(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Opera philosophica quae latine scripsit omnia,: in unum corpus nunc primum collecta studio et ..."

This is a digital copy of a book thai was preserved for generations on library shelves before it was carefuUy scanned by Google as patt of a project 
to make the wor]d's books discoverable online. 

It has survived long enough for Ihe copyright lo expire and the book to enter Ihe public domain. A public domain book is one Ihat was never subjecl 
to copyright or whose legal copyiight term has expired. Whether a book is in ihe public domain may vary counliy lo countiy. Public domain books 
are our gateways to the pasl, representing a weaith of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and olher marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long joumey from the 
publisherto a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive. so in order to keep providing this resource, we have taken sleps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commeicial iise oftliefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request thal you use these filcs for 
personal. non-commercial purposes. 

+ Refmiti froin aiitoniated ijiieiying Do not send automated queries of any sort to Google"s system: If you areconducting research on machine 
translation, oplical character recognilion or olher areas where access lo a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials forthese purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google ■■walermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whalever your use, remember Ihal you are responsible for ensuring Ihal what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for usere in the United States. that ihe work is also in Ihe public domain for usere in olher 
countries. Whether a book is still in copyright varies from countiy to countiy, and we can'£ offer guidance on whelher any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume Ihat a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world"s information and lo make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover Ihe world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at http : //bookB . qooqle . coin/ 



^^^TTTWT 





LE VIATHAN. 



SIVE 



DE MATERIA, FORMA, ET POTESTATE 

CIVITATIS 

ECCLESIASTIC^ ET CIVILIS. 



THOMA HOBBES, 

MALMEABIHIENBI. 



)EX CAPITUM. 



PAHS PHIUA. DK IIOKIMK. 

Ititroductio • I 

1. De Sensu B 

9. De Iraiginatione ' • 7 

5. Dc Ci>iiai-<)ueiil!a sive Scric Imaginalionum . 14> 

4. Dft StrmoBe 21 

£. \ie. ilalionc ct Scieiitiii. 31 

6. De Prtnripii* internis Motus VoliuKurii, <|u« vul|^ vocnnliir 

PauiioiiM .S9 

7. D« DtMXirauuni Animi DotcrrniDnliouibiu . . . 51 

8. D« VirtutibufllntRlIi^miii 54- 

g. De .Scie-ntiarum DimibutioDe 66 

10. De l^oletitia. Dignitate, et Hnoorc , 68 

)!■ De VuricUti' Murum 77 

IS. Dc Rcli^oiK: 85 

13. Do Coniiitioiiv {(«ncris Humani, i)oat«DUs ad Felicitatem 

Vituipnrscntisattinet ...*•■ 97 

14. De Duabufrprinii» I>cgibiM N«ltir«libu» .... 103 

1 5. De LvgibuB Nitur«! «liis 111 

16. De PerKini» H AutliuHbus 1S3 



l-AKK «lcrVMDA- DK CIVITATK. 

17- De Caun. <j«tMr«t)OOC eC D«-finilion(- Civitatia . • 197 
)S. De Jun? liAbcntluni SuiBniam folcstaU-ni, in Civitate p«r tiw 

«tiiotioneiu 1 32 

19. De OcncTibuN Ciritatum per IntfitutigiieiD, et <Ie Sueceatictw 

dA Suinmam Polc«tJ>teT I4L 

30. De Doiuiuin 1'itlfiriia el Drapotico ISO 

21. D« Libarlatc Civtttm 1A9 

23. D« SyEteinaiibui Civium 170 

23. Dc- Potmaii» Suinniu.' .Miaistrii Publicis . .181 

Si. De Civilaiin l-'aculUilu Nutnliva rt Grncrativn . . IHS 

23. De Cuosilio lao 

D« I^gibw Civilibiu , ]<|6 



INDEX CAP[TUM. 

27. De Criminibus, ExcusattoDibiu, et Extcnuationibus . 'ilo 

28. De Pcenis et PramiiB 2-2:! 

29. De iiB RebuB qum Civitstem labefactBnt .... 230 

30. De Oflicio Summi Imperii 24(1 

31. De Rcgno Dei aaturali 'i^i 

PAHS TERTIA. DE CIVITATE CIIHISTIANA. 

S2. De Politicte Christiano! Principiis 2Ct5 

35. De Numero, Autiquitate, Scopo, Autlioritate, et liiterp-rtibus 

Librorum Sacronim 270 

34. De SignificatioDe quam habent in SGripluris Sacris Vucabula 

Spiritus, Angelus, Inspiratio 280 

S5. De Significatione in Scripturis Sacris Vocabulorum, Regnuni 

Dei, Sanctum, Sacrum, et Sacramentum . 29 1 

36. De Verbo Dei, et Prophetis 298 

37. Dc Miraculis, et eorum uau 313 

38. De Significatione quam habent in Scriptuvis Sacris Vocabula 

Vita ^terua, lorernum, Salvatio, Mundus Venturus, et 
Redemptio a20 

39. De Significatioue quam habet in ScriplurisSacris Vocabuluni 

Ecclesia :!35 

40. De Jure Regni Del in Abrahamo, Mose, Summis Sacerdoti- 

bus, et Regibus JudiBEe ii.SS 

41. De Servatoris nostri benedicti Ofiicio .... .'H9 

42. De Potestate Ecclesiastica ;{." 

43. De iis quce ad Receptionem in Regnitm Calorum sunt iiuces- 

saria 431. 

PAR8 4UARTA. DE HF.GNO TENBBRABUM. 

44. De Tenebris Spiritualibus a non recta luterpretatione Scrip- 

turarum ii9 

45. De Dtemonologia, aliisque Reliquiis Religionum Ethnicarum \75 

46. De Tenebris a vaua Philosophia, et Traditionibus fabulosis . 4-89 

47. De Lucro ab hujusmodi Tenebris, quid sit et quibus accrescat r>D'', 

APPENDLX. CONTINENS TBIA CAPITA. 

Primum, De Symbolo Niccno 511 

Secuudum, Dc Hieresi 5'.i9 

Terttum, De quibusdam Objectionibus contra Leviathan 55ii 



THOM.E HOBBES 

MALMESBURIENSIS 

OPEKA PHILOSOPHICA 

ClVM LATINE SCRIPSIT 

OMNIA 

IN UNUM CORPUS NUNC PRIMUM COLLECTA 
STfDIO ET LABOitl'; 

GULIELMI MOLESWORTH. 



VOL. III. 



LONDINI: 

APUD JOANNEM BOHN, 
HENRIEITA STREET. COVENT CAUDEN. 



MDCCCXLI. 



LIBRARY OF THE 
LELAND 8JANF0RD JR. UNfVERSITf, 

a. SoC ¥3 

uaoon: 

TTPIS C. mOflRI», »T. IIIBTW"* LISK. 

MAR 11 1901 



AD ;(OBIlJ}iSIMrM VIRUM 

IkOMINCM 

[ANCISCtlM GODOLPIIINUM, 

EQUITEM ORUIM!* BALNRORllM. 



Fratbi tuo Sidneo Godolphino, nobilissime Doniitie, 

quantum plAcuenut f^tudia mea ; qnaDtum illc autbo- 

ritate judioit sui apud virus bonos me omaverit; 

quautu dcnlquc <turi$simis temporibus beneficio me 

adjuverit, ipse nosti. Commemorn autem, non ut 

fevorem amicorum virtiitem faciam meam, sed quia 

virorum fxcellentium, qiiaiis ille fral. dilector testi- 

moniis. Exc«lliiit enim vir ille virtute omni quam 

postulat ant rnltiL>; diviniis, ant eommodnm patrisei 

aut Bocietas civilis, aut nmicitia sin^ularis ; pius cn^ 

Deam, eruditns ad pacem, fortis ad bellum, in con- 

gressibuti jucuiidutt, in amicitiiti lirmus. Honoris 

igitur ct gratiludiiiis cnitsa erga illuui ct dcvutionis 

erga teipsnm, tractatiim hunc de Poiestate Civili et 

Kfx^lesiaaticji huuiilitcr tibi offero dedicoque. I)e il- 

lis, qui doctrinfe quam continet favcre \idebuutur, ho- 

miues uostri quid seusuri siot, ut nunc aunt tempora, 

incertum est. !Vam inter miierones pugnantium de 

potestate »ummu non facih: est incedere sine vnl- 

nere. ('ausam taraen cur pars utravis succenscret 

mibi, nullam video. Uuid cnlni facio, pnrtcrqnam 



VIU DEDICATIO. 

quod potestatem cinlem, quam quicuuque possideli 

^ maximam esse volet, quautum possum masiiificc 

Xeque de jure homiuum, sed de jore simpliciter dii 

pato. QupmxLdmodum anseres quondam capitoUii 

ad <>candentium strepitum, tantum claugo. Displice 

1 iMt etiam fortasse non paucis, quod loea quEedaii 

r Scriptnne Sacrae aliter interpretari ausus sim, quan 

1 ab aliis explicari soleant. Id quod non modo, in or 

dine ad opus institutum, necessario feci, quia loca illi 

potestatem cirilem oppugnautia quasi inimicorau 

', mcenibus dvitatis, quam obsident, admotie turre 

sunt ; sed etiam ne quid contra doctriuam ecclesii 

* nostrae pubticam scriberem, (dissentire enim a sinei] 

. laribus licitum est), diligenter cari. Sin neque a 

haec mitescant repreheusores mei. teipsum tame 

recte et facile excusabis. Dices enim, si ris, homi 

nem esse me, qui mea amem et quicquid dicai 

Terum esse putem, quod fratrem tnum coluerim f 

te colam, eoque fretus infX)USuIto te subscripserim 

Servns tuus humilime devotus 

THOMAS HOBBES. 



) 



NTRODIJCTIO. 



Naturam, id est, illam, qim mnndtim Dcus con- 
ilidit et guhcriiat, <liviiiam nrtcm, eateiiti» imitatur 
ars humana, ut possit inter alia producere artifi- 
ciale animal. Cum v.nm vita niliil aliud sit quam 
ftftuum motu3, cujus principium <st intemum in 
parte nliqua coriioris principali, quid ohstnt quo 
miuus (licamus autumatn omiiia, sive mudiiiias 
omnes quie ab elastris rotuUsque intus dispasitis 
motum liabenl, ut horologia, iu scipsis, habere 
etiam ortificialem ^atam ? tiuid est cor nisi elas- 
tnim, quid nervi msi ckordee, quid articuli uisi 
totidem rotulse raotum, qualcm voluit artifex, toti 
cori)ori impertieutes ? Neque aiiimnl tantuni imi- 
tatur uni, scd etiam nobilissimum aiiimaliimi, ho- 
miui-in. Magtius ille Leviattioii, qua: civitas 
appelktur, opificiuin artis est el homo artificialia, 
quouqaam homiiie iiaturali, jiropter cujus pmtec- 
tionem et salutem excogitatus cst, et molc ct robore 
multo major. In quo is, qui summtnn hubct •pa-' 
tttiatem^ pro amwa ent, corpus totum vivificaiitc 
et moveiite ; mdgiHtrutm et privfeHt, artiriciales 
VOL. V. B 



INTnODUCTIO. 

artM: pra-mia et p<ence siimmie potestoti appensae, 
et a quibus meuibra ad suuui cujusqun opus perfi- 
ciendum lucitantur, ttervi sont, qui idem facitmt 
in corpore uaturali : dirUia sinf^rilariiim hominam 
Bunt pro rohore : sahs populi, pro negotio : am' 
siliarii, pcr quos ca qu» coguitu ncc«!saria illi 
suut suggfnintur, pro mcmoria snnt : a-qtiitaJt 
iegesgue pro artificiali ratione : concordia sanitas 
cst : sefiitio, marhm : heiltitn eirile, morx. Pos- 
tremo pacta, quibus {Hirtes corporis hujns politici 
conglutinantur, imitanturdivinum illud verbiim^ni 
sive faciamu.H hominem, a Deo prolatum in princi- 
pio cum crearet mundum. 

Horainis hujus artificialis naturam dcscribens, 
cousiderabo : 

1. Materiam ejus et artificem, id est, hominem: 

2. Qxko modo et quibus pactis factii» est ; qnas 
jura, quffl potestas sive authoritas ejus est ; et ia 
q«o residct potcxtas summa : 

3. Quid est ciritas Christiatui : 

4. Ooid est regnum tenehrarum, 
Quod nd primum attinet, permulti sunt qui sa- 

picntiam dicuut non. lcKCudo libros, sed legendo 
homines acquiri; et sententiae huic eonsequenter 
illi, qui sapientiEe suie nullum aliud specimen pro- 
ferre possunt, valdc sibimetipsis tunc placent, cum 
quantum profccerint inspieiendo, censuris in prox- 
imos contra charitatem patefecerint. Estat autem 



IKTRODUCTIO. 

prjpccptum aliud autiquius, per quotl iiitelligere 

possent, si vellcnt, homines alioa rectius legere, 

iicmpe nogee teipsum. tluotl pra;cpptum non ita 

intelligendum est, ut aouuulli putant, quasi aut 

potRntionim ei^ vulgus fastui barbarico, ant hu- 

mitium erga poteutiores proeueitatl iuciviti indul- 

peret, sed ut doccamur cogitatioues |Missionesque 

Itoiuinum diversorum adeo similea intcr sc csse, ut 

quicunque in seipsuni inspcxerit, consideraveritque 

quid faciat ipse et qunre, qnando cogitat, opinatur, 

ratiociuatur, sperat, timet, etc., idem ^mul leget 

intelligetque cogitationes passionesqne aliorum om- 

nium honiitium a similibus causis orientes ; simileSj 

inquam, passiones, non similia passionum objecta, 

qiue a constitntione et educatioue Iiominum singu- 

larium ita vnriantur et abscouduutur, ut cordium 

suomm characteres, simnlntione, dissimulatione, 

falsisque opinionibus sicribillati et confusi, soli 

scmtatori cordium sint legibiles. Qunnquam au- 

tem consilia buminum cugno&ccrc aliquaudo pos- 

snmus per ea qux faciunt, difficile tamen est sine 

comparatione cum consiliis propriis, ct sinc diRtine- 

tione circumstaiitianim quae eiTectus singutos ma- 

tare suleut ; tanquam si quis literas igiioto charac- 

lere legere tentaret siiie scriptoris alpUabeto. Er- 

rabit crgo aut simpHcitate aut ttuspicionc uimia, 

pront is, qui legit, vir pnjbus est vel improbus. 

Verum in cognoscendis hominibut) singularibus, 

8 2 



4 INTBODUCTIO. 

ut peritiBsimus sit quis, solos cognoscet eos quibus- 
cnm vivit familiariter, qui pauei suut. At is, qui 
gentem aliquam universam rectunis est, ex seipso 
cognoscere debet non hunc et illum hominem, sed 
humanum genus. Quod etsi factu diificile sit, 
difficUius quam addiscere novam linguam aut sci- 
entiam quamlibet acquirere, si tamen ea, qus ego 
de hac re explorata habeo, recto ordine et per- 
spicue explicavero, minuetur difficxiltas aliis, quibus 
solus incumbet labor examinandi, an ea quse dico 
ipsorum co^tationibus congruant. Nam harum 
rerum alia non est demonstratio. 




PARS I. 



DE HOMINE. 



CAPUT I. 



ne sENsu. 



* 



CouiTATioNEs hoDiiiuim primo sigillatim, deinde 
alias ab aliis dependeiites ut iii serie coiisiderabo. 
IpsaruDi unaqujeque alicujus qualitatis vel arci- 
deutis in coqwre extemo, quod appellari sok-t ob- 
Jeciu/Jiy est ttpparitio sive reprexcaiatio. Uuod ob- 
jectiim, ageiido in coi-poris humaiii or^ana, nRinpe 
oculos», aures, etc, pro diversitate actiouis diversas 
producit uppariiioDea. 

Origo omiiium nomiimtur seiuius. Nulla enira est 
amnii couceptio, quie uou fucnit aute geuitji iu ali- 
quo sensuum, vel tota simul, vel per partes. Ab his 
Autem primis conceptibusomncsposteaderivaiitur. 

Coguitio causfle sentiendi naturalis, prorscuti iu- 
stituto non est absolute neceswirin j ctinin alio !om» 
de illn satis ampUtcr tractavimos. Veruniameu, 
nt jtrreseittU methodi parte» inipleantur, de e;uleni 
re iterum, sed breviter, disseremus. 

Caiisa xenxioniK est extennim corpiw pive ohjer- 
tuut, quod premit uniuscujusque orgamim pm- 
priuin; vel immediate, ut iu sens» tactttx el gn/itusr 
vel mediate, ut in rww, atttlltn, Qlfactu ; ct pre- 
meuilo, mcdiniitibus ncnis ct mcmbranis, coii- 
linuum cflicit inotuin introrsum ad wrebruni, et 
iudc ad cor : uiide nafbcitur cordi» re^istcntia, et 



CAP. I, 
D* Ufuu. 




onfi exdtiitj 
flownn. ica eCiuii I 



,ec praaa: 

,aed 

TKtm m colac» iHj ct iooi tn ipeo olijeclD 

■1» 3b MB poaaeot. &ep«nuttiir aQteai, 
eit m Rficnofubvs via3»UniD per 
ct — BhiB«» pcr loca ■wntaaii. Scamtis 
cvtem corpai, qaod T i i fa BD & , in nno ca&com looo 
atd aBvanatiaB in plarimK QaaDqouD mn~ 
I in fet Mt iis parris ipenm ol^ectnm 
Tideaiur itna^ine soM, <"*«"p*^ 
aGod Gt objectTun, aliod objecti im^Q. 
es]go et phintiro Mi orisinaie omnino idem 
*■**» ot ifixi, pmaiooe oetiH vcl alios orguii 
ab ofajecto exterao. 

Pbiloioplu aatan scfaoUastici, loeis qnibusdam 
fireti Ariatotcfis, aliud docent, nempe, ^mwV», ic 



DK UOMINB. 



lest npparitioDes, risibiles, emissas ub objecto in 
ioculuni, efficere \isionem ; item ipecies, id est 
npparitiones, audihHes, eniissas ab objecto in au- 
I rem, cuusam esse aiiditionis ; causam deniqne in- 
L telligendi etsse quasdani npecies, id est apparitiones, 
^minleUigibiles, emissas a rc lutcllecta. Nou lioc 
Hdico ut scholaruin philosophicarum usum impro- 
Hbans, sed, quia de earum iu civitate usu inferius 
^Blocuturus .sum, ostendere etiam quai in illis emen- 
Hduri debeiit, quorum unum cst sermu iusigniJicans, 
I non putav-i nc obiter qnidem negiigendum esse. 




CAPUT II. 



¥ 



¥ 



DB IMAGINATIONE. 

In, quod omnino quiescit, nisi ah alio moveatur 
perpetuo quieturum esse, nemini puto dubium esse. 
Cwtenun corpus, si moveatur, tiisi motu» ejus ab 
alio extin^atur semper promotum iri, quanquam 
ratio utrobique e^idem sit, nempe nihil posse movere 
8eip.sum, non tam facile concedi solet. Mensurant 
enim homines corpora umnia olia per sua, viden- 
ue setpsos per motuin dolori et lassitudiui ob- 
ios esse, idcm judieaiit de aliis mi)tls omuibus ; 
quasi defcssa cuperent tandi-ni sua sponte requics- 
cere ; neque considerant nnnon sit motus aliquis in 
quo consistit quietis desiderium. Atque hiuc oritur 
doctriua iila scholarum, (lcsccndrre corpora gra- 
via propter nppefitnm f/uii'xrt'H(fi et cotiservandi 
mitnram snnm in iis locix rjui xibi waxime ronve- 
nimt ; appetitum et scienliam boui et inali sui, qua 
homlnei< plcrumqiic carent, rcbus iDanimutis impe- 
rite a^cribentium. 




CAP. 1. 



Dt MHM. 



s 



DK HOMINB. 



°J 



c.ir. II. Simiil ac corptis tnoretur, movebihir, nisi alltul 
jj^j~r^[^ corpns obstet. in (etemum. Keque id, quod obstat, 
moium hunc in iiistante, sed in tempore et gnula- 
tioi extingtiit. Sicut in mari vidcmus heri, ut 
cessajite vento noD statim ce»Mint fiuctutt, ita quo- 
que in motu illo coutingit, qui cst in partihus in- 
teruis buminis tune eum vidct, Mimuiut, &c. PtKtt- 
quam cuim objectum remotum est, vel (iculu^ 
clausui^, imagiuem tamen rei vUse retiucmus, quaQ< 
quam aIiqu;iuto obscuriorem. Atque ha;c ejjtimagi; 
a qua facultatem appellamus imagittaiiontriu. Phan-' 
taiiiam Gncci et metius vocant, a quocunque setisu 
orifltur ; imago autem propria est rerum ^Tsibiliura. 
Imaginatio ergo nihil nliud est qunm seusio de- 
fidens sive {)hantasma dilutum et evanidum, et est 
homiiiibus cum nnimalibus raeteris fere omnibiu 
communis, sive vi|^laut sive dormiunt. 

Quod umuto objocto phoutasma fit dilutit 
causa non est debilitas aliqua motus factl iu act 
sendeudi, sed pneoccupatio organorum ab obj( 
atiia ; quemadmodum prfedominans Mgor 
stellnrumlumen obscurum facit ; quae tameust 
virtutem Uiaui, quu videri se fncimit, nou minus' 
de die cxerecnt quam noctu. Verum, quia inter 
multos et varios ictus, qtios oeuli, aures, et csetera 
sensuum orgona nb exteruis a^eutibus de die pa- 
tiuntur, solus ictus pra^domiuans est sensibilis, lux 
so\h praedmninan.^i rau.'ia est, quod a stcllani 
actioiiibns minus afhriamur. Amoto auteni o\ 
jecto, etsi remaneat qure facta fUerat imprc^c 
succcdentibuR lamcu objeclis et operantibus, prae? 
teriti iinagiiiatio diluilur ct obseuratur, t-icut vo^^ 
homiiiis a strepitu tlicl. Itaquc quniito a Wsioitfl 
vel sensione nlirHJus objccti longius est tcrapus, 




t mi 



DK IIUMINK. 



ito dilutior est inutgiiuifio sive plntntaxma. cap.ii. 
j^tiam pontiuua orgauorum eorporis inutatio pro- Djtai^Si«»«- 
fredient* tempnre partes aliquot, quaj iu seiisione 
'"■molK erant, destruit ; atque indecontingitfuudcm 
iu uobis ctrtxHiim producere distantiam teujporis ct 
(listantiam loci. Sicut cnim in mogna loci^dis- 
tantia obscuriora appareut, qtuc aspicimus* el sine 
miuutiorum partium diatiuctioue ; et voccs dcbi- 
Uores apporeut et iuarticulatfl; : ita qtinquc post 

Iniaguam temporis distantiam imaginatio prsetfrili 
clcbilior fit, perdimuwjue, cxcmpli causa, eanim 
qoas vidimns urbium multas platcas, et flctionum 
multas circiimstantins. Sensiotiis f/Uniioiwm lianc, 
rem ipsani indicaturi, nempe ipttum phantaRma, 
nomiuamiLS, ut ante <Uctum est, imagimtiojiem ; 
quando autcm sie;uificarc volumus dilutiomm, ap- 
|»cllamus «icmoriam : adco ut cadcm sit res iiMagi- 
aatio et memoriay sed propter diversas considera- 

Ktiones diver8i& nominibus significata. 

^ Memoria nuiltanmi rerum e.rpericntia dicitur. 

^ Porro, cum ima^iuatio earum rcrum tautum sit, 

B quas aulc, vel simul vel per partes, hciisu perco- 

periroas ; ima^nntio illa, quie est simul totius 

objecti, imttfriiiutio itiMplex est, ut quando quis 

iuiagiuatur liouiiiiem vcl equum, quem aiitc vide- 

rat; imaginatio autem, qu» oritur ex seiisione 

I plurium partium, ut quando a visione hominitt uuo 

tcmpore, et a visionc cqui alio tempore. concipimus 

animo centaurum, rompasita dicitur. lUique quo- 

ties quis componit phautaema suie ipsius persoua: 

I cum phautasmate actionum altcrios homiuis, ut 

faclt is qui w.Mi)suni imaginatiir esse Herculem aut 

Alexaudnim, id quod illis aliquaudo uccidit qui 

Imultum versautur iu lectione actiouuui heruicarum, 



10 



nE noMiNR. 



P» TTfirHflnM'i'-'fv 



CAP. II. imaghtttio illa composita est; et nihil aliud ea 
prEcter tigmeutum tmimi. Mtiltse etiain aJiie ima- 
^iiatioiics iii liominibu5, etiaui viptaiitibus, oriuQ- 
tiu* a magiia impreBsiuue facta sculicutlo. Nam 
ab intcuto aspectu in solem reliaquituranteoculos 
longo post tempore imagiineula solia, quasi macnla; 
et a loriga et veliemeute attentione nd figuras peo- 
metricas apparebunt, etiam iu tenebris et vigilan- 
tibus, onte oeulos linca; niigulique. Quod genus 
phantastH! au nomen proprium babeat ncenc, nes- | 
cio; cmnsit resdequahomiues iion sepe dissemnt. 
Imaginationes dormieutium suut sonmta. Atque 
hffic quoque, sicut imagiuatioues ciEtene, ante cx- , 
titerunt, vel intcgrBe vel per partea, in sensu. Etfl 
quoniam in somno cerebrum et nervi, qase sunt 
Bcusionis organa necessariar ita stupefinnt, ut ab 
actione extemorum objectorum moveri faeile ngiij 
possint, dormieutibus contingere imagtiiatio null 
potest, adcoque somnium nuUum, nisi quod pro-' 
cedat ab agitatiout; partium iutornarura corporis 
sentientis ; qua? partes interuje, propter couuexio- 
nem cum cerebro aliisque orgauis, iutemperie sus 
aliquaiulo conunovent orgaiia, faciuutque ut phan-1 
tasmata ante facta appareaut tanquara vigilanti. 
Sed quoniam ur^ua sensuum occlusa nunc in' 
&omno supponuntur, ita ut objectum aliud novum 
nou sit quod ea offiiseare posset, neccssc c$t utf 
sowHiHnt clarius sit in hoc sensuum silcntio, quain' 
8unt imaginationes vigilautium. Atque hinc est^ 
quod diffieilc sit, et multis vidcatur impossibile,^ 
inter sensum ct somnium distinguere accuratCi 
Kgo, quoties considero quod iu .iiomniis neque sa;pc 
ueque constauter cadem objecta, Uiea, personasj 
actionesque imagiuor, quie vigilans ; ncque tam 



DK IIOMINB. 



II 



D*iuli(ilMlUIM. 



* 



longam Reriem co^tiitionum coliarentinm remi- cat.u. 
niscor somnian», ()iiam alias; et qiioiiiaiu vigilans 
absni-ditatem somnioriim meoruui sarpe video, 
somniaiis nutem cogitutiouum mi-»rum vigilautis 
absurditiLtcs uon viUeo ; taua jKirsuafiUs sum vigi- 
lantem me scire qaod non somitiem, quanquam 
somnians videor mihi vie;Uare. 

Uaouiam antem somnia pro causa liabeut ali- 
quarum partium corporis iutemanun intemperiem, 
ueoesse est ut variai intcmperies varia efficiant 
somnla. Atquc hinc est quod ssepe accidit, ut illi, 
qui cubmites algent, ssepissime iii somuiis timeaut, 
vidcanturque sibi imaginos videre terrificas ; motuij 
enim a cerebro ad partes alias corporia interaajn, et 
ab iUis ad cerebrum, est reciprocus. Hinc etiam 
acctdit, quod, «icut ira cnlorem efficit in partibus 
oliquibus coqioris, dum vi^ilamus ; Ita etiam dum 
dormimus, nimluK earundem partium calor efficiat 
iram, excitetque in cerebru phautaKma olicujus 
hostis. Kodcm modo, ut amor lii vigilaiitilius 
amorem eflicit, et calorem in partibns corporis 
filiqaibns interuis; ita etiam earuudem partium 
cator iu donnieutibus imagiuem efficit amoris. 
Somnia dcni(iue et vigilautium phautasmata altcra 
alterius suut invenia ; nimlrum, motu incipiente 
dnm rigilamus ab uno termiuo, et ab altero dum 
gomniaraua. 

luter soranium ct cog-itationes vi^lnntium dis- 
tiiigiicrf liiflieilimum tune est, quaiidu c:isu uliquo 
!&ctum est ut minime animadvertamus nos dor- 
miisse; id quod facile coutingit ilh, qui facinoris 
alicujus facti vel faciendi conscius et sollicitus dor- 
mit sine circumstantiis esuendi vestes, et eundi 
cubitum ; ttt qui in caChedra dormtt sedcus vul 



DE nOMINB. 



CAP. II. recliiiatus. tiui cuim ad dormiendttm se 
iJimiuiin^o. ?*'*''*» **' (otm phantasma aliquod iusolitum ai 
miraiiduin vidrri coutiugat, nou aliud illi viilc 
potest quam somnium. Marcum Bnttum If^mu 
qtii cum amieus fuisset Jiilii Csesaris, et ab 
vitam condunatam accepisset, illum tameii iugrat 
occiderat, nocte illa, quai praeccssit diem in quii 
pugnatum est contra Augustiun Cpesareni nj>B 
Philipjios, pbaiitasnia habuis^ie horribile ; quod 
historieU vuIro narratur ut visio vcra; scd ab 
co, qui considcraverit singTihis ejns cireuinstautias, 
nou visioucm sed .somaium fuisse brevc jmlicabitur. 
Sedenti ciiim in tentorio, et propter horrorcm facU 
sui temerarii tristi et cogitabuudo, nec bene sopit 
sed (lormitnnti taiitum projjter ai'rein non sat 
calidum, tiomiiiare fuciliinum erat do ca re qu 
maximc terrebatur; et propter eundem terrorei 
paiilatim rursus evigilare, et aimul existimare sjwc 
trum illud, quod apjianicnit, paulatim evauesoere," 
ct, quiu dormiisse se ucseiebat, neseire etiam 
fuisse somutum, aut aliud quicquain pneter rem 
visam. Nequc suut hujusmodi accideuUa velc 
rara ; nam eliam qui perfectc vigiJant, si metic 
losi, auperstitiosi, fabtili» rerum terribilium occt 
pati, et lii tencbris soli sint. ejusdem gener 
imaginatioiiibus obnoxii suut, creduutque se ui 
bras et raortuorum spiritus ombulaiites viderc in" 
cocmclcriis; cum tamcnrcveranihiUideant pneter 
mera phanta-smnta, vel deceptn sint ah homiulbus 
improbis, qui timore eorum superatitioso abutun- 
tur, eo hue ut possint ipsi, amicti vestibus defiiiio^ 
torum, noctu per cremeteria aliaque loca couseerati^ 
ad loca transirc, qua: uinuuui a se frequcitter 
vidcrctur inhonestum. 



DR HOMINB. 



13 



^ 



Ab tgnoratione hac distinctionw sommonim cap. ri. 
aliorumqoe phantasmatum vindornm a visiooe et i,„^, '„a„ 
scnsione, maxima ex porte orta est antiquorum 
Gentiliam religio, satyras, faiiuos^ nymphos, et 
simiiia colentium s|M-etra ; hotlicqno opiiiio, rjuQra 
habent popnli mdes, de lamiis ct lemuribns, ct rtc 
potentia sorcilt^orum. Nam etsi sorcilegiam po- 
tentiam aliqimm realem esHe nou putem, puto 
tamen sorcllegos puuiri jure jHisse, cum tnala fiici- 
nora ct facere posse crc<Uiut, et conentur quantum 
possnnt. Sed ipsum aorcile^um ego non tam 
potentiam reram esse credo, nur artem, aut scien- 
tiam, quam reli^ionem ipsis peculinreni. Uuod 
autera ad lemure* et spiriliii- auibulaules attinet, 
opinio, qun> de illis ImctemLs vahiit, cte industria, 
puto, tradita fuit vel nnn coufntata ad usum exor- 
cismonim, ct sisrnationum Kiji^no enicis, et aqua; 
bene<Iiclie, aliarumque similiuui inventionum ho- 
minum S])iritualium sustiuenduni. Uubium tamen 
nuu est, quiu phautasmata superuaturalia tieri im)s> 
sint a Deo ; qund tamen id ita sape facit, ut 
timenda siut maffi.s quara cessatio mutatiovc na- 
tufBe, ([uam Dcus etiani aiRtej*e vel mutare potest, 
fidei Cliristianie articulus non est; sed homines 
improbi, ex eo quod Deus potest onmia, ctinm 
«imnia diccre audcnt qiia' sibi utilia fore ducurit, 
ctM falsa e«se putent. Sapicntis autem est non 
ulterins illi.s credere, quam rccta ratio ea, qnse 
dieunt, facit vidcri eredibilia. Si metus hic speo- 
trurura sublutus es&vt, simulque pruguostica a 
finmniis, aliaque multa, quse inde depeiident et 
qnihns homines ambitiofli astutique populo simplici 
abutunlnr, cives in nmni rivitate nd obedientiam 
xnulti> magis eruditi essciit, quam nunc snnt. 



u 



ini nouiVH. 



CAP. III. 



Est autem hoc scliotanim opus, qiwe tamen 
liuju:$modi «itjctruias sa;)>ius promoTcnt, qnajn con- 
liitant. Nescientfs cnim ima§:imtiotii$ et sciisiotiis 
naturam, docent quie didicerunt, alii imajrinationes 
oriri a s^iiieis, id t*t sine eansa, alii oriri pleruin- 
qne a voluntate ; cofritadonesquc bonas iaspiran 
iii liominem a Oeo, et malas a Diabolo ; vel cogita- 
tiones hona? infundi in hominem a Dco, malas a 
IHabolo. l>icuiit alii, sen^^us, cum rvcipiaut remn» 
S]>ecie3, eas commmii sensui tradere, communem 
»etisum phantasi^p, pbantasiam memorise, inemo- 
rinm judieio ; multis verbU nihil intellieri facientes. 

Intaginntio, quie in homine alio^i^ animali a ser- 
mone vel aliis signb volantariis nascitur. appellator 
iMtellectMt : communi^que est hominibus cum 
bestii^. Caiiis cuim, consuetudine doctui^ vocari 
se vel abip;i a domino intelliget ; quod facieut 
etlam alia multa ouimalia. ImieUeetm^ qui homtiii 
peenliari* esl, e^ iutglleetm* nou solum votuntatis, 
swl ettam conceptuum et cogitationum aliorum 
hominum, per sequelas et eoutexium appellationum 
i^rum in afiinuatioucs, neEratione$. alia&que formu- 
las loqucndi. cxmerptia. Atque de hoc genere 
imteliectui diccmus iufra. 



CAPUT m, 

DE COSSEQUENTU SITE SERIE UUGtKATIOS-OHT 

PRR geriem ima^ationum iutclligo succes,*ionem 

nnius cogitationis ad aliam ; quam, m distinguatur 

4 discursu verboram, appello dUemrrum mtnUtUcm. 

Qoandoaliquisde requacunqtie cogitat, proxin» 




DK UOMINE. 



15 



I 






^QS cogitatio non tam furtuitn est, qnam vidctur cap. iii. 
e8$e; neqne ouiiii eogitaticiii omiiis cc^tatio pari- ^J^^^^ 
ter snecedit. Sed ut iiulliim habemus imoKina-!'"*^'»** 
tuiucm, qiias non ante mit in scnstone tcI tota vel 
perpartes, itanulla eat transitio ab una ci^tatione 
ad aliaDi ciijiis similis uon extilernt ante in sen- 
eioue. Cujus rci «lusa haic est. Pliantosinata 
omnia motus suut intcrui, neinpe mutuum in seii- 
sioue factoruin rcliquiie. Moius iiutein, qui alii 
aliis sttcceduiit in sensione immediatc, remancnt 
etiam simul, ctiara post seusionem. Adeo ut, quo- 
ties redit cojritatio prior prredomiuatnrque, seqna- 
tar posterior propter cohtesionem materiie mota, 
qaemadmodum aqua super tabulam plauHm et 
levcm trahitiir per viam qna ducit digitus. Sed 
qnoniam eidem rei concepta: scquitnr modo una, 
iiiodo alia re», past multa cogitaia fit ut incertnm 
sit qon: cogitatio cut cogitatioui successura sit. 
Hoc tantom certum est, succcssuram csse aliquam 
earum, qure aiite suecesserant alitiuando. 

Series cogitationum sive discursus mentalis du- 
plex esi, altera irre^ularis, sine ullo fine propo- 
sito, adeoque incoustmis, ut in qua iiulla est possio 
quiB gubeniet et dirigat cogitntioues erEtera.s ad 
finem desideratam. Tunc antem vagari dicuntur, 
et «deri ali» ad alias non pertinere, ut in somaio. 
Talcs plenimque siiut coniin cogitntioues, qm sunt 
Dou mXwm siuc coiuitatu, scd etiam siue omiiinm 
rerumsollicitudiuc ; quanquam etiam tuuc uou ccs- 
sant cogitationt», sed sine harmonia sunt, qtialcs 
sunt pulsus lyrfe homini iinperito. Venintamen 
iti hac vagntione animi nuimadvertere aliqiiando 
possumus methodum quandam, et quo modo una 
cogitatio ob allera oriatur. Etenim in coUoquio 



16 



DR IIOM1N6. 



CAP. Ilf. 
^ f ' 

lia litm tr«l« 
kMiiurifaiiiiu 



quodam circn bellum nostnim civile, qiiid iinpCTti- 
iientius viiieri potcrnt q«am interrogare, ut iiitci 
rr^tum Grnt, rlonarii Romani quantUB vnlor essel r 
' ColiFRsio tamrn illa satis milii mniiifesta vidpbntur. 
Nam a coKitatioiit' belli iulroducta est pogitalio de 
rcgc a subditis suis tradito bostibus ; coKitntio ilta 
cogitatioucra Kcnuit de proditione Jesu Christi ad 
Judfcos i illa rursus peperit cositatiouem de tri- 
ginta denariis, proditionis illiu» pretio ; inde deiiique 
fncile sequuta est pnedicta interrogatio. Atqne 
hsc omnia, propter oeleritatcm cogitationis, in 
momeiito fere teinporis. 

Secunda constantior est, ut qure ab aliquo fine 
desiderato rpffiihta rst. Nam imprcssio facta ab 
iis rebus, quas cupimus vel mctnimus, vivida est «t 
permaiieiis. vel, si ]i.iiiluiri forte cesset, cilo redit; 
adeoque est aliquando furtis, ut somnum non moda_ 
iinpcdiut, sed ctiam abrumjMt. A desiderio oritud| 
cogitatio medii ud rem desideratam obtiiieiidtuii, ' 
quale medium videramus aute slmilem cffectum 
produxisse. Eodem modo cogitatio medii ad iineia_ 
produclt cogitationem medii ad illud medium, elj| 
sic deinceps, douec veniatur ad ]}rincipium aliquod 
in potestate nostrn. Quoninm autem finls, proptcr 
magnitudiuem iniprcssinnis, saipe et faeile recurrit 
aiiimo, 81 cffiperint forte cogitationes evngari, facile 
rursus iu viam rcdueuutur. Cuju.s rei obAervatiafl 
fecit, ut scptcm sapientium eclebrinm nnus prec- 
ccptum darel, quod hodie tritnm est, respiceJiHem ; 
pcr quod, in omnibus actiunibut? «cpius rcspcctati- 
dum esse monet ad finem, ut ad id quod cogitationes 
omnes iu \ia ad Hnem obtinendum dirigit. H 

Series cc^itationum ref^ulata etiam duplex est." 
Attera, quando alicujus cfleclut; cuiicepti causas et 



DB nOMTNB. 



17 






I 



> 



ilia qu!enmu.s, quibus producitttr. Atque bfec c.M'. iit. 
homiiiibus cum cjeteris auimalibua commuiiis est. „^ ■ ', 
Altera est, quaudo, imoginati rcm qtuuncuuque^ Arr m^o im»M 

f>nectus omncs quiEnmu^t potisibilcs qui mue pro- 1 

duci possunt ; id est, usum ejup qufflrimus, quis ^J 

esse po^it. Hujus geiieris cogitationis »igiium, ^H 

pnetcrquam in bomiiie, uunquani vidi ; curiositas ^H 

entm hivc iu nnturam Incidvre vix potcst miinmlis, ^H 

cut nulls insuut imssioucs pra^ter sensiialrs, qunles ^H 

Runt fames, sitis, amor, et ira. Diiicursus denique ^H 

onimi, quando a desiguato fine aliquo regitur, nihil ^^| 

aliud est pneter iavei^fif^athnem, sive facultateiti ^^^H 

inreniendi, quae sagacita» quoque et aolerlia ^^^^| 

appellatur, et est quasi venatio quredam per sua ^^| 

vestigia alicujus eausa; vel effeetus pr»senti:« aut ^H 

pneteriti. Investigat aliquis id quod perdidit ? ^H 

Ab eo loco et temiwre, ubi id ■m perdidiitse ani- ^H 

madvertit, recurrit auimo a loco ad lucunt et a ^H 

tempure ad tempus, ut reperiat ubi ct quaudo rem ^H 

perditam habuerat, id est, ut tcmpu!i atiquod et ^H 

locum certum et definitum reperiat» ubi iiive^^tigu- ^^| 

tiouis statuere iuitium possit. lude, rursus, co^i- ^H 

tationc per (^adcm loca et tempora revertitur. ut ^^| 

actioncm aliquam vel occasiunem aliani iiivetiiHt, ^^| 

qn?e C-ausa esse poterat ut rem qiisesitam perdiderit. ^H 

Atque btec est faciUtas illa animi quse vocatur ^H 

reminiaeentia, ^^| 

Accidit atiqiiando, ut quis loeum defiuitum lia- ^H 

beat iiitraquem investi^tin instituendaest. Tunc ^H 

AUteni ^(^itatioucs rjus pnrtes omnes illiiu loci ^H 

detennitiati percurruut, eo modo ut si qui.s cubicn- ^H 

lum evcrrerct, ttt pcrditam iuveuirct ^eminam ; vcl ^H 

qucmadmoduin cunis vcnaticus carapum perva^u- ^H 

tur, doiiec fer^ alicujus odorem setitiat -, vel ut qui ^H 

VOL. II). C ^H 



DB H0MIN1B. 



CAP. III. pcrcurrit aniino alphabetum, ut syllabam fina 

„' ■ * inveniat homopbonam. 

■« «i. imigi. Scire qius cupit octiouis alicujus futurura ere 
""' tum r Cogitat ille prjeteriUc actionis similcsev 
tus, ordine qun iltos antc vitkrati quia Bimil 
actiones eimiles evcntus plerumque cousequuiitan^ 
Ut qui Rcire vult quid reo criminis eapitalis er( 
turum est, remiuiscitur ea qua; eousecuta suiit ant 
in pari crimine, tali ordine cogitatiouum, crime 
minLster, carcer, judex, patibulum. G«nus hoc 
copilationum prcevhio dicitur, et prudentut, et 
providcntia, ct qnaudoque mpienliu ; quaiiquanL 
conjeciura tautuin sit, et, propter difficiUtatcin cir- 
cumstaiitias omucs ubservaudi, satis fallax. Hid 
tanien dubinm uon cst, quin, quanto alius alia 
majorem liabet rerum pratcritanim experieutiam, 
tanto magis sit prudeus, et ab e\]>ectatio{ie sua 
rarius dccipiatur. Pra-Jietttia tantum exi^tunt idj 
rcrum natura; prepterita in memoria sola; sed 
Jutura omuiuo non existuut, nt quffi nihil aliutl 
sunt, przeter figmenta animi, consequeutias actiuuis 
prEBtcritae ad actionem pra-sentcnt applicaiitia : id 
quod fit maxima certitudiue ab eo, cujua maxima 
e.st experientia, quanquam certitudine non pleua. 
Etsi autcm, quotles expectatioui respondent cven- 
tu», vocetur prudeniia ; revera tatneu pmsumptio 
tautum est. PnBvisio enim rt^rum futurarum, quie 
est providentia, ad illum solum pertinet, cujus 
consilio fiitura; sunt. Et ab illo solo, et 8U|M?ru»- 
turaliter, proficiscitur prophetia. Alioqui optimus 
conjcctor, optimus est propheta; optimus autem 
conjector is esl, qni inaxime versalus est iu illis 
rebus, de quibus coujecluraui fucit ; is euim plur^ 
habet conjicicnda sigua. 



DE HOMINB. 



19 



^B SignHm cst antecedenti mentui ewntus coase- cap. iii. 
quewt, et contra, comequenti antecedensy quaudo ^ '^.u 
siniiles conseqiietitiae obsen"atie ante fiierint : et •'« -»<* »<n«gi- 
quanto sjepius observatum est, tanto stgnum nnnus 
est incertuin. Itaque is, qoi in quolibet geuere 
nogotii maximam haliet cxpericntLam., plurima 
habpt signa quibus possit de futiiro tpmpore conjec- 
turaan facere, et perconsequens est pnidentissimus; 
et tanto prudentior est, quam qui ad negotium 
idem noTus accedit, ut nulla iiaturalis et extempo- 

^Barii inj^nii ope hic illi fequari possit ; quanquam 

HEorte nmlti »int juvenes qui hoc coucessuri nou sint. 

B Quod autem intcr honiinem et brutum differen- 
tiani focit csscntialem, prudentia non est. Sunt 
«niiu animaljn alia qu» earum rerum, qu<e ad 
6ncm suum coiiducuut, plura observant ct pnidvn- 

, tius pers«quuutur, uuicum aimuni nata, quam puer 

Hilecenim. 

H Sicut prudentta est prfesuraptto futuri, contraeta i 

"a pra^teriti temporis cxperifutia : ita etiam alia est 
prxsumptio qujEtlam rerum pra;teritarum, sumpta a 
rebus aliis, non fiitaris, sed praeteritis. Nam qui 
vidit quibus moribus et gradibus civita.s aliqua in- 
ciderit in bellum civile* et quomodo inde proflignta 
iuerit ; 81 viderit alterius cujuscuuque civitatis j 

ruinas, coujecturam factet similes mores et belluia ■ 

eiiaile ilHc qunque pra:(H.'Si>isiie. Scd eonjcctura 
hicc eandem habct incertitudiuem, quamctinjectimi 
_t«-'mporis fiituri. 

Humani auimi actiis alius nullus esl, quod sciam, 

"riatumlitcr insitus, talis ut ad exercilium ejus nuUa 

alin. rc indigeat, pratCerquam nasci hominem, et 

uiiuiu hal>ere quiiique ejus sensuum. l-^attiltatPS 

ilkci de quihus pnulo post sermo erit> quicque 

■ C i 



20 



DB HOMINS. 



CAP. III. homiuis videtttur propriie, acquisitie suut, ct studio 
,_■ ' '., iiidustriaque auctffi, habentea initium iii instruc- 
hh. *rrfp imagi. tiiiijp, pi disciplitm, procedenteaqiic ab invetitJDne 
rocabulorum et sermouis. Natn pneter sensum et 
imngiiiationcm et cogitatiomim 8ericm, humano 
miimo iiulhis alius iuest motus; quniicjuam ser- 
monis et nrdinis beneficio eiedem facultates pro- 
moveri in tiintum possunt, itt per eaa homo a 
CJEteris animalibus omnibus dii^tingui pos^it. 

Ouiequid imagiuamur, Jinitum est. NuUa ergo 
est idea neque couceptus qui oriri potest a vtice 
hac, infinittaa. Animus humanus ima^inem infi- 
nitie magnitndiuis capere uon pote»t ; neque con- 
cipere iufinitam velocitatem, iniinitam vitn, infiui- 
tum tempus, aut infinitam potcntiam. Quaiido 
dicimus rem aliquam esse infinitam, hoc tautum 
significamus, non posse nos illius rei tenninos et 
liinitcs concipere, neque aliud concipere prteter 
nostram impotcntiam propriam. Itaque nomen 
Dei non usuriiatur, ut illum conclpiamus; est enim 
incompreheiisibilis, et inagnitudo potentiaque ejus 
incouceptibilis ; sed ut honoremus. Et qitouiam ■ 
quicquid, ut dixi supra, concipimQs, petceptum est 
ante in sensione, nuUa inesse homini potest imagi- 
natio rei, quae nnn sit percipienda sensihus. Nemo 
itaque coacipere oliquid potest, uisi ut in loco» et 
6mta altqua moguitudine pncditum, et divt&ibilo 
in parteR", neqiic aliquid esse totum in nno loco et 
totum in altero, tfinpore eodera ; neque duas vel 
plures res eodem tempore esse posse in eodem loco. 
Nihil enim honim fuit aut e^sse potuit in sensione ; i 
sed suut orationes insigniticantcs, admissa; propter 
authoritatem quoruudam philosophorum eiTaiitiiiui« 
¥el Bcholasticorum fallentium. 



DK llOMtNE. 



.21 



CAPUT IV. 



I 



DB 8b;R>IOKB. 

Invkntio arth fypographica, quaiiquam inj^e- cap. iv 
□tosa, collata tamen cum invenuone Uterarum non ^ 
maf:na rps cst. Litenui autem quis inveuit i^o- 
rator. Q.ni primus illas intuHt in Graeciam, Cad- 
muin esse ferunt, filium Agenoris regis Phtenicia;. 
Excogitatum ad perpetnatiouem memoriffi ^empo- 
ria pneteritJ cl ad conjinictiouem geuerisjlmmani, 
in tot Pt tam distautes orbis tcrrarum refnoncs 
disperrti, utiliEAimum ; Idemque simulMifBcilllmiim, 
utpote profectum ab obserA-atione diligentissima 
motuum liugiuc, palati, labromra, aliorumque lo- 
(|iiendi organorum, ita ut totidem essent cliarac- 
tcrum dilfereiitiae, qnibus distinguert-ntur. Nobi- 
tissima autem et omnium utilissima fuit invcntio 
termonist ex nominibm sive appeUationihtut et 
eorum conuexioue cousistentis, quibus cojcitata 
liominum conscribi, revorari in menioriara, et ab 
uno ad nlium patefieri possimt, ad corum couver- 
sationem et utilitatem mtituaiu. Nam absque eo 
non fuissct inter b(uuinc::i iicque respublica, neque 
societas, neque pactum, neque pax, mafps qiiam 
inter leones, ursos, et lupos. SermmU author 
primus fiiit Adam, qui creaturaK, quas ad con- 
spectura ejns adduxit Deus, nnmiaavii. Hactenus 
tantum de ea re Srriptura Sacra ; sed sufficiebat 
hoc pro illo temporo. Nam eodem modo rebus 
aliis alia uomina imponere, prout expcrientia et 
crealurarum usils postularpt, potuit, eaque paulatim 
ita connectf re, ut intelligeretur ; atque hoc modu 




i 



23 



DE IIOMINE. 



itticnuaar- 



CAP. IV. succedente tempore tanta aertitoai.t copia acrqtiiri 
{wtuit, quauta iiidigcrct; quanqiiam non tanta, 
quanta oratori vel philosopho opus esset. Noa^ 
enim invenio in Seripturis Sacris ex quo directej 
vet per consetiucntiani colligi potest imposuissf 
Adamuin varictati omni figararum, numerontm^ ! 
mcnsurarum, colorum, .sonorum. cogitatioDum, r^ 
latinnum nomina; mnlto niinus impoi^uisse illum 
uomiua uominibiis et orationibus, qualia suut f^ait- 
rale, «peciale, affirmativum., negaihami in/crrft-l 
gatirmn, ojjfatirum, iiijiniiivtintj quce omnia sant 
utilia ; minime autem omnium entitatfim. intentio- 
miittttem, qnidriitatem, aliaquc verba soholastica 
insignifioantia. 

Veruutameti eopia hsec omuis, sive acquistta sive 
aucta ab Adamo et posteris ejus, interiit peuituB ad' 
turrem Babel, quo temporcDcus omnem homxneni| 
senuonis sut, propter reheUionem, oblivione per- 
cussit. Itaque dtspergere se coactis tn diversos] 
mundi |>artes, necessariuiu erat, ut Unguarum va- 
rieta*!, quse nunc est, gradatim ab ilUs processerit, 
prout necessitas, inventionum omitiuin mater, iUos 
docuorat ; itaque tractu teraporis Ungna tmaquaequ« 
in majorem copiam verbornm aucta est. 

Sermonis usus generaUssimus, est conversio 
cursus meutalis in verbalcm, sive seriei cogitatit 
num nostrarum iti seriem verborum : idque ad( 
duos fines : quorum alter est couscriptio eogitato- 
rum; quie cum e mcmoria elabi aptai sint, pera 
verba illa, quibus conscribuntur, revocari |>ossint.fl 
Primus crgo usns nomiuum est, ue sint pro noti» 
ad meinoriam. Alter est, ]>ostquain inulti eundeni 
callucrint scnnoncm, ut ordiue et connexioue sua 



DB HOMINB. 



33 



UtMnDuob 



poRBint alter altcri quid coneipiant et de uDn- cap.iv. 
qunque re cugitant, quidque etiain cupiuiit, me- 
tuunt, &c., sigiiifiaire. Propter huuc usum vocantur 
«igaa. Usus scrmutiis spucialcs iiunt hi, primo, 
quas cogitando rerum prjeteritarum vel prEsentium 
cau.sas esse re])erimus, vel qufc a rebus pnesentibus 
iTel praeteritiii produci possunt, couscribere ; nam- 
que liinc oriimtur ortes. Secuudo, ul ostcudamus 
aliis M:i(;ntia]n a nobis acquisitjim, fxmsulcudu ct 
idocendo. Tcrtio, ut patefociamus alii alii-s consilia 
et vo]untntc-s nostras, quo mutuo possimus alius alii 
auxiliari. Qiiarto, sermone aliquando uti possu- 
nius ad delectationcm vel ornamentum iniincentcr. 
His usibus respondcnt totidem almsus. Primus 
leat, quando homines cogitationes suas, propter 
inconstantiain .signiticatiuuis vcrborum suorum, 
pcrpcram conscribunt ; ut quando pro cogitato 
ponunt id quod nou cogitant ; atqne ita seipsos 
ifallunt. Secimdus est, quaudo verbis uttmtur me- 
taphoricis, id est, alio seiisu quain ad queui ordiuata 
^sunt; atquc ita decipiuut alios. Tertiuii, quaudo 
Hvoluntatem suam cam cstic dcclaraut verbis, quoe 
Hrevcra non cst. Qnartus, qnando scrmone utuntur 
^ad hedftiduui proxiiuum. Cffiteraanimnliaarmavit 
natura alia dcutibus, utia eomibus ; homiucm 
I autem manibus, ut quaudo opus est kedant hostem. 
Bt^ed lingua Isedcrc sennonis abusus cst^nisi quando 
"aliqnem regere obligamur. Id vero i<cdere non 
^est, sed corrigere et eniendare. 
H Modus quu scrnio iiiiicrvit mcmoria: eousequca- 
tianim, consistit in nomlnum impositione et con- 
nexione. 

SotniHtttH alia smit propria, sigiiificantia rem 



I 
I 



24 



DK IIOMINK. 



Da 



CAf. IV. uiiam tiiiifj^ularem ; ut Petru.i,JohaMnes,/iir homo, 
ktPC arlHtr. Alia autem multis rebus Runt rontmu- 
nin ; nt homo, eguux, arltor : iiam unumquodque 
eorum, ctsi uuicuin sit, multarum tumcii rc-rum 
particulBrinin nomcn est. RcK|>ectu autem omniuin 
iltonim ]iarticutariuni, vocatur umrermU. NihQ 
enim in rerum natura universulc est prBeter rerum 
vucabuta ; uain res tiuminatte tsuiit omnes individuie 
et tiing^ilares. 

Pluribua rebus nomen ■uuiversiUe imposituin 
unicum est, propter alieujus qualitatiB vel acci- 
dciitis (iimilitudincm. Itaque, ut itomcu propriura 
revocat ad iniimum reiu nimm certam, noinen uiii- 
vcrsale revocat rem ex muttis uiiani qiiamcunque. 

Noiniiiuin aiitcm universalium, alia umplioris, 
alia Ktrictioris si(;niticatiuiiis »unt, ita ut nometi 
amplius numcu »tricliu» coutiticat. AUu, rursus, 
8uut amplitudiiiis iequalis, et comprebenduiit so 
mutuo. Kxempli caiisa, noraen vorptu compre- 
hcndit nomcn hominrni. et prietcrea aliquid ; no- 
intua auteui honio vt rationale H.'qna1ia simt, 
comprehendcntia se mutuo. Sed notaudum hia 
ojiit, quod per nomeii non Remper intetligimus voca- 
buliiin unicnm, ut p^rammatici, sed aliquundo per 
circnmlocutionein multis vocabutis uumeaunum; 
ut verba becc, qtii considta patrum, qui lege* 
juraqtte servat, uuicum iiomen ent, et nomini^K*/o 
icquivalens. 

Per iinpoiiitiuucm hanc uomiuum amplioris et 
strictioris significationia, computatiouem conse- 
quentiarum iu cogitationibus couvertimus iii com- 
pntatioiiein consequentiarum in nominibus. Kx- 
einpli caufui, i^ (|ui omiii scrmouis usu oaret, qualis 
e^t qui mutus et surdus natus est, si posituui ante 



« 



4 



I 



DB IIOMINB. 



95 






DeKnfMM. 



oculos trianguluia vuleritj et juxta triaiiguluin duos cap. iv. 

Hitgulus rectoft, tjunlcs »uut aiigiili figiira: quadrats, 

jtest tamen, meditationc conterapla»<lo compa- 

'^randoque, iiivenire tres illius trlanguli aiigiilos 

sequales esse duubus iliis angulis rectis juxtu po- 

ntis. lUe autem, qui sermoue prseditua est, cum 

animadverteric eequatitatem illam consequentem 

essp, non lonpitudini laterum neque cuiqunm rci 

speciali iii trian^ulu, scd buic tautum, quod latcra 

suut rccta, ct aug\Ui trcs, proptcr quod figune 

ttomcn iiulitum est triariguli, univerHaliter au- 

dactcrque proiiuntiabit, triaHguU a»guIos tres 

atfuales esse ^lnohus reeth. Atcjue lioc modo 

conse-quentia inventa in re singuiari conscribitur 

hA memoriam tit regula universalis, computatio- 

nemque mentalera omni loci et temporis conside- 

ratione exonerat ; atque animum omni labore 

liberat pra;tcr primum ; facitque ut quod verum 

iuvcnlum csc hic ct nimc, pro vcro onmi alio tem- 

"^pore et loco agiioscatur. 

^ Verborum autem usu.s in cogitationibus conscri- 

Bbeudis nusquam ita maiiifesCus est, ut iu numeris. 

HStuhuR enim naturalis, qui ordiuem verborum iiu- 

~ nioraliutii, «»utn, iluo, tria, etc, memoriter proiiun- 

tiare non potest, observare tamcn potest singiilos 

ordiue ictns horologii, et annuens dicere, ujtum, 

Kffttm, unuiH : sed quota hora souuit scire non 

potest. Videtur autem fuisae aliquando tempus 

in quo nomina numeralia pauca extabant, coge- 

bantnrque hnmine», qnando numerareiit, numerata 

digitii). primo nnins mnims.deindcnmbanim nppli- 

^bare ; atquc inde nntum e8se, ut verba numcralia 

^^n omiii fcre geute noii exccdcreut dcnarium ; ct 

in aliquibui^ plura non ei>»eut quam quinquc, et a 



ft: 



as 



DE UOMINE. 



CAP. IV. 



l)c *Vf>UUIIO. 






qiiinto eadcMn rcpeterent. Ktiam is, qul decem 
verba habet ininieralia, nisi ordiufi ea recitet, nu- 
nierare iisqiie ad decem non potest ; multo miDus^ 
addere, »ubstrahvref et cicteras perficere opera- 
tiones &rittkmeticas. Itaquc abti<)uc vcrbomm usu ■ 
numerorum computatiu est impossibiUs ; multofl 
ma^s magnitudiuum, gmduum velocita^s, viriumt 
aliarumque rerum, quaniui computationes ad gc> i 
ueris humaui uecessitateu) vel a<ljumentum neces- i 
sariee &uut. ^| 

Oiumdo duo nomina conjunguntur nt fiat affir- , 
matio vel consequentia. ut cnm dicimus, hamo esl ^ 
ttttimil, vel sie, «i eKt homo tum est aniimt/, et H 
nomen poKterius animal significat omnia qua; sig- i 
nificat prius nomen homo, aflirmatio illa Rive con-;fl 
sequputia rera est, alioqiii falm. Nam verHm ct^ 
Jalsum attributa sunt non renim scd oratiouis. 
Ubi autcm oratio non est, ibi ncquc vcrum est neque 
falsum ; quauquam error esse potest, ut quaudc 
expectamus id quod non erit, vel suspicamur <|UodJ 
non fuit ; sed folsi accusari uou potest. 

Quouiam ergo iu ortliuatione recta nomiimm, 
quando aliquid affinnamus, consistit veritas, is qi 
veritatem accuratam qujerit, memiiiissedebet.quid 
in quoque loco uuumquodque uomeu valet, et 
nomina, quibua utitur, recte collocare. Alioqui 
enim impeditum ae inveniet verborum tricis, »cut4 
avicula inviscata, qute qimnto magis liherare sej 
certat, tauto roa^s inviscatur. Itnque in geo-i 
mctria, quee sola fcre esc scieutia accurata, iuciperej 
magistri solcnt a coustitutiouc siguificationum no-J 
minum quihus usuri suut, id est, a definitionibus,^ 
et in principio operis illas coltocare. 

Atque hinc apparet, quam sit illi opus, qui adj 



DB riOMINB. 



97 



Dti 



?icntiam vcram tendit, autliorum antiquioram de- cap.iv. 

Jiniliones examiuarc^, iicj^li^cntiusqae srripta.s cor- 

Hrigere, vel sibi ijiM novns constitaere. Prout enim 

^iii unaqimf|ue srientia procedit computatio, multi- 

plicaiitur etiam qui iii dtifiuitionibus sunt errores ; 

I undp paulatim ducuutur lectores in condusiones 

Htbsurdas ; qaas etsi tandem videant, extricare ta- 

^tnen se non possunt, nisi denuo ab initioroniputare 

iucipiant, i« qiio iuitio eorum errores ftmdnti ernnl. 

nti er^n, qul authoribus aliis nimtum creduitt, idcia 

faciunt, quod qui multati suminas minorcs in ma- 

jorem colHgiint, summulis illis non ante rccte exa- 

minatis, et ]Kfrspecto tandem errore, nec sitspectis 

magistrorum principiis, expedire se non possunt ; 

^ked tempns consumuut libronim folia motitantes* 

queinadmodum faciuut aviculEc, quK postquam ia 

cubirulum aliquod intravcrint per caminum, in- 

I clusasqne se viderint, ad fenestrs vitrese lumeu 

Hfolsum motitando alas, oblitse qiia via ingressae siut, 

^laborant frnstra. Primus ergo sermonis usos, qu^e 

acquisitio est scientiamm^conaistit in rectanominum 

«letinitione, primusque aliusus in definitione fn]«a 

^pel iitiUa; atque indc proccdunt falsa; et absurda; 

"philosophorum opinioncs, qua; illos, qui iiistructio- 

nem non a propria meditatione t;<td a1i autboritatc 

bbrorum accipiunt, tanto hominum ignurantium 

conditione inferiorea reddunt.. quanto homines, vcra 

gcientia pnediti, eadem couditione supcriores simt. 

Nam inter vcrara scientiam vx doctrinam erroueam, 

ignorantiain medio est. Sensus et iiuaginatio na- 

tarales absurditatibus obnoxiae non sunt. Natnra 

ipsa errare uou potest. Quauto autem quis ser- 

monis ropia abiindat maps, tanto aut sapieutior 

vfl fitultiur c&t quain vulgmj. Ncque siue Utvris 



28 



DK HOMINB. 



tAP. ]V. 



livKniHHU- 



fieri Bolent homines insigiiiter ^pivntci^, iicquc, nisi 
cui forte morbo vel prava constitutione organonini 
ammus Iksus sit, insigniter stulti. Vucabula enitn 
sapientium qiiidem calculi simt quihus computant ; 
Btultorum autem tiummi, sstimati impressione ali- 
cnjus nomine celBhri, ut Aristotelis vel Ciccronis vdj 
Aquiuatis. aliusve (locturis cujusciuique humaui. 

Re« noimHata est, quarcunque cogitari vcl in nr' 
tiociuatioiie considerari poU^st, sive altcri addi ad 
conticiendam summam, vel atteri substrahi. Latini 
rationcs vocant Ubellos pecmiiee computatse, et^ 
coin]>utiitionrm i[>sain ratiorimtiionem, et id, quod 
uos iu rationibus appellamiiti item, illi nomen vocaot. 
Atque inde vox ratio extensa csl ad facultatem 
computandi in rehus cjeteris. Gnecis vocabulnmfl 
unum Aoyflc significal et sermonem et rationem; 
non eo, quod putarent nulluni essc semionem siue 
ratioue, sed uullam rationem siue sermoue. Actum 
autem ratiociimudi dixerunt syllogismum, quEe voxA 
si^mficat consequentiae dicti unius ad alterum con- 
juiictionem, Sed quia eaedem res in ratioues iii- ■ 
feruntur proptcr diversa accidentia, earum numina, 1 
ad diversitatcm illain sig^nificaiidam, divcrsimodo 
variari et torqueri solent. 

Diversitas autem nominum ad qnatoor capita 
generalia reduci potest. 

Primo, res aliqua iu ratioues ingredi potest ut^ 
materia sive corpus, sub uomine viveutis, sensibiUs, 
rationalix, calidi,frif^idi, ntoti, qttiexcentis ; quie 
nomina .sigiiificant materiam sive corpus. 

Sccundo, res aliqua intrare in rationes potest 
propter accidens vel qunlitatera, quum illi rci inesse 
cogitaums; ut quia movet«r, vel qNantitatem habet^ 
vel quia calet, ctc. Tum vero nomen ipsius rei 



DR HOMINS. 



20 



l>i«nBra 



mutatmis nliquaiitulum. et loco viventis poninuis cap. rv. 
ritartt : loco moti eorporis ponimus motum ; loco 
calidi, eahrem ; loro longiy ionjritiitlittfja ; et si- 
militer in cseteriif. Uuo facto, nomina illa nnn suiit 

Siwmina materife sive corporis, sed acoidentium et 
broprictatum quibus corpus a corpore distiiiguitur. 
Kpjwllaiitur autt!m huju.smo<Ii uoiuina ahstracta, 
tion quod abstrahaiitiir a materia, sed a materio! 
computatione. 
I Tertto, in rattones inferimus proprietates illns 
quibus ipsi res di^tinguimus : sicut quando rif/e- 
iw aliquid, tion computamus semper rem risam, 
d vixioHem, coIore/Uy sive ideam sive rei visje 
hantasma : similiter quando audimus, pi^ re ipsa, 
[\ise Ronum fncit, soiwm sive anditionem tantum 
coi)»ideniiuuft. F-t aic de «eterls phantasinatibus. 

Quarto, iu rationesinferimusquanduquc nomina 

ipsoniin nominum et sennonum, dicuiitcs, geuera/e, 

unirerxale, xpecitde, univocHm, rrguimcKM, cjuie 

BWit nominii nominum. Item riffirntationem, in- 

^^terrogationem, prtrceptum, narrationem, syllo- 

Bp/fM»!», orationotn, aliaque ejustnodi multa, quee 

sunt nomina orationum. Atque htec varietas omnia 

eat nominum positirorum significantium aliquid 

eorum quie sunt in natuia rennn, vel eorum qiwe 

animo possunt lingi, ut corpora quse snnt vel esse 

rideri possuut, vel ut proprietatcs corponmi quse 

Bunt vel c«se videri possunt; vel verba et sermones. 

Sunt ct alia iiomiiia negativa, qua signiticant 

nomen aliquod nomen r^ propositEe non esse ; 

qualia sunt nifiil, netno, itifinitum, imlocile, tria 

minti» quatuor, et similia ; qua; taincii in rationi- 

bus usum suura habcnt, vel in corrigcndo vel revo- 

do; quia fojciunt ut nomiua non recte impouta 

el usurpata recuseinus. 




DE nOMINB. 



tt* 



CAP. iT. Csctcra uomiua onmia soni sunt sine aignifica- 
tlouc ; ct duorum generum ; altenim, qnee nora 
sunt, nec tameQ definitione explicnta ; qualia & 
laborantibus pbilosophi» ct scbolasticis cxco^^itata 
sont ; alterum est, quaiido uomcn aliquod a duobus 
nominibus componitur, quorum si^iificationes sont 
innonawtpnteR ; ut noTnen boc, corpttJt ineorjioreuta, 
vel quo<i idem est, substaHfia incorporea ; abaqne 
simiba. Quaiidocuiique euim affirmatio aliqua fnlsa 
est, ex duobus iiomiuibus, quibus conatat, si fiat 
nomen utium, illud erit imiguificaiiit: exempli cangfl^B 
si fidsum sit dicere, quadratam e«l rotntidim, no*" 
mcu illud, quadratum rotuadumt sonua merus est, 
nibil sij^ificnnR. Similiter, »i fnlsum sit dici*j« 
virtutem Jmuii vel Jlari posse, ^'erba bice hifu$a 
virtu», it^ata virtus, numuia suiit inKi^nificantia. 
Itaquc in vcrbum idimirdum et iuijigniticans uon 
faciie incifUtur, quod nou compo^itum sit a nomi^ 
nibus qute intelllgi a vulgo hominum uon pot;5unt. 
Cluaiido cogitatio alicujus rei oritur a sermonc 
audito et, ut oportuit, ortUnato, tunc qui audit 
vcrba illa dicitur infeiJiffere : intellectua enim aliud 
non est pneter conceptum natum a sennone. Ita- 
que si sermo homini pecuUaris sit, ut videtur esse, 
etiam homiui soli proprius iutellectus est. Unde 
scquitur affiriuatioues falsas, casdcmque micer- 
jtaie/i, intelligi iiou posse ; quanc|uam iioununi sunt 
qiii putant »c intctligere tunc quando verba audit&^ 
tacite apud se animo recitant. ^M 

QtuB oratiouum genera signiiicant appetitum, 
aversionem, cajlerasquc animi Immani puisiones, 
quisque sit eorum usus et abusus, tunc dieam, 
quando dicam dc piuisiauibus. 

Noroina rerum qux placent, quia non omnibus 




DE HOMINB. 



31 



l^ «■ remm . 



iiniiliter placent res eacdem, neque eidem homini cap. iv. 

idem omui teraiiore, iiiconst&ntis sunt »gnifica- 

tiunis. Cum enim nomina omnia ad conLfptus 

sigaificaQjos imposita fuerint, necesse est cum 

, uasdem res non similiter sentiamus, ut easdem 

Ketiam ssepenamero dissimiliter nominemus. Etsi 

I t^i coiiceptfe natxira non mutetur, diversitas tamen 

receptionis, orta a diversitate naturarum indivi- 

duarum et a pratjudiciis opinionum, facit ut unus- 

quisque nomina iilit; impnnat propria gua affecticme 

aliquatenuR tincta. Qimuiohrem in nmni ratinri- 

naUooe cautela opus est, ne prteter significationem 

ipsiua rei aduiittamus etiam aliqiiid de natura^ in- 

Bgunio, ct affcctibus liominis qui loquitur. Nomina 

autem bujusmudi plerumquu eiuut virtutum ct 

vitiomm noniiua. Nam quam alius prutlenliam, 

alius vocat metum ; qiiam alius crudeUtalenit alius 

vocat juxtitiam ; quam liic proluriumy ille mfiffiti- 

fiemtttm appeUal ; qua; huic gravitas, alteri vide- 

tur atupor, etc. Itaquc ex hujusmodi nominibus 

prineipia ratiooinandi constitui non possnnt. Ne- 

■que ex metaphoris, aliisque orationis tropis. Sed 

miuu£ sunt ha:c pcriculosa, quia iucotistautiam 

siuun profiteutur. 




CAPUT V. 



PR RATmNK BT SCIRNTIA. 



■ Q.v\ rtitiocim/ur, vcl totnm qunerit additione par- 

tinm ; vel rt^duum, subtractione partis a parte ; id 

|quod. si vcrbis fiat, nihil aliud ei^t. pncter eonecp- 

Itionem eonsequentiEe nominiiis partis nd nomcn 



32 



DR HOMINR. 



Drntlo» 

tl MlMltllL 



CAr. V. totiiis, vel nominura totius et partis ad nomcu par- 

(IK reliqu»!. Qiianqunni antcin in rehiis quibusdara, 

ui in nnnieris, aliae sint oiwrationes jira-ter adrti- 

tionem et sulitractioneni, nt multiplicatto el divi»io, 

iu ideni tauien recidunt ; nuui multiplicatio est 

Eequalium inter sc lulditio, et divi^io aliud non ai 

quam ejusdem rei, quoties pos»unius, subtractio. 

Neque numeris solis operationes illie eonveniunt, 

sed omni rerum generi, quarum una oiteri nddi vel 

aufenri potest. Sicut euim arithmetici addere et 

subtrahere solent in numeris i ita goometree faeere 

idem docetit in ii»efs, ^fi^tirh, anguiiti, propor- 

tionibnii, lemporihns, ^radibuJi re/ontalis, ririum, 

potentia, et cjeteris. Idem etiam lugici faciunt in 

coaiegueniiis rerborum, addentes duo nomina ad 

fiiciendam propositionera, et duas propositiones ad 

faciendum syllogismum, et plures syllogismos ad 

flEUiiendam demonstrationem ; et a summa stvc cou- 

clusione syllogismi subtrahunt unam propositionem 

ad inveniendaro alteram. Etiam scriptores politici 

addunt simul plura pacta ad iDveniendum hominis 

officium ; et jurisconsulti addunt simul leges et 

ftcta ad inveniendum quid sit in Bctionibus homi- 

nnm privatorum jus et injuria. Ubiounque locui? 

est additioni et suhtTactioni, ihi etiam locus est 

raCioni ; et ubi illis locus non est, ibi neque rationi 

locus est. Jk 

Ex iis, quec diota suiit, raiionem definire, id ^ 

vocis ejus, quateuus sumitur pro facultate aiiimi, 

significationem deteiTniuarc possumus. Ilatio 

euim, hoc seusu, nihil aliud est prster rompnia- 

tionetn sivc udditioiiem et subtracttonem nominum 

generalium, qusc ad notationem sive significationem 

cogitatiorum nostramm recipiuntur. Notaiionem^ 



DR HOMINK. 



»9 



n* niiiina 
MMtaidft. 



qnanij quando cotnpHtnmns Roli; siffmfieationem, cw, v. 
qiiando 'alUs computationeni nostram demon- 
strnmiis. 

Siput autem in arithmptica imperiti sfcpc profes- 
soreH aliqtiaiido fal^o computaiit ; ita etiam iii 
rationihiis alianim renim, peritissimi versatissimi 
attentissimique falli jjossunt, et falsas inferre con- 
elusioiics ; non quod ratio noii sit ipsa semiier reeta 
ratio, a;que ut arithmetica certa cst ars ; sed quod 

iniilUus unius ratio, neque vero plnrium, faciat cer- 
litudinemt magis quom computatio aliqua recta 
nnmeromm recte faeta est. ideo quia consensu 
inaltorum est approbata. Ciuoties igitur in com- 
putatione sive ratiociuatione oritur controversia, 
nii, (]nibnR controvenua est, pro recta ratione arbi- 
tri alirujn.»» vel jiidins rationem eonstitiiere debent 
volnntarie, qita uterque obligaudns sit; alioqui 
coiilroveniiu eortun aut non omuiuo, aut arrois 
dijudicaiida ct^t, defcctu rectcc rationis a natura 
constituta*. Idem conlingit in «mni penere certa- 
miiiiH. Qtiaiido enim boinines arrogniites saplen- 
tiores se cEeteris omuibus esse crednnt,elamantesque 
pro judice r<rctara ratloucm [>ostulant, nibi) uliud 
qiucrunt, quam ut rcs sua ipsorum ratione judicctur; 
id quod in sncietate bumaua intolerabile aique est, 
ac 81 qui.«, Indens cartis, pro earta dominante uti 
vellet ea, cnjus haberet ipse maximum numenim. 
Uuid enim atiud faciunt, qui sun» quasque domi- 
nantcs put>siones pru recta ratione valerc rmant. 
etiam in suis ipfwrum litibus, defcctum recta: 
FBtionis ipsa po^tulatione osteudeutes ? 

Ubus scopusqne rationis nou est unius ve! pau- 
carum consequentiamm, a primis uominum deii- 
uitioiiibuft remotarum, invcutio. Ratio a primis 

VOL. III. 



94 



DR HOMINB. 






CAP. V, incipit definitiombm, indc ad pltiriam defiiiitionum 
conBcqncntinm altquam proccdit, et inde ad aliam. 
Nam conclusionis tdtimse certitudo nulla cst siite 
certitudine aBirmationum et negfitionum a quibus 
composita et iilata est. Sicut euim paterfamilias 
villici sui rationes inspicieas, mmmularam siugu- 
lornm generum summas in nimni totalem collipt, 
iiec an illa: summula! rccte confecte ab iis siur, qai 
ratioucm rcddituri sunt, exannnat, nihilo plu.s pro- 
jicit, quam si peritife probitatiquc villici sm fidens, 
rationes omnino non requireret : eodcm modo, in 
rationibus quarumcunque remm, qni illas admittit 
authomm aliorum fide, nec a iiominibus singuli» 
ipse deducit, ille opcram ludit, nil Jtciens, sed 
tantum crfidenjt. 

Quaudo aliquis ratiocinatur sine usu verb^ 
rum. quml fieri ]H>test In nomiuibus individnis ■ nt 
quando rcm aliquam vidcntcs conjicimus qnid 
prsecessissu vel sccuturam essc vcrisimile sit ; si id 
quod verisimile eat neque prfecessit ncquc strquitnr, 
id iu ratiociuante appellatur error. Errori autein 
obnoxii suut liomiues ctiam prudentiBsimi. Sed 
quando in verbis ratiocinamur uuiversalibus, n 
incidamus in conclusioncm universalem eamque 
falsam, etei mlgo ficror appcllctur, revera tamcn 
est absurdifas, id est oratio insi^iificans. Est 
enim error deceptio prsesumentis tantum dc pro> 
terito vel futuro, quK etsi vera non erat, non 
tamen visa est impossibilis. Verum quando con- 
clusio imiversali.s est, nlsi et vera sit, couceptibilis 
non est. Verbn autem, quibas nihil concipimus 
prajtcr sonum, iusignificantia dici solent et ab- 
surda ; qmilia suut, qttadratHm e-xf rotnndum ; 
mhttanli^ *mU immateriafeJi : xuhditus ext 






DS UOMfNE. 



ftS 



<lui>d si qnem ita loquentein sentirem, non iltum 
< erratne, sed abaurde loctitum esse ilicerem. 

Hominem cteteris animalibus prfestare (Uxi ante, 
eo quod cum de re quacunque (^o^itaverit, in ejus 
rei consequentias inquirere et quomodo pa re uti 
poteKt, aptHK natus sit. EjuMlem pnestantiie 
gmduni alium hic addo, quod per conscquentias 
verbonim rcperirc potest rcgiilrui peiitniles, qua 
Iheorcmata ct aphorismi \oeari solent ; id c-st, 
computarc potcst non solum in numeris, sed etiam 
in rebusaliis omnibus, quarum nna alteri addl vel 
anferri potest. 

Sed priWlegium faoc ab alio quodnm temperattnr. 
Solius enim homini» pri\-ilefrium est ahaurditai, 
cni alta cretitura nulla ost ohnoxia. Homiiuim 
autem nifLximc nhnoxii sunt illi qiii vocari soicnt 
pliilosoplii. Id enim diclum cst a Cicerone veris- 
gime, niliil tam vmc pos»w> absurdum, quiu iiivcuiri 
possit iu libris philosuphorum. Cujus rct ratio 
manifesta est. Eorum euim nemo est, qui ratio- 
cinatioues suas a definltionibus onliatur, sive expli- 
cationibus nomiuum quibus usuri sunt. Metbodus 
enim lucc geomctrarum peculiaris est. 

C<niclusionura ahsurditn* iu ca^teris scieutiin de- 
fcctni mcthodi imputanda cst ; proptcrca quod 
rottueinationcs !>iiils non incipiunt n definitionibus 
noniiuum. Quasi numerare vellcnt, nntcijuani 
nuinenUium numiuuui valorera inteilif^ercnt. Atque 
hse causa «eueralis cst. Uuoniam autem eori>ora 
in rationes propter varias consideratlones, siiMit in 
prEecedente capite dictum est, infemntnr ; mult4c 
ahaurditates pracedunt a defectu distinctionis intcr 
con.sIderatiouc« iUu^ ; uudc fit ut nuniiuu iu pro- 
positiouc» perpurain conuectantur. 

D 9 



CAP. V. 
Dwrtflia* 




Ut prinao, cum nomiria corporam indunt ae> 
cideiitibiu, vel nomina acaiientiiim corporibiw; 
quemadmo<lum fnciuiit qtii dicunt^^f^M egat m* 
Jujiam, vel itmpiratam : cum nihil neque ^«*//p 
sit neque spirabtle pru-ter corput : et quemad- 
modum faeiunt illi qui extensionem dicunt esse 
corpus, et phaniatma esse »pifitNm, etc. 

Secuiido, quando nomina aecidentium quie sunt 
in corj)oribu3 extra «os, accidentibus tribuuul 
corporam nostrorum. Quod faciuut qm dicuiit 
eolorem e»te in ohjecto ; so«am e*ae in aere, etc. 

Tertio, oum cnr|>4>ruin nomiiia nomiNibus tri- 
buunt vel orattoaibua ; ut qui diciint esse ra 
mirertaU*, vel animal eate gemts. 

Qunrto, cum nomina accidentium imponuit 
Komittibu» et oradonibus ; ut qui dicuut dfjinitio- 
nem esse rei naturam, vel mandatum cujusjiiam 
ipsiu» eatc tolun/aiem. 

Q.niDto, qtiando utuutur lora verboram prtt- 
priorum, meuiplmris, aliisque tropis oratiotiis. 
Quanquam enim liceat, exempli causa, cum vulgo 
dicere, via httc vcl iHnc tendit vel dttcii ; prorer- 
bium koe vel iflud didt ; iuter ratiociuandum 
tamen liujttsmodi orationcs, nb iig qui veritiiti stu- 
dent, admittendfe non iWoX. 

Sexto, quando nomiuibus temere reecpti.s nec 
quiequam signitieantibus utuntur, qualesgunt tran- 
substatttiatio, consubstantiatio, anttc slantf simi- 
lesque voces Bcholasticomm, 

Qui m^opuloi* vitare hos potest, haud facile inci- 
det in absurdum, nisi forte in ratiocinatione longa. 
Oblivisci eniin pote.*t aliciijus propositionis quam 
pracmiseral. Naturaliter enim homines beue et 
Kimiliterratioeiaantur, si avcris et perspicuiii prin- 



OB HOMINE. 



V7 



■•I iHiMilia. 



^piis ordiantur. Vix enim invenies hominem adeo cap. v. 
tupidom, quin si iu gcomctria errnverit errorem- 
qtie ejuB ipsi ostendt>rit alius, errorem suum illico 
a^osoet. 

Apparet hinc rfttionem non essc, sicat acnsus et 
memnria, nobisoum iiatam ; nequc sola, ut pru- 
dentia, experieiitia ooquisitam, sed industria ; sci- 
licet npta iu primis impositione nomiuum ; deiude 
nifthodo recta procedcndo a nomiifibusad pniposi- 
tioue^, et a propositionibus ad syllogismos, donec 
vcniatur ad cognitionem con»equentarium nominum 
omnium qu^ ad scieutiam pertiuent. Sensus et 
memoria, facti tantuiii co^iitio est ; xeieatia au- 
tem cogaitio est coiisequentiarum uoiua facti ad 
alterum. Per eain autom aliqui», ex co quod nuuc 
faccrc potcst, docetur aliqnid aliud simile facerc, pi 
velit, fllio tempore. Quia quoties videmiis effec- 
inum ortura et oausas, et quomodo generantur, 
docemur, quoties in nostra pote^tate suut, causas 
similes similes produccrc cffectus. 

Infantfs igitur actum rationis, antcquam sermo- 
nis usum arquisierint, non habent ; vocantur autem 
auimaUa ratioualia propter potestatem tantuni. 
Plcriquc autcm homincs, etsi aliquousque ratio- 
ciuari po^siiut, ut forte iii numeris ; non tameu 
inultum iiidc adjumcuti accipiuiit ad vitam com- 
manem; in qua scipsos rc^nuit alii melios, alii 
pejus, prout expericiitia memoria vel appetitu inter 
se differunt ; maxiine autem fortuna bonn vel 
adver^ ct unus altcrius erroribus gubvnumtur. 
Quod enim ad scienliam attinet ct aclionum sua- 
rom rc^ilas certas, ita ab ea longc absunt, ut quid 
ftit prteter suas ipsorum cupiditatcs vitse reaiula. 
uou iatelligaut. Ocomctriaiu aliqtti pro arte ma< 





;ap. V. 



gira haliueruiit. Qiiod autt-m nttinct ad scien 
alias, illl q»i oon (ti<licerunt prlncipia ejus, nec^ 
tantutn in tlliit progressum fecerant, ut viderinfc) 
qtiomodo gcueratse et acquisit^ fuerint, itu ad easr 
se liabent ut pueri ad L-ognitiouem geueratioiiis 5 
qui fratres suos et &orores non natos, sed in horto 
repertos ease, credunt miilieribus. 

Veruntamen, qui siue omni sunt acientia, »oln 
prudeutin )mturn]i nobiliore couditJoue suut, quam 
illi qui raUocinando mule, vel uale ratiocinautibuf 
credeiido, incidunt in r^^olas generales fa]sa8 et 
absurdas. Cnusarum enim et re^ularum igiioratio 
uou tautos errorea generat, quantos regiUjE et 
causa; (oXsse. 

Animi humani lux est orado pentpicua, justi^ 
dpfinitionibns antc rmunota, ambiguitatibusque 
purjipita. Ratio est grfsxux ; niPtliodus ad xrien- 
tiam tia est ; scicntia; autcm tiiiis, bomim kuaia- 
num. Mctaphora' autem et verba nihil siguificaiitia 
aut ambigiia, sunt ii^Hen fatui ; in quibus qui ver- 
satur, iuter absurditates inuumerabiles va^tiir, qua: 
termiuautur taudem in coutentioue, vel scdltiuuc, 
vol coutemptu. 

Steut exprnoiitia multa Jit prtuienita ; ita scieii- 
tia multa itapientia wt. Venim ut difterentia quae 
iuter illas e$t, inunifestius appareat, suppuuamus 
homiucm aLiqiiem qui habeat dexteritatem arma 
sua Iractandi natunditer excellentem ; alterum 
nutem {jui dexteritatem t]uidem a;qualem, sed ba- 
bcat pncterea armonim sricntiam acquisitam, qua 
quo raodo et qua parte corporia, in qnacunque 
positioue, bostcoi ofrciidcre vel ab eo offendi pos- 
sit, |>erfcetc tUdlcit. lloruui duorum facultiites ita 
nd se invteem haheiil, siciit prudeiitia et sapleutia i 



DB HOMINE. 



39 



qi 



utrnqiie utilis, postenor autcm iiifalUbilis. Ille 
auteni, qui coiifideiis soli Ubrorum authoritati, cffico» 
ce sequitur, slrailis iUi est, qoi fidens lanista; 
ijus n^ilis faUis, hostem peritum a^g-resgu», 
interficitnr vei flnuis exuitur. 
Scieutiie sigua suut alia ecrta ct infnllibiUfl ; Alia 
incertn. Certa sunt, qoando qui scira ge dicit, 
idem alterum docero et vcritatcm perspicne demou- 
«trare potest. Ittcertay qiiando in quibnsdain 
tajitum rebus id quod dicit verum cst, scd ia 

ultis aUis nou ttem. Itnquc &igiia prudentJEe 
Uicerta omnia suut. Nenio euim rerum omnium, 
quas expertus est, circumBtautias eventui essen- 
tiales vitUsse potest, aut visanim meminisse. Cae- 

Tum in onmi n^otio, cujus niiUa est scientia 
iiifallibilis, proprio judicio diffidere, sententiisque 
Ubrornm duceudum se permittere, imprudcntia cst. 
Ktiam illorum hominum, qui in concUiis remmpub- 
licarum quid in poUticis et historiis et quantmn 
profecerint osteutare amant, pauci tamen, ubi suae 
ipsorum res donicstica; ajfuntur, id faciunt ; cnm 
iu sua i|}siiis rc uuiuiquisque sutis prii<Iens cst. Iit 
pahlico autcm negotio uia^ proprii iugcuii existi- 
mationi student quam nt^tio publico. 



CAP. V. 



CAPUT VT. 



I^DK PRISCIPIIS INTERNIS MOTUS VOLUNTARII, W^ VUUrO 
n PASSIONES APPELLANTtlR: ET PE oaATIOSIBUS 

^^ aUIBDS DF.CLARANTtJB. 

Duo sunt motunm in auiuialibiis gcnera ipsis pro- 
pria. Quontm iiiuis est riifi/ijf, in g^cneratiouc 
' uccptus, et tiuie iuterrnptioiic pcr totani vitam 



40 



DR nOMINB. 



CAP. VI. coDtmUQtus; quali? cst moius sangttinu, pttltm*, 
p^ , " " «pirutionhy concociioniity tttttritioniM, excretioni»; 
iai.mi> innu» qui imaEtuatioiiis auxiliu non indi^ut. Alter 
Tuip.pu.1™. dicitur ««iwrt/i* i't volttHiartm : quahs t'&t fn**?*- 
^StaSil»''"^*"'*» ioeulio, et artuum motus, qualcm prios nmtno 
fcM *ci«te.(jpgitaverinius. Seiisuin niotum esne in oi^anis 
et partibus iuteniis corporis liumani, factum ab 
objectis ci«i>, aitditis, etc.; pliautasiam autem esse 
ejusdem motus post sensiouem rcliquiat ; tUctum 
ante est (in cap. i. et it). Uuoniam autcm incet- 
mtti loqucla, et similea motus voluutarii, sempcr 
dcpeudeut ab -oliqua ]}r£ecedente cc^tatione, quo, 
qttu via, et fjuit/, mouifestura est phantasiam mo- 
tutim otnDiitm vnluntariorum priiicipium interniun 
primum esse. Btsi autem ttint qui motum omuiuo 
nllom esse negant, ubi res mota iuvisibilis, aut 
spatium, iu quo movetur, propter brevitatem iii- 
seusibile est, illud tauien uou impedit, quo mitms 
hujusmodi motus siut. Uuaiitulumcuuqne enim 
spatium sit, id quod movetur per spatium majus, 
cujus parvum illud spatiura pars cst, per illud 
etinm uect-^itario movebitur. Principia lt£c motas 
parva, lutra bumanum corpus sita, autequam ince- 
dfHiio, loquem/o, percNiientio, cieterisque actioui- 
bus visibilibus appareaut, vocautur cotiatus. 

Conatnt bic, quando fit versus causam suam, 
vocatur appeiiltis vel cupido ; quarum vox prima 
geiieralis est ; altera sape restringitur nd sipiiiti- 
caudum appetitum aliquem particnlarem, ut fftiiicm 
Tcl sitim. Quando autent auiatus est rccedciidi a 
re nliqua, tniic vocatur aversio. Ilas duas voces, 
apfH-titum el avcrtiioaem, Gra;ci siguificaiit per 
«jj/uif et n^p/j>ir. Natura cnim bominea ad veri- 
tateiii aliqiiaiido ipsa uiget, iu quam oflVuduiit 



CmuLllu. 



DE UOMINE. 



41 



* 

n 



npe illi qui ultra iiiittiratn docti esse mpiunt. cap. vt. 
I&ehulit: euim iii appt-titu niotuiii iiulluni omniuOuJ"^JT^ 
Ifce ccnscnt; et qnia motus aliqulB nctMawario'"»™""'''"» 
aanuttfnuus est, appetitum motum esse cucunt.uii.'!"!»!"!'» 
metaphoricum ; id quod est absurdum, cnm, etsi^SrX"'^.^ 
verba possiiil, curjmru iiiotiiMjiic mctapborica esse***''"*'"'^'"'- 
uou posaint. 

Qusc rupliiiit homines, eadera et ttmare dicuntur ; 
adiof/nr hahcre ca qnie fu)?iunt. Itnque nipere 
et amnre idem sunt. uisi quod iu cnpifllnr ohjcc- 
tum semper ahestie iuttiUigitur; iu/T;M«rt^plenimque 
et propric adessc dicitur. Similitcr, jwr aver- 
sioiicin. aljscntiam ; per odium, praseuliam, objeeti 
siguiticamus. 

Appetituum et aversionum, aliee nobiscum uatce 
aunt; ut appetitus edendi, exceruendi, et exoue- 
randi ; qu% aventioncs ctinm alio respectu dici 
possunt, qnia fugte suut alicujus mali in corpore 
pleno et onerato. Appetitus cacteri remm parti- 
cularium oriuutur ab experientia effectuum quoe 
in nobis vel aliis hominibus produxerunt. Rerum 
euim, quas non oiunino coguoscimus vel quas 
nou credimus existcrc, ap])etitum alium liabere 
linvtcrquom cxperiendi impo8«ibile cst, Aversio- 
Ufui autem habemus etinm ab iis rebus, nou solum 
quas cogiiovimus nos lsesis.se, scd etiam ub lis 
rebus, quK an Iwsurse siut oeene, nescimus, 

QuGC ncque cupimus iieque odiinus, ca dicimur cmmoiH-it. 
eoM/rntnere. Contctttptu» eniin niliil aliud est 
qnnm eordis, aotiouibus quarundcm remm rcsls- 
tcutis, immobilitas qusedam sive contumacia. orta 
ab eo quod cor nb aliis objectis fortiorihus occu- 
pntum C8t ; vcl ab eo quod quolia siDt ea, quic 
coutcuinimus, ex|>erti uon sumus. 



42 



DB HOUIN8. 



CAF.VI. 

iMmtoMM 



rnlelinim. 




Bt quouiam ia perpctua mutataoQe versatdr. 
humani corporis coiisiKtcutia, impossibtle est 
eadvm tc^ profluccrcnt eosdem Bcmpcr appctitns i 
avcri^iiineii ; miilto miiiu!> poterunt omncR homii 
couseutire iu appetitu uiuus et cjosdem objecti. 

Quicquid autem appetitos iu homiue quoconqat 
objectum est, eidem illud est quod ab ipso appel- 
latur bonum. Similiter id, quod aversionis in ipso 
et odii causa est, ab iiisi) noiniuatur maluat ; atque 
id vUe appellat, quod ipse contemiut. Voces eaim 
honum, malum, vUe, intelli^ntur semper cum re- 
lattone ad pcrsoiiam quie illis utitnr ; cum nihil 
sit simpliciter ita ; neque ulla boni, mali, et vili*,— 
commanis rcguln ab ip<;onim objectonim natnritl 
derivata, seda natura (ubi civitas non est) persons 
loquentiii, vel (si est) personse civitatem repraeseD<^ 
tauti-s vel ab arbitro vcl jndicc constituto. 

Ptdckram et turpe prope quidcm idem signifi-J 
cant, qu«l bonum ct malum, scd non adaequa 
PnMirtim cuim id sipiiticat quod signis apimren- 
tibns honum promittit, sicut et turpe id quod 
jua/uiH promitiit. UtriuiMiue autem sunt diversie 
specics, ut ^formoHum, huncalum, tleeorum, jucuu- 
dttm, sunt species pulekri ; ttcfonuc, inhoncstum, 
vMlrttum, gpecies turpis. Quie omnia vocahula 
niliil uliud sigui6cant prseter promissinnem quau- 
dam vel boni vel malj. Itaque buui trea sont 
BpccieR ; altera in promissione qua: pulchritudo ; 
altcra in re, et dicitur lionitas ; tertia in tine, qtue 
est jucunditas. lYajtcre^, /toaum qnod in fine^M- 
amdum dicitur, iu mcdio vocatur utUe, Similiter, 
maUim iit promissum, //tr/K^; ut in fine, moleatiOiiMi 
appellatur. ^ 

Utin seusiouc,idquodiutracurpuiiest,uilula]iud 




DK nOMINB. 



43 



?t prseter motum ortum ftb actione objectonim, qui cap. vi. 

len ad vLsmu,/Mz et cohr : ad auditum, «ohhj.- ' . ', . ' 

Di pmiinpiu 

olfactum, otlor, etc. : ita objecti actio, continuata ""m"» ""*" 

uculos, aures, aliaque sensuum orgaiia, iiibil aliud 

pneter motttm vel couaium, consisteut^^m iu 

Httu vel Aiga objecti. Appariuu Uimcu lllius 

lotud illu est qua; vocatur aut volapta^i aut irq- 

fstia ftnimi. 

Quoiiiam autcm motus hic, propter voluptntcm, 
vidctnr esse motus vitalis adjutor ; ea qure motum 
hmic efliciunt vocari solent, nec improprie, niminim 
a juvando, jnennda ; et eorum contraria, mofesia. 
.hicuniium er^ est appareus twuum : et molestum 
apparenx raalum. itatiuc appctitus omnis amorquc 
conjunctus csX cum vuluptatc aliqua; et odium et 
fu^. cum molestia aliqua. 

^'oluptatum aliar ab objecti prsesentis sensione 
onuntur, (]ua: vocari possuut voiuptatcs seHSuaUa^m.n^^n-t.i 
qiue vox, nntef|imm It-ge condt;muentur, iiihil cul- "'" 
pahile consigniiicAt. Hujus gcneris sont onera- 
tiones et exonerationes corporis ; quicquid item ad 
\-isum, auditum, olfactum, gustum, vel tactum ju- 
ruridum cst. jViite ab espectatione oriuntur, id est, 
a pnevJMone finium vel consequeutiarum renim, 
<tive illa ad sensum jucuuda sire injucuufia sint. 
Atquc animi voiuptates hje sunt ini.s, qui conse- 
qucntias ilioaprarvident; vocanturque uno nomine,(),iiiiiu« 
gani/iam. Siniilitcr, molestiarum ali» in seusu 
Huni, vocantuniue riolore/t corporis ; alia; in cx- 
pectiitione, et appeUaiitur dolorefi animi. 

Passiolics auteia isUe siinpl ices, appetittui, ctipido, 
, ftrersio, odium, gattdium, et dolor, a diversis 
ennsideratiiitiibus quauduque variaiitur etiam uomi- 
nibus. Ut primo, prout vidcutur alia> aUis bucccs- 



, Pll! 



44 



DB HOMINE. 



CAP. VI. 

■iHanik notw 
ntoulvil. ((r. 

Haliu. 



Fmlituiji»- 
Kiilnrlk. 



aiute. Secundo, prout objectnm appptimns, ant 
fugiinus. Tertio, prout multffi siniul coiisidemntur. 
Postremo, pro nioclo succeswioDis uuius ad altenuD. 
ApppCttnx enim, si conjunctus sit cum opinione 
oblineiuli, xpes dicitur. Idem siue opiuioue olili-^ 
uendi, de»pcralio. 

Avtrsio cum opiuioiie rlnmni secuturi, metia. 

Eadcm cum spe damui per rcKisteutiam su))eraDdi, 

fwtitaih. 

Subita fortitudo est ira, 

Spes in propria virtute, si coiistans sit, Jidncia ; 



Airil^ 



Aniuu .JdMHu. des|ieratio continuata, ammi ahjt^rtio. 
ludiKutin. Ira ex liesioue alterius iuju.stfl, indignatio. 

cuitM. ^ijj ijonujn cupere, henerolentia vel caritas. 

Cupido divitiarum, maritia. QuEe vox, quia de 
divitils ccrtare iiomincs inter se solent, accipitnr 
sempcr fere iii malii sensu, etsi cupido ipsa ant cul- i 
paufla ant prohamla sit, prout media suut, quibtta 
quieruutur divitia;, buua vel malu. Cupido digni- I 
tatum publicarum, ambitio. \ox hcec quoque, 
propter couteutionem hominum,in deterius saipi»^ 
sime accipitur. ^M 

Cupido rerum purum ad iustitutum uostrum cou- 
duceutium, item uictus renim iuRtitutum nostrum 
[Kirum iui)iedicutium, ^/m7/0ff//jUfVaji. 

Adjumentorum ct impedimcntorura exiguofum „ 

MDR&uumibu, coutemi>tus, maguanimitfig. ^| 

MHiTDauimitas iu jicriculo mortis violeutse aii^< 

viM,i. uaii.-4. vulncrum, vtrtus beiHca. 

liwcniii». Maguauimitas iu di^-itiarum usu, liberalita*. 

T«.«ita», Pusiilaiumitas in usu earuudem, tcnacitas. 

vii,dim* Cnpido Ifedcudi aliquem, eo filie, ut factum alv 

quml suum coiidemuet, vindicta. 

Cu)>ido scicudi quid et (|Uomodo, cHriositat 
qnee pu^io soti incst homini. Uistinguitur ergo a 



PiuHknlniili 



LUI < 

I 



CaiiDuUa- 



DR IIOMINB. 



45 



ia onimalibus homoy non solum rtitione^ sed 

,m [HLssioiie bac, qunm voro curioHitatem. Cfie- 

raenim animalin, in quibus appetitns cibi aliAsque 

ohiptntes sensuales priBdominantur. causnrum coa;- 

ospeiidarum cura careut,quffi aiiimi coiicupis<!e]itia 

Qajdnm est, coiijuneta cum voluptate perp^tua et 

atlgahili geueratiouis scientianim, vcheitK^^ntiam 

voluptatum sciisualium brcvcm loiige superaiis. 

Metu? potentianmi invisibilium, sivc fictcu illse 
siiit, sive ab historiis acceptic sint publice, relif^io 
t; si publice accfptse non sint, SHperstitio. 
Quaiid» antem pntciitiFC illa: revcra tales suut quales 
accepimus, vera religio. 

Metus sine conceptione pcricuti unde ct qnnle 
&\t. terror paHicu* ; ita vocatus a Panc, qucm talium 
metuum authorem fnciutit fabulse. Revera tamcii, 
qui primus meuiit, metuentli causam vidit aliqnam; 
cieteri autem illius primi excmplo fugiunt, crc- 
lcntes causam fugiendi ftigicntibus cajtcris satis 
cognitam. Nam pa^sio hiec, nisi in coacta 
moltitudine, nuaquam accidit. 

Gaudium a cognitione nova, atlntiralio ; et ho- 
mini propria est, qula excitat appetitum seiendi 
causaiu. 

Gaudiiun, quod in homine oritur ab ima^inatione 
potcntix aut nrtiitis propriie, aoiini Gsultatio quse- 
est, quara vocant glorinm: qoie si fundetur 
in experientia actionum snarum, eadem est cum 
liducia : siu fundata sit in ndulationc hominnm, 
rel a seipso ficta proptcr voIupUitcm qua* mBsna.s 
artiones solet consequi, gloria inaHis vcl raiia 
dicitur. Fiducia enim gi&ruit ag^essum ; id qnod 
inanis ploria producere non potest. 

Dalor iiatus a propriae impotentise opinioue, de- 
mixjiio animi dinitur. 



CAP. VI. 

IV pnnn|iiia 
iulfTiiik iih4ii> 
lolioiMiii, Mc 



SaptnOU* 
Vim nligu. 
TirmiT pMilcu. 



I cieti 



A<liiii>«(i<>. 



Gliwti. 



, pote 

■ tn ji 



Qlori* iiiaia 



Ot^ttta I 



■46 



DR IIOMINK. 



Haia. 



CAP. VI. Ittftnix frforia, qna: consistit in ficta suppoeitic 
■ ' " virtutum quas nobis scimus uon inesse, nropr 
ioi-int. rrrrtui fere cst juvennin, alitnrque a rcrnin inaitiiarum 
toiiiiiMu.oir. lugtoriisvcl anarratioiiibiisfictis; corrigitur aut 
magua cx partc state et ncgotiis. 

Gloriatio subita passio illa est, quie producit 
ristitn ; habet autem pro causa vel subitam aliquani 
actionem propriam in qua, qui eam fecit, 
placet, vel eoueeptum turpitudittis vei facti ali 
indecori, comparattone cujus subito sibimct ipsi 
commendatur. Contingit autom bnc illit; mauroe, 
qui cum virtutiim pauclssimarum conscii sibi siui 
bonam de seipsis opiuioucm cou.sc'rvarc noii 
Runt, nisi infinnitatcs aliorum hominum observaudo. 
Itaque multiw risus signum est pusillauimitatis. 
Aninii enim magni opus proprium est auxiliari et a 
rontcm])tu alios liberare ; seipsos autem cum mtui^ 
mis homiriibus soUs comparare. 

Coutra, tlemissio attimi suhita passio e«t q 
pTodHcit JletHin ; cujus causa sunt acnidentia 'i 
quae magTiam spem nliquam vcl potcntia; susb B' 
tumeu nliquod subito destniit. Fletni autem sub- 
jecti sunt iUi qui auxiliis exteruis maxime indigent, 
qnales sunt fceiniiiae et pueri. Alii itaque jacturam 
deflenl amicorum; alii ingratitudinem ; aJii etiam 
flent qiiando cum ilUs conciliantur, propterea quod 
inde oritur vindictffi speratfe obstructio subita. 
Sempcr autem tum risus, tum fletus motus sunt 
subiti ; ct cou^uctudine minuuntur. Ncmo «nim 
ant veteres jocos ridet, aut calamitates deflet 
veteres. 

Dolor ille qui oritur ab eo, quod inderonuitt ali- 
quod nostrura admissum putamus, ptulor dicitur ; 
ostcnditurque pcr erubcscentiiun. Fassio Hegc ia 



rirtiB. 




DE HOMINR. 



47 



ntlolescentibus laadatur, ut Biguiim cupleDtls nibil cap. vi. 
facere, iiisi quod sit laudabUc. Iti seuibus uou 



...''* prindph» 

laudatur, nropterea quod minus venia digiu sunt «'«"i' ™"» 
scnes. 



^. 






co 

I 



Coiitemptus bonae exisUmationis appellatur im- i...|™,in.d., 
udfntia. 

Dolor ob calamitatem Jilienam, dicitur miseri- Mi-n<Bn«ft 
eordia, oriturque a coiisideratlone, qitod sihimet 
\\m contingere potest eataniiui.s similis; et oh eam 
rcm vocari etiam solet compatjfio. Culamitos ita- 
quc alicua, si a niapio oriatur ipsius, cui contiugit, 
scelere, tanto minus producit miserir.ordiam. Item 
in eadem calamitate miuup misericordes sunt illi, 
qui calaniitati simili miuime obuoxios se esse ju- 
dicant. 

Alience calamitatis contcmptus, nominatur em- cnAOim. 
delita», proceditque a propria; sccnritatiR opinione. 
Nam ut aliquis sibi plaecat lu malis alienis, sine 
alio fine, videtur milii impo^ibile. 

Dolor ob .successimi comjietitoris alicujos circa 
honorem aut diviiias aut aliud bonum, si conjunctiis 
sit cum couatu diligentiam proprium uii|;^Tidi, 
trmHlaiio dicitur; sin conjmigatur cum couatu «o...hUih 
competitorcm fallendi vel impedicudJ, inpidia est, lon** 

Quando iu animo humano nppntitus, avcrsio, 
pes, metus, circa rem eandem oriuntHr alt*^rnatim, 

niuntquc in aiiimum faciendi omittendique boDae 
malffique conseqncntiae suecessive ; adeo ut inter- 
diun nppetamus, interdiim ftigiamiu: : interdtim 

LTemui^, interdum metuamus; tnnc totum illnd 
ionum aggregatum, eatenus dnraus dum res 

erta sit vel rejecta, vocatur deUberatio. DcHbmda. 

Itaqae de rebns praeteritis deliheratio nulla est, 



48 



DB ROMIKB. 



CAP. n. qiua pneteritum immutabile cst ; ueque rei 
ftipnotiiwi ^"^^ scimiw vel putamus esse imj^ossibiles, quia 
hnMiKiMitui taliiim dfiliherntto vana est. ImpossibiHum an- 
tem, quac possibilia esse arbitraranr, tlc/iher/ifio 
datiir, ut quam vaiiaiii esse nesLmiis. Deliberfido 
autem ideo diritur, quia libertaii*, quam babeuus 
faciendi omittendive, finis esL AUenia hscc snc- 
cessio appetitus, aversionis, etc., communis est 
bomini cum animalibus caeteris. Nam deUbcrant 
etlam bestiee. 

De]i1>eratio finiri ttiiic dicltur, quando id, de quo 
deliberatum est, factum est vel reiiditum impos- 
sibile ; proptcrea quml <^atenus libcrtatem facieudi 
vel non faclendi pro arbitrio retinemus. 
vjuni»., In deliberatione, apitetitiis ultimus vel aversio 

actioni, de qua detiberatum est, immediate adbip- 
reus, eiit roitrutas : actu^, ijiquam, nou [Ktteritia, 
toietidi. Unde sequitur bestia.t, quia deliberant, 
etiam voluntnte pr!edita.<4 esse. Definitto voluutatts 
scbolnstica, nemi>e to/tnifatem appetitum esse ra- 
tiotutlem, legitinia uon est. Nam .si esset, nulla 
omnino esse posset actiovoluntaria contra rationem. 
Actio euim voluntaria est ea, qua a voluntate pro- 
ficiscitnr, nee uUa aHa. tluod gi pro uppetitu 
rationaH dicamus appetitum qui oritur a deHbera- 
tione aiiteecdeute, tunc dcfinitio eadem eftt quam 
dixi, nemiK ultimuii in deUberando appetitus. 
QuanquaDi autem vnlgo sffipLssime dicamus babu- 
isse aliquem voluntatem faciemU Id, quod facere 
postca uoluit ; id tameu ndn voluntas proprie est, 
sed iucHuatio, quas actionem non facit ut sit volua- 
laria, qua; depeudere debet nou ab omui, sed ab 
ultimo appetitu. Intervenieutcs cnim appetitiis 




DK HOMINB. 



40 



sive inclinationes non suut voluntates; ^ ciiiin cap.ti. 
eaHent, onines actiones simul essent et voluntariie „ '~~~' 
et involuutaria;. inu.mi. moui» 

Maiiifcstum hinc est voluntarias actiones esse 

Inon modo eas, quBe incipiunt ab appetitu alicujua 
tei, sed etiam illaa, quie profidsciintur ab aversione 
rel a metu eventuum qui consequuntur facti ali- 
bajus omissioaem. 
f Formulte sermnuiti, <piil)uK pnAsioues deolaraiitur, 
portim e^edem sunt quibus alias signiticamus cof^- 
tatioues. Et primo generatim passiones oinnes 
proferri possunt indieatife : ut amo, metuo, gau- 
^ieo, delibero, volo, etc. Sunc auteio aliijufe qme 
^puax habent prolationes sibi proprias ; quie tamen 
aflirroatioiies iion sunt, nisi qaando inserviuiit illa- 
tionibus. Delibcmtio profertiir sHbjimciire, qui 
modus propriiis e«it suppositionuiu a quibus ducimus 
consequentias ; ut, «i hocjiat, Ihhc xefjuetur illnd ; 
uec differt a sermoue ratiociuandi, ui»i quod iu 
rutiocinattouc uominibus utiiaur uuiver^ulibus ; iu 
deliberntionc, plerumquc siiigidnribus. Sermo cu- 
piditatis et aversionis est imperativus ; ut, hoefac, 
ab hoc ahstine ; quae verba ad illum qui ad facien- 
^■lom vol abstiuendum obligatur, mandatum dieitur ; 
P^ioqui, prceatio vel consilium. Sermo vana! giorise, 
item indignationisetmisericordiiealiarumque mul- 
tanmi cupiditatum,sernioest oplativux. Cupiditatis 
aiitem cognoscendi sermo pecidiaris cst infcrruga- 
lirtts : ut Quifi est? QuaHdo crit? Quomotlo 
Jactum est ? Quid tta ? Pasaionum sermonca alios 
non re{>erio. Jurationes enim maledictione^que 
ct convitia pa«$ioues non significant ut verba, sed 
t aetioiics male moratje liiigua:. 
Formulie hte signtticationes quidem sunt pas- 
VOL. III. B 



00 



IIR HOMINR. 



CAP.vi. «ionum voluntaris ; signa mitem certa nou sunt: 
«."""i^TT •''l"^» *I^'* voluntaria sunt. Possiouis prajsentiB 
iDunii* laotm cf rtLfsiuia signa sunt illa, quae a ^"ultu, gestn, ac- 
tionibua, finibus, negotiisque hominum capiuntor. 

Q,uouiam in dcliberutioi]r,ap|>etituset aversioiif 
a pros)>ectu bonurum ct malurum cousequeutium 
actionem, de qua delibcramus, altcniic iiiuiit, et 
catcnam longam faciunt consequeutiarutn, rujus 
finem ssppenumero uon videmus ; si in catena llla 
visa sint consequentia plura bona quam mala, totnm 
aggregatum Iwnum est apparetis ; si plura mala 
qimm bona, tunc totum ma/am npparea» est. Is igi- 
tnr, qui ralioeiuatione vel oxperieiitia loitgiissimuai 
sibi consequeutiarum proiipectum acquisivit, optime 
delibcrat, ct optimus aliis cousiliariu» esse potest. 

Peqietuus in rcbus cupitis bonus succcssua, illud 
ipsum est quod vocari solet jHicidis. Felieitatem 
intelligo prsesentis vitae. Nulla enim e&t animi 
dum vivimus i>erpetua tranquillitas ; quia vita ipsa 
motuH est, uf<pie sine cupidltate, metuque, alii»que 
passionibus vivere homo potest, magis quam ^e 
sensti. 

Formula sermontR, qna qnis opinioncm suain sig- 
nificat de alleujus rei bonitote^ laita est. Forraula, 
qua significat jmlentiim et magttitudittem rei, est 
magttificatio, Formula, qiia significat opiuiuuem 
quam hahet dealicujusy('/iC/Va/e,a Gracis vocatur 

Atque hfcc de passiQnibus, <|uateau8 ad iostltti- 
tum pra^cus, dicta sufliciant. 



UK UOMINR. 



51 



CAPllT VII. 



OE PtftCOIWIUUM DP.TKRMINATIONIIIUS. 



Omnis discursus, si a cupiditate coguitiouis guber- cap. vu. 
uetur, vcl iu luk-ptiom: tcnuiiiatur vcl in rcjcctione. 11,4^,^™!™ 
Quod si cogilatioumn serica pro tempore tantum ^^^-^ 
iutL-rrumpatur, uon ideo dcterminata diceuda est. 

Si di»:ursus in solis fiat cogitationibus, tunc cou- 
sistit iu cogitatiouibns, qaod ftet vel qnod nonjietf 
vel qaad JhU ve! qnod non fuit^ altemis. Itaquc 
ubicunque di.scursus dcKinit, rcliiiquitnr prscsumptio 
quod erit vel «0« erit, vel fmt vel nonfttii. Qu» 
delenninotio apjiellatur opinio. Atque id quod iu 
deliberaiido de bouo et malo, appetitus est alteruus, 
in tuqui^iitiuue vcritatis facti prffitcriti vel futuri, 
est altc.rna opinio. Sicut autcm in delibcratione, 
appetitus ultinius est eoluntas ; ita in quaestiooe 
pfffiteriti vel futuri, optnio nltima sRt jndicinm sive 
genteittiti Jitialis. Et sicut tota series appclituum 
alternorum in (piic^^ioue boni vul inali, deliheratio 
(licitur; ita iii quarstioiic veri vcl falsi wries tota 
opintonum alteniarum dicitur dubitatio. 

Kscursus nuUus in cognltione perfecta prxteriti 
vel futnri tcnninare potest. Natu coguitio facti 
origiualiter seiisio est, et deinde memoria. Et cog- 
nitio eousequentiarum, qu», ut ante dixi, scieutia 
appellatur, scicntia ahsolnta non est, sed tantum 
conditionalis. Nemo pcr diseursdin scirc poteat 
koc cct illud e«ney fuisse, ccl futurum fvte ; id 
quod est [K*rfcctc Hciru : scd tautum, «i koc »itj 
tnm illud fst ; ni Aoc fuit, tutn fvit tl/ud ; «i hoe 
erit, ium iVnd erit ; id quod est scirc conditioim- 

B3 



sst 



DR HOMINR. 



CAP, VII. 



D*Akvmiw 



liter ; et scire nou rei ad rem, sed nominis ad aomen 
coDs«quentiam. Si disctirsas ergo sit in verbis, 
incipiatque a definilionibus vtTborviin, prooedatque 
per connectionem eorumin proposilioiies, et rursus 
propositionum in gyllogismos, dtrtcrminabitur in 
aliqua concluiiione, qnee samma est omnium aute- 
cedeotium propositionnm. .\tque h»e xcteHlia ert, 
sive cognitio consequentiarum unius rerbi ad alitid. 
Verum wi discursu.^ iion iucipiat a definitionibns, 
vel si definitioncs illie non rccte conneetautur ia 
syllopnsmos, tnnc rur8u.=i discursus terminatur in 
opinione tautum veritatis eondu.Moni8, utcuuque 
absurdse et insignificantii). Quando dno vel plnres 
idem simul sciunt, consdi dicuuciir ; et quia illi 
factorum suorum mutuo testes maxime idonei sunt, 
maxima semper fuit et erit existimata iinprobitas 
testimonium contra conscientiam dicere, vel aUum 
atdicat inducere. IJsurpatur autem vox conad- 
etitia s^piKsime pro sua cujusque facti vel ct^tati 
secreta eognitioue. Sunt etiam qui proprias opi- 
niones suas privntas novasque, projiter amorem 
ingenii proprii, etsi aliqnando absurdissimas^obsti- 
natesustiuent sub nomine illo couseientiEefavorabili • 
tamquam illas mutare peccatum maximum esset. 
Itaquc vi-ritatem iUarum ^cire se videri voluut, 
quando nibil sciunt uisi quod ipsi ita opinantur. 

Quando discursus non incipit a defiiiitioue, ter- 
minatur ^mper in opinione. Uuod si incipit ab 
alicujus alterius homiois affirmatione, de cojus 
hominis neque cognitione ueque vcracitate dubita- 
mus, quia qusstio est non tam de re^ quam de 
peraontt ; tunc detcrminatur in ereditione ct Jide ; 
Jide, inquain, homini habita; creditione rei. Cre- 
dere in. hominein, et credere homini, idem plernm- 



DE HOHINE. 



5S 



^ 



I 
I 



* 



Nignificant, uempe, opiuioiiein de veracitate cap.vii, 
ejus ; sed oredere aliquod dictuin, siguificat opi- p,,|,.,;^„ 
aionem tantum veritatis ipsius dicti. Notauduin ««»«*»*•««'• 
antem e.st dictionem hanc cretlo /«. ut et GrEecam 
wiariwi tic, rari&^iuic usurpari pra'tcrquam in Ubris 
tbeulo^cis. Scriptores caeteri dicunt credo illu 
conjido iUi, Jtdem illi kabco, 

Sed credere in, m sjTiiboIo 6dei Christianae, non 
proprie significat fidem ciufc babetur personw, sed 
doctrinfc plurihus articulis propo«itffi agnitionem 
sive confessioncm. Etenim non Chnstiaui soli» 
scd etiam homiiies omnes ita in Deum crcdmit, ut 
qiiicqnid dixerit vel dietiirus «t pro vem iiguos- 
cant ; idque sive intelligaut, sive uou iutelligaut: 
qna fide major csse nulla potest. Doctriuam autem 
symboli non omnes credunt, sed soii Christiani. 

Maiiife^tum hinc est, quod qui verum atiquid 
csse putat uou proptcr arguuicuta sumpta ex ipsa 
rc aut ex principiis rationis naturalis, sed ab autbo- 
ritate et ab cxistimationc bona persona; loquentis, 
fidei tgiis ot^jcctum principaliter et proprie esse 
pcrsonain Loqneutem. Itaque quando credlmus 
Scripturag Sacras esse verbum Dei, fides nostra, 
nisi specialem aliquam Iiabeamus revelalionem, 
termiiiatur in ecclesia, in cujus authoritate acquie- 
vimus. Etiam iUi, qui credunt id quod narratar 
Dei nomine a propheta, fidem proplieta: habere» 
illumque honorare, illi credere et fidere diceudi 
8uut. sivc Ycrus sive fidsus sit propheta. Gtiam 
circa cseteras bistorias eodem modo se res habet. 
Naro si omiiia ea, qute de Wrtutibus dicta sunt 
AJexandri aot Ciesaris, credere recusarein, non puto 
illos merito mihi succeiisuros csse, aut alium 
qucmlibct praitcr historise conscriptorem. Si Livio 



CAP. VII. non eredamus loctitam esse bovem, nou Deo sed 
livio difiidimu^. Perspicuam ergo ert, si quid 
credamus nullo alio arfEumeuIo.quam quod Jucitur 
ab anthorilatc humaua, fidem nostram non t>eo, 
sed iii homiue tauitum dLatrruiiaari. 




CAPUT MII. 

DK VmTUTIBtJS ISTELLECTrAUBfS ; DerKCTl»UM)lIE 

opposrns. 

ViRTis in omni rcaliquid est propter emineiitiam 
spectabile, cousistitque in comparatione. !\am si 
omuia omuibus lequaliter adesscnt, nihil esset quod 
haberetiu- pro eximio. Per virtutes iutcUectuales 
iutdliguiitur farultate? auimi \\\x, q»i»* laudare, 
mi^liuftccn.'. et sibimet i|Ksui iiicsse cupere homilies 
mloit : et vulgo Domiue iemi imgemii comprehcn- 
duutur : quanqunm im^tmimmt significet idiqnaiido 
etiam factiltateui ceriiim a cajteris distinctam. 

Virtuti-s autem lue duorum sunt generum ; na- 
tmralft et aeijuiaittt. Per ingemum naturale non 
mtdhg:o iUud tantum quod cnm homine nascitur^ 
quod aliud non est quam j^usus, in quo unus bomo 
alii i»u multo ma^ prarstat quam bestis ; sed 
tnteiti^ ingeninm. qood usu solo et experientia, 
!^ne methodo eiiltu \-el doctrina, accedit bominibus 
•rtmtc. Cousbtit nuiem in duabus rt- bus ; cef^iiote 
i^ffimamtii. id i-st. unius i>o^tatJoms ad aliam suc- 
ewsioue fiMnli. ei jirtutrmiiomr nmstamii finis aU- 
cuju* pmiHwiti. Comra,,*«oy;»a/M>/ffr(/adefrctmn 
ilhtm fiuit. «|ui tmrdittu vocari solet vel 



amui 



DB IIOMINK. 



5fi 



I 
I 
I 

I 



^ nlsi 



Mtupor, aXmve uomitiibiu quibiu »igmficari eolet tap. vu 
inotus tanlus. ^\',^ " 

Diftereiitia autera celeritatis a difFerentibnB ori- iMW!«««iiiii'u.i 
tur bomiDum ])assiouibas, quorum uhi aliuU amaut oppniiii. 
et fugiunt ; uude cogitatioufs divcrsonim bominum 
diverse procedunt, et (Uversimode rebus applican- 
tur. Cum autem iu auccessione cogritationum nihil 
obKcr^ari solet, nisi simiUtudo vt-l dixnimiHtudoy 
vel cui rei inservire et tjuomodo posaunt ; illi, (|iu 
timilituttinea niaxime animadvertunt aliiH raro 
animndversaj!, honmn dicuntur linbrrc ingt^ittm, id 
esl, bonam ph/mtimitim. Illi vero. qui rerum cog^i- 
tetarutn difFereutias dissimiUtudinescjue maxime 
obeervant ; id est, qui inter rem ct rem bene 
dittiug-uuvt, discernuut, et dijmticant : nisi dija- 
dicatto illa fncilis sit, habere dicuntnr bonum jutii- 
cium. Specintim autem in conversationc civlli 
negotiisqae agcndis, ubi tcmpora, tuca, et persouse 
di&cemenda suut, virtos heec commuulter divcreth 
appellatur. Pliantasia sine judicio taudari raro 
solet ; sed judicium sive diacretio laudatur pt-r sc 
idDe ope pbantasife. Precter discretioucm tempo- 
ntm, locorum, et personarum qnec laudari faciant 
pbantasiam, requiritur etinm eogitationum ad fiuem 
6uum frequens appliratio ; ita enim ocnurrerit simi- 
Litndine», non solum illu.stratura?, scd ctiam novis 
et aptii< mctapboris oniuturEc sermoncm, atque in- 
itu|>er rariiat*; invciitioiiis placiturK. Csetenim, 
nlsi constaus adsit cuptutiouum ad oliquem fiaem 
regiilutio, pbaiitasia majcaa species qua.>dam est iu- 

ias; quaUs est ilIorum,qui,cum dicere inceperiiit, 
nTl ana(|uaque fere coj^itationo uHeua a pmposito 
fine in tot et tantas dig^ressiones et parcuthfses 
abripiuntur, ut reverti non possint. Causa cujus 



DK HOMIXK. 



[cAP. VIII. rei aUqimudo est, quod cx]>erientia careant ita, at 
itiuinwJ videtttiir sibi uovum ot dipium dietu, id quod aliis 
i>UKtiuUbiu ; vilesclt ; vel mairiniin sibi, quod aliis noii item, 
Nam qnicqiiid novum, maguum, et dletu dignum 
eet. seducere honiines ab iniitituca sermonis serie 
sfepe solet. 

Poelis in unoquoque frenere operis tum judicium 
tum phautasia requiritur ; eininere tameii debet 
phantasia, quia plaeent poemata praecipue propter 
novitatem ; displicere autem non debent per indis- 
cretionem. 

la hiKtoria legitima emiuere judiciom debet;| 
qula virtus htstoria; iu mcthodo, in veritate, iaj 
eleetiouc narraiidorum fMUsistit; ncque locus hic 
est phantasife, prfeterquam in onian<la narratione. 

In laudationibu3 et in invectivis prwdominari 
debet phantasia; quia pro fiDe habent non vcritiu 
tem, sed laudem vel vituperiiim ; quas perficiuiitur • 
coniparationibus illustribus vel viUbus vel ridiculis. 
Judiciiim circumstantias tautum suggerit, quibi 
actio laudabiliB vel tllaudabilis efficitur. 

lu hortativis ct causarum dictionibus, prout veri- 
tas vel i^imulatio maximc in^en^it rei qu;e agitar,! 
ita judinurn vcl phantai^in maxime postidatur. 

lu demoustratione, in constlio, et in omni veri- 
latift investigatinne severa, solum requiritur jadi- 
ciam ; ni.si forte aliquando simihtudine aliqua apta 
opuB sit, ut ii, qui audiunt vel lejpint, doeilioreB, 
fiant. Quod antem nd metaphoras attinet, exclu- 
dcudBe prorsns aunt. Pallaciam euim aperte profi- 
teulur. Illas ergo iu consilio vel ratiociuationi 
severa admitterc, stultitia est manifcsta, 

Iii discursu qtiocunque, si diM^retionis dffw:h« 
manifeste appareat, quantunieunque placere possi< 



DK HOMIMB. 



67 



phanlfljiia, Hesideral>itur iugeijium. Quod si judi- cap. viri. 
BiTim manifestutn Bit, etsl vulgari» sit phantasia, ^^^^^ 
landabitur tamen ineonium. inwBMiuiiib»; 

Lo^tatio nominiB seorntii \)er omnia riiscumt, o(.p«i(i.. 

|8ac-ra, prophaiia, muiuia, immuiida, gravia, le\ia, 

Lmne pudore et sine culpa; id quod sermoni iion 

ulterius licet, qnam a judicio (Hrca tt^mpora, loca, ct 

|M*rsoiin.s permisjium sit. Medico, anatomijita;, de 

ri-bu» obscuenia dicere vel scribcrc quicquid vide- 

bitur licet, ut cm finis est non placere, sed pro- 

fdesse; aliis autem uoii licet, quia non est opu8. 

Iteui iu remissloue aiiimi et c-oiivcrs«tioiie fainiliari, 

si quis cx vorhonim sonis et signiHcationibus ladum 

[faciat, id quod ahquando non injucunde fieri solet, 

I iudecorum non est. Sed iu concioue, vel coram 

penionis iiicog^nitis vel alioqui reTvrendi!;, umnis 

verborum hisus stultitia videbitur. Id, quod dif- 

fcrentiam facit, disrretio sive judicium est. Itaque» 

ubi ingfniiim decst, non phaiitasia .scd judicium 

deest. ftnque judicium .siiie plianta:$ia in^nium 

^est; phautasia autcm siue judicio uon itcm. 

Quando quis cogitationc nmltitudiuem rcrum 

percurrfiip, cum fine aliquo sihi proposito, quo- 

modo ese res ad finem suum coiiduraut vel cui fini 

insen-irc possint celeriter niiimadvertit, injfcnium 

ejns honum dicitur ; dcpendetque ab cxpcrientiu et 

|mcmoria rerum multnrura similium mim similibus 

|eonReqnentiia. fii hoc autera homines inter se 

liioii lantnm diffenmt. qunutum judicio et phan- 

' tAsia : quia hominuiii a^tate H^qualiuin cxpeiricutia 

Bon ciit valde ina^qualis, quoad quantitjitcm, sed 

remm, in quibus versantur, specie variantnr, cum 

cuique sua sint ne^tia propria. Familiam an 

regiium quis recte gubernet, iiihil interest, qua- 



68 




I>B IIOMINK. 



CAP. viii. tenus ml prudcutiae g^radam -. multuni tamcn quod 
itortM^bu. attinet ad iiegotii speciem : quemadmodum in parra 
iMaRiinUx*; aut mnsriia tihula hriie pineeTe nnii distinsruit arri» 
(fPMttu snulum, s(;(l speciem ; el nffricola nidis ni re sua pru- 
dcntt(;r e»t ptcruinque, quam pUilusophus ia alieoa. 

Ad prudentiam si addatur medionim injiistorum 
vv\ ii)linn<wt(irum usiiti, quaiia saipu suggerit metiis 
vel inopia, tit pmdetitia illa sinintra, qu<c appel- 
latur ttfitutia ; quffi sigiium plerumque est pusilla- 
nimitatis. Auxilia eiilm iujusta et iulioiiesia animus 
magiULS iiKpernatur. ^t etiain alia quasi iiKtuiis 
species, quae vocatnr vermtia ; qu» est periculi vd 
iucommodi, incurrendo in pejus, ad parvum tempns 
dilatio ; videturque dici a tcrtura, qiiK ^^iiificat 
mutui sumptionem nd mntui wlutionem. 

iTtgenittm acgnrsttum, ucmpc mcthodo ct doc- 
triiia, iiullum est prBeter rationem ; qua; orto a 
recto ttcrmonis usu producit scientias. Sed de ra- 
tione et scieutia dictuni est supra (cap. v. et vi.). 

Ingenionim diiferentia oritur q pnssionibus ; diffe- 
reutia autein iwissionum pnrtim a diversa corporum 
constttutionc, partim a diversitate consuetudinum 
et educationis. 

Pafi.sionfs illie, qme ingreninrnm differentias maxi- 
mas faciunt, sitnt pleruuique major vel minor cu- 
piditas putcutiEC, divittanun, scientiae, digiutatts; 
quse omnes rcduci possunt ad potcutiam ; iiain di- 
vitiae, scientia, dignitas, sunt potentiie species. 

Itaque, sl quis ea uon magnifacit, etsi vir bonus 
esse possit, nunquam tamen videbitur bonum bft- 
berc ingenium. Copptationes enim cupiditatnm 
sunt tanquam exploratores, emissi nd explorandas 
vias, quibus ad eupita ferinuir, qua; uiotibus anlmi 
(um regulam tum celeritatem tribuuiit. Sieut uihil 



DS nOMINR. 



50 



^ci 



desulerare, murtui est ; ita panim vehemcnter de- caf- viii. 

«derare, tnrdi est; etmulta simul cnpere, tevitatls ,^7^„Ju^,„ 
: habere autem nassioaes multo fortiores ve- .i>"»ii«tu»iibii.; 
cmentmreMjuG quam m PseteriB homimbus viden oi.p«i.«, 

solcat, iHud pst quod nomiaatur iiuania. 

losaiiiie autem totsnnt fere quotsunt ))assioaum 

ipKaniin species; procedit taiiien aliqnniido ab or^> 

uoruin prava roiistitulione vcl Itcsione. Aliquaiido 

ftiam a pa&sioiiiti vc-licinciittu ve) duratione lon^a l£e- 
, duDtur orff^uua. Utrobiquc tameii ejusdem geuciis 
^bBt insania. 

^M Pa-SKio fnju!^ viulentia vel duratin facit in^aniam, 
PViut g/oria vana cst, qute et auperbia dicitur : aut 
I aniroi (itmissio maf!;ua. 

^b Superbia faeit iraeuudum. Ine autem excesgus 
^iusania! species cst, qme appel latur. /?/ror. Itaque 

vindictffi cupido iugens, si diutnnia sit, orgaaa cor- 

pori» la:dit, ct tit furor. Ideni facit amor vehcmens, 
, pnesertim si comitctur zelotypia. Magiia item sui 

ipsiuii tEHlimatio proptcr Hapientiam. emditioncm, 
I fonoam, et siiuilia, etiam proptcr quam putat quia 
I iabo se babere inspiratiouem, tcndit ad insauiam. 
^ft DG[ni.%io auimi obuoxium facit metui, ubi metus 
^Kausa fiulla cst : qiia; iusauia est «ppellari solita 
^fneianehotia, apparens diversimnde, ut in iie qui 

frequeiitnnt solitudines, in superstitjosis, et in ti- 

h' tneutibus qua; cseteri non timent. Pa.ssloucs deniqiic 
pmues, qna* actiones insolitas exorbitantesque pro- 
flnctmt, nominc insiguiuntur insanife. ISiquidera 
autem pa.«siomun cxcessus insania .suut, dubitari 
iioii potest quin pa.ssioncs ipsie, soltem si ad malum 
lcndaut, sint ejnsdem ^dus. £xempli raiiita : 
quando aiiqui faK^ pntant inxpiratog m e«sc, ui- 
iliiiffi fffectufe non est iu wio homine pt:r 



IIII 



UK HOMtNB. 



CAP.viii. actiouem atiquatn, qux ab illa opinioue procedit, 
■ — • — exorbitanteni viaibiljii ; quando tamen multi eornin 
inMiiMiuiii.n*: couspiraut, Biror totin» ninltitnduuR satis maiit- 
fjIJ^S^'" festiw est. Uuodimm enim insajiiae ai-gumentum 
majus ii»^c poKiit quum clamare, ferire, ct lapides 
iu amicus jacerc } Miuus taincn est aliquauto lioc, 
quam qnod huju.<imDdi multituciim^s ali([uaiido fa- 
citint. \am occlamaut, oppuguant, et interticiunt 
illos, per quos omui ante-actfe vitae tempore pro- 
tecti et defeusi ab injuriis fucrant. Jam si insania 
hfec sit in multitudine, inAauia qunque rst in ho- 
minibu» sin^lis. Quemadmodnni enim io uiedio 
Diari, quanquam sonum ab aqua sibi proxima nemo 
percipiat, scit t&mcD partcm illam aquu; proximse 
fremitui maris nou miuus conlribucre, qnam alia 
pars quxcunque cjusdcm magnitudiniA: ita etiam, 
quouquam in uno vcl paucis hominibus non mo^- 
nam vide»mus inquietudinem, certi tamen esse 
possumus passiones illius uuius vel paucorum partcn 
esse fremitus seditiosi commotse civitatis. Etsi 
nihil Citflet aliud quod iiisaniam hujus gcncris indi- 
caret, mihi tainen ipsa inspirationis divinee arrogatio 
iusaiiite ipsonim niaguum indicium est. (luiscDim, 
in Morocoraio diccns Deum sc essc vel Cbristum, 
cur illic couclusus sit ucsciat } Quod outem pri- 
vatum gpiritum suum tanti faciant aliqui, ut se 
dirinitUfi inspirari putcut, sKpenumero oritur ab 
erroris alicuius in theologia vulgo reccpti felici de- 
tectione ; uescientes eniiii vel obliti quo ductu ra- 
tionis iu tam singularem veritatem, etsi intt;rdura 
veritas non git, inciderint, scmetipsos, ut quibt 
Dcus ipse speciali gmtia dnctrinam illam stipema-^ 
turaliter Spiritu Saucto rcvelaverit, admirautur. 
,£luod iiisauia uihil aUud sit preeter iugentem 



* 



DB nOMIN*B. 



61 



I 



» 
¥ 



[«normeinque passioneio, intelligi potest ab effec- cAr. vm. 
Itibus ntmii vini, qtiod similem producit organonmi ''~ ^. ' 
[intemperiem. Varietas enim bominiim, qui nimium ■Mi^ri.MHbu.i 
oibenint. eadem est in monnus, qui^ cemitiir ui m- „p,i«iti,. 
sauis : quunim aliqiii furiuiit, ulii uniant, alii riilent, 
omiies modu in^olito, sed m« cujusque passioni 
congnxo. Nam etiam bomiuL-s sobrios puto, quando 
absque omue auinii cura et occ»ipatione soli iuce- 
dunt, non libenter vellc rt^itationum suarum va- 
nitotem atque exorbitantiara eo tempore publice 
apparere ; id quod confesiiio manlfetjta est pa^iones 
irre^larcR plcriinnjuc insaiiiam meram esse. 

Opiniones boniiuum circa iniiauise c-ausam, tum 
■veterum tum recentiorum, duje sunt. AJii enim 
eam a passionibus ; alii a d^monibus, sive spiriti- 
bufi derivaiit, bunis vel malis, quos iutrare ia 
faominem posse eosque possidere putavenmt, atque 
corporis ejus organa insolito ciere motu, qimlem 
animadvertimus in insanis. Alii ergo iusaiios ap- 
pellaveniut, quos alii cuurgumfnos : hodicque cos- 
flem bomines Itali vocant pazsi ct xpirilati. 

Magnus erat quondam in urbe Abderensium eon- 
fluxus populi ad theatrum, cum ageretur fabula 
Andromeda;, testivo et fer\'ente die ; onde specm- 
taruin mag^na multitndo partim a calorc partim ab 
ipsa trng<i:dia iu frbrcm inoidcntos, aliud nihil 
diccre potuerant prceter iambos, quoK ab actnribuR 
in trapnidia audicront rtfcitatos ; ab hac autem 
insania su|>erveniente byeme li)>entti sunt ; et 
proinde visa est proce^isse ab illa passione quam 
&ninii!4 spectatorura impresserat tragccdia. Etiam 
in civitate atia Gr£ca insanis .speciejs alia qusdam 
orta cst, qune in ndoleftccntuIa.i incidens feril ut 
caruin muha; sc suspeudcriut. Huc autem a plu- 



62 



DR HOMINR. 



CAP. VIII. nmiit n DinUtlo prufiTtum vsfic exlKtiinnlmtar ; untu 

»<■ nriutiiNu *"''*'** crat, qui ipsanim contemi^ttim hmic vita 

iMflMtMHhn. oriti ab animi aliqtm paftsione snspicaCns est ; pu- 

enmi*^ tniiKque illns non ttt vitnn),sir hoiiorein etiom coii- 

tcmpsissc, mn^Rtratibua conKillum dedit, nt qme se 

suspetiderint nudse penderent. Qtiod cum factnm 

^^ft esset, insania ilta desiit. lidem nntem Gneci Insui- 

^^H niam pleriimque Eum*.-niduui sive riinHrnm opera- 

^^H tionibus, vel Cereris, vel Phoebi, alionimquc Dconun 

^^B attribuenmt. Tantum enim phaiitasmatiba» attri- 

^V^ buebatiir realitatis, nt animalia aerca putarentur 

^^H vocarenturijuc. Homani etiam, et Judseonim multi, 

^^H de hac rc ouin Griccis consen3«runt : Jud^ei cnim 

^^m insaiioft ant prophctas csse, aut, prout spirituft illos 

^H vel bouos vel malos cs$e putavcrunt, dtemoiiiacos : 

^^H aliqui etiam eurum euii<h>m hoiniiiem ct dieniunia- 

^^M cum et praphetam. I loc tamen in geutibus miran- 

^^M dum non est; qaia morbi et sanitas, vitia et virtutes, 

^^H atque accidcntia natnralia, ab illis et vncabantur et 

^^B colelwmtur ul dremones : ndeo iit per flfrmonrm 

^^M iutelligenda erat conim eermouc non miuus ali- 

^^H quando fcbrls, quam diabolus. Ut autem ita sen- 

^^H tirent Jmhci, magitit mirandum est. Neque enlm 

^^H Moses neque Abrnhamus prophettis suis prscten- 

^^M <lebat spiritum, sed vocem Dei, vel visionem, vel 

^^H somnium. Nequc iu le^ Mo&aica morali vel 

^^M ceremoniali quicquam extat fnciens ad enthii^iafl- 

^^M mum. Uuaiido (Num. xi. 2.'>) a spirilu, qni in 

^^H Mose erut, sustulii^se dicitnr Ueus, et dedisse sep- 

^^M tuoginta seiiiQribus, per 8piritum Dei nou intelli- 

^^H gltnr eo loco snbstnntia Bei ; nam ea indivhtibilis 

^^K est. Per Spiritum Dei, Snripturfe saepciumiero 

^^H signifirant Kplritum hoininis Deo scrvicntis. Ubi 

^^H euiu dtcitur (Exod. xxviii. 3), qttem impl^vi spi- 



DR ilOMlNR. 



63 



ritu mpieNtiee ad Jaciendam testimenta Aaroni : t-AP. viii. 
non iutelligenclus est peritu» Taciendi vestimeiita „J~rtilhhIir 
spiritiiM infusm, 8cd sapientia ipsonjm hominnro •nidwi.Miibu.; 
in eo pcnere operis. Similiter spiritti? hominis, si up^u*. 
pradueat nctioneB immundiis, appellatur in Serip- 
taris gpiritns immundM^. Rtiam in aliis locis 

I virtWR vel vitium. bi egregium sit et emiiiens, appel- | 

latnr spirltus. Neque post Mosem propheta Vete- 
ris 're.stAmenti ei)thu!>iasmum prarteuderuiit ; iiec|ue 
in, SL'd ad m tocutum esse Oeum, iieinpe, per 

I vi&ioiiem vel somnium. Neque illud onns Domint 
ptMUipjiJiio erat, sed jus.tio. Quomodo ertfo iit 
opinionem hanc enthusiasmi incidere potuemnt 
Judjei r Xescio, nisi quod plerisque hominibos 

I commime cst, non uimium iuquircre in causas 
naturales; felieitatemquc eolloeare in voluptatilius 
sensuum, et rebus illis qu» inaxime istiie tcnduut. 
Uui enim in>iuLitJim virtutemvel defectiim iiisolltum 

i videut, uisi simul videaut unde probabiliter proce- 
dere potuit, uon facile putaot essc uuturulcm. 
Qaod si uoti naturalem, uecestiArio supeniaturalcm 
edse putant. Quffinam antem es-^ie jHitest res illu 
prscter Deum aut dsmonem qui in hominem intra- 
verit? Itaque cum Servator noster (Marc. iii. 21) 
a multitudiiie cingcrctur, illi, qui in domo ernnt, 
fiirere eum *'xi.stimaverunt, exieruutque domo ut 
cohiberent. Scribfe autem dixerunt, quod haberet 
rf/rmonfw,nempe Beelzebub,per quemejecisse illuin 
diemouia dixenint. Hinc etinm erut quud quidam 
dixemnt (.lolian. x. 20), drptnonium iiabet et insaniut 
eit: quando alii, qui illuni pro propheta habuemnt, 
dixemnt, «on *««/ har ri-rha ejm, f/ni habet dfrmo- 
Htum. Itcm iii Tcstamcntn Veteri (i Rpr. ix. 1 1 ), Is 
qui uis^us l'uic ud ungeiidum regcm Jchu, prophcta 



64 



DB IIUMINK. 



CAP.viii. erat; eonimtainen,qiucum Jeliu erant,allqiu ipsom 
P^^^^ interrogarunt, quamohreiH ilie renH hisanus ? ^fa- 
^[*f»^*— i nifesttim erKO est illum, qui insnlito modo et ab 
iiii.idfc aliorimi inure multum diffcrcute »e gerat, videri 
JuO^iti pusses^um csse bonu altquo vel malo spirita. 
Excipio tanieri Saddncteos, qui vx nltera parte a 
veritate tantum abierunt, nt spiritus oniiiino csse 
Qou credideriut ; id quod prope accedit ad atheis- 
mum. Fortasso autem tauto potius diemoniacos 
vocabant PhnrisKi inMinos, quaiito magis a Saddu- 
cieis cirea opinlonem de spiritibus disnropabant. 

Si hoo ita sit, ciir Minat illos Servalor noster, nmi 
ut Insaiiuii, sed ut da;moiiiaeu8 ? Re^iijoudeo, ar- 
g;umcuta, quse a formuln dictionis sumuntur, firma 
non esse. (iuoties enim loquitur Seriptura Sacra 
de terra ut immnbili, quam tamen philosoph) hodie 
fere omnes moveri ceiisent siguis evidentissimis ? 
Scriptura scripta est a prophetis et apostolis ad 
docendam, non philoKophiain, qnam ad exercitium 
ratioiiis natunilis contcmplationibus disputationi- 
busque hominum reliquit Deiis, sed pietatem et 
salutis (etenue viam. Sive enim terrBB, sive solis 
motus diem et noctcm faciat; sive humanarum 
actionum exorbitatio a passionibus, sive a Diabulo 
oriatur; ad pietatera et sjdntein nihil refert. Ko- 
rum, qui per verba sola morbos curaut, ut fecil 
Christus, et facere se fal&o jactitaut iucantatorea, 
dictio propria cst, ejci, et jus&ioues miuileR. Nonne 
Christus (Mait. viii. 26) objurgavit ventos, et 
(Luc. iv. 39) objurgarit febrem ? Non tameu argui 
hinc potest, febrem esse Diabolum. Pncterea ea- 
dem phrasis non ubiqne Soripturarnm idem signi- 
fieat. In jjriticipio eral terbum, sif!;nitic-at verbi 
BBternitatem. /« priueipio creacit Deu* calum et 



DR nOMINB. 



e» 



W' 



t^rram non Hignificnt fuisse ctelum et terram ab cap. vtii. 
ffiterno. Ubi Servator noster (Matth. xii. 43) lo- ' — ' ' 
qiiitiir ue spiritu nnmuudo, qui cum exisset ex inb-iwiiuiftwii 
homine vaicatus est per loca arida, quierens reqniem «^^"^ 
ui'C inveiiiens, et iu eundeni homiuem postea re- 
versus est eura aliis septem spiritibus se pejoribu.s, 
parabolica locutio est, alludens ad liominem qui, 
post conatum cupiditnte.s snas reiinqucudi dcbikm 
,victus, septicii pcjur qwuu aiitc erat. Noti sunt 

Scriptura in Hen.sii verborum rigido semper 
ftccipiendie ; neque ex illis necessario eviiici potest 
d<i-aoniacoa iilios ftusse quam imanoSf jMrioAOf, 
vcl modo aliquo mcute Ixma. 

Inter insanifc signa Qumernri etiam possunt quo- 
nmdam liominum semioues absurdi sive iusigtiifi- 
cantes ; de qnibus dirtum est eapite quinto. Atquc 
hoc gCDUs iui^aniie illorum hominum fere proprium 
•t, qui loqui vcl scribere dc iis rcbns audent, quas 
sunt iucomprchcnsibilc»; i<l quud soU faciuut scho- 
kstici et phibsophi. Nam vulgus homiuum raro 
ita loquuutnr, ut tion pO!>siut intelligi ; ct ob cam 

ab istis aliis egregiis hominibus habentur 
spcmuuturque pro idiotis. Ut sciamus autem qua- 
lis sit scholasticonim et philosophorum de rebus 
diflicilibns oratio, interpretetur nobis verha aliquis, 
qiiee tituUim fnciunt capitis sexti Ubri primi Suaris, 
'e concurxa, motH, et auxilio Dei. Verba autem 
TlJEC suut : Priwa ratmt no» injlai/ necfxmrio ali- 
qvid i/t aecmuiam rirtufc .suliordiiuUiuttiA r«si'H- 
tiali» cattsarum secuMdarui», (fn» illam adjucet 
operari. Clui »imiliorationetota implent volumina, 
nonuc insaniunt, vel aUos insanire volunt? In 
qtia;Htioue de traasubstaHtiaiione, ubi dicuut, post 
certa quafdam prolatn verba, all)C<UtiL-m, rotundita- 

VOL. Ml. P 



^rictu 

I 

su 

^ita h 



66 



DR HOMINE. 



CAP. Tiii. tem, iniLgnitndinem, qnnlitfttcm, etc. qufc oinii 

DfTtftaBinia ^^* incorporen, migrare p pnnc, pt intrare in « 

iMytMiiHiua; pns Servatoris uo^tri Jesu Cliristi ; nonne facio 

..««-£1^''* ex illis accidentibns totidem sjtiritus? Xnm 

spiritus iidein iiicorporeos essc pntant, etiamsi t 

a loco ad locum moveri confiteantur. Itaqnc gen 

hoc locutionis absurdiB numerari inter iiisaa 

species inultas recte potest. Tcmiwrn nnte.in, 

bus ooKitutiones eorundem insaiiorum gubernal 

a cupiditatibns mnndanis perspicue explican' 

alia noD suut quam lucida intervatln. 

Atqne hiec de virtutlbua et vitiis intellectiiaU 
dicta sufliciant. 



CAPUT IX. 

DC SCIRNTIARUM DltiTltlltUTIOKE. 

CoGNiTioNis duffi sunt species. Altera facti;' 
e»t cognitio propria testinm, ciijus coiiscriptio 
hijttoria. Dividilnr autem in naturalcm et rir/7 
qnnrum ncutra pertinct ad iiistitutum nost 
Altcra cst consi*qnentiarum, vucaturquc scieiit 
conscriptio axitem ejns appellari solct phihsopM 
Quoniam autem subjecta scientianim sunt corpc 
distribuenda est in speciea, eodem mo<lo qno 
tribunntnr in sims species coq>ora tpsa, id cst, 
ut nniverBaliora minus universalibnB antecedt 
UniverBalia enim specialibn.n essentialia sunt.et 
inde nniversalium scientia essenlialis esi scienl 
speciernm, adeo nt haec, uisi pcr Ulorum l^ 
percipi uon possiiit. 

Gcneralissimum antem subjectorum sdentirn' 
corpus, cnjus accidcntia duo simt, nia^nifudo^ 
tRotuK. Illud ergo, quod qu?eritur primo n pl 



UB IIOMINR. 



67 



snpho circft hoc snhjectum, est, quid sit moiun et cap. ix. 
qnid miffnitnfh. Et philosophiae pars haec appcl- ,J~~|ZZ!' 
liLri solet philosophia prima. dWiibuiiMH. 

Uursus, mngnitmio dcfinita, qiue Pt quantitas dici- 
tur, xeljigi/ra vel mmfnro detinitur. Itarjue coqjus, 
tijE^ira deflnitiini.subjectura e«t partis ilHus pliUoso- 
ip\\\K,^\\2e geQwetriaf\\i:\t\xv. Partfsautem corporis» 
mimero detcrminata', scleutia cst dicta arithmeiica. 

Motus autem vel cisibilet sunt, vel tHvifibiies, 
uimiruii) in coqiorura minutissimis partibus. Mo- 
tnum autem liBibilium scientia eonun est, qui 
muchiuanim, fedificionim secreta contemjilati miit, 

MotuB autem inrisibles interuanim eorporiB par- 
tium, qiii proptcr Rffcctus in scnsus nostros dicun- 
lur 9fffl///rt/r*, RHbjpctimicst7>/py*(>/r sirp pAZ/ojio- 
phifp Ha/Mrnlix : cuju^ quot sunt homini sensus, 
tot ]K»tsuut essc scicntiie speciales; quarum iina 
est qutc vocatur oplica, alia mnsiea. 

Deiude si corpus Uaiversi conwderetur per pnrtes 
ejus, ut astru ct subluuaria ; ex contcmplattuue 
astronnn motonira, quatenus motorum, ortctur 
scietitia quie dicitur a^troHomiu. 

Et quouiam partes Uoiversi qua.'dam iion ptirma^ 
nent, scd in interstitiis ma^orum oorponim modo 
apparent, inodo evanescunt, contcmplatio niotus 
illonim ^igiiit scieiitiam taeteorologicam. 

Item a cDiitemplattoue partium telluris, qoalia 
sunt miveralia, regeffihilin, el animalia, totidera 
oriuntur scientiie particulares. 

\L\ coutcmplntinnc deniquc hominis et facuttatum 
ejufi oriuutur scientiffi ethtctty logica^ rfwlorica, et 
tandera potifica sive philosophia cicili^. 

Scd ex subilivisione singulonim subjcctonim in- 
nnmerffi alije scientiie uasci possunt, quas euumerare 
oeque fucilc net|ue necessarium est. P 9 



6B 



DB HOMINR. 



CAPUT X. 
DE POTENTrA, DIGNITATE, ET HONOttE. 

CAP.x. PoTENTiA cujusque, uuiversaliteT siimpta, est 
•fftiirtmf- ■" "^**""" omniura, quffi Iiabet a*l hoiium aliquod 
^id*«i»«»rfcfuturum apparens adipiscondum, aggrcgatum. Est 
autcm vel natumlis vel inntrnmpntnlis. 

Poteutia nntuntlis est excellentia faruItJitum cor- 
poris vel animi ; ut robur, forma, prudentia, ars, 
cloqucutia, liberalitns. nobilitas. Instrnmru/nfes 
sunt, qua: pcr mturalfn vel fortunam acquisitse, 
media et iuiitrumeuta sunt ail poteutiam augeudam : 
ut divjtire, existimatio, araici, et operatio imptTccpta 
Dei, quam homines plerumque appellant fortunam. 
Potentiie enim natura hac iu re famse similis est,{ 
eundo crescens; vel corporum granum desceosui, 
qua? proeedendo acceleraTitur. 

Humanarum poteutiarum maxima est ilta, qus 
ex plurimonim homiuum potentiis in uuam per- 
sonam consensu sinpilorum unitorum tst compo- 
eita; sive illa pcrsona uaturalis sit, ut bomo, sive 
artitictalts, ut civilas, a cujus voluntate depeudent 
potentice omiiium. Proxima huic potentia est, qu« 
dcpendet avoluutate muIutudinit<nou miitic; qualis 
est potentia factionis vel factiouura ftederatarum. 

Itaque, multos habere ser\'os. potentia e&i ; item 
multos babere amicos. Sunt enim vires unita;. 

Etiam divitiae coiijunct» cum liberalitate, poten 
tia est ; quia sen'os et amicos parant : absque libe- 
ralitau-, non item ; quia noii dcfcudunt, sed iiividiEC. 
exponuut. 



i 



DR HOMINR. 



69 



Potentia! existimatto, potcntU est; quiaadluerere c.^p. K. 
gibi facit eos ciiii dtWeiisioiie indigent. ^ i>.7i;;;;;;ntg. 

Etiam existimatio boni civis et patriam amantifl, wt«u>.oi *■"««••<- 
qua? voofltiir pcpularitas, potentia est ; propter 
cansam pruxime supra dictam. 

Universira, quft!ita.<! quaceunque, si gignat vel 
amorem vet mettim multorum bominam, et huja&- 
raodi qualitati.i opiiiio. potentia est; quia medium 
est ad nuxilia et officia multorum. 

Succegsus fclix, potcntia e&t ; quia gi^iit pru- 
dentio; vel buna: fortuns opinionem: uam facit ut 
illum metuaut aut in illum confidant niulti. 

.'Vffabilitas potentinm, est potentiae majoris ac- 
quisitio ; quia gignit amicitiam. 

Esistimatio prudciitiie in rebus gereudis, sive 
pmris sive belli, potcntia est ; quia prudentibus 
ree:endos nos pennittimus libcntius quam aliis. 

Nobilitas est potentia, non ubique, sed iu civita- 
tibas, iibi nobilibus iudulgeutur privilegia; quia in 
his illonim cousistit poteutia. 

Eloquentia poteutia est, quia prudeutia apparens. 

Forma potcntia est ; est enim boni promisaio, 
ideoque coDimendat liominem homiDibus ignotis. 

Scientia poteutia est; scd par*'a; quia scientia 
egregia rara est, nec pnunde appareiis nisi paucis- 
fimis, ct in paucis rebus. Srientia^ cnim ca natura 
est, ut esse intelhgi non possit, nisi ab iltis qui sunt 
scientia prfediti. 

/Vrtes, qiijp conducunt multum ad utilitatem pub- 
licam, iMJtentia sunt ; ut artes muniendi, macbiuas 
Rliaque instrumenta belli fabricandi; quiaad defen- 
sionem et victuriam plurimnm conferunl. 

PigTiitJis ri^ificat interdum valovem sive pre- 
tium liomim», ucuih; tautum, quauti poteuti» ejua 



70 



DK HOMINB. 



CAP. X. mtim aljqnis emere vellet. Mojor ergo vel tniiior 
Or piJotii,. dig- ***'' proiit ab aliis wstimatur. Dux tnilituin egre- 
idtair. ri hodon. giug^ pncsente rel immiiicntc hcUo, niagiii pn-tii 
tst; iu pace iion tmiti. Jutlc\ poritus et iiitp^*ir 
pretii iii puce miigni et^t ; non item in beUo. Noni 
nt in rebus rjfiteris, ita etiam iii hominibns, non ex 
vendentis, aed ex ementis arbitrio constituitur pre- 
tiiun. Q.iiniitioiiiique quis scipsum a'Stimet, taiiti 
tamcii est, ([iiaiiti u.-titimatur ub alii». 

Muuife&tum fac-ere quanti aliquem ie^timemuB, id 
ipsum est quod honorare et inhonorttre ; nempe, 
magiii lestiraare est /lonorari- ; parvi, mhoHorare. 

Di^nitaK autem pkTUiiiqur sigiiifieat, nnii »!sti- 
matiouem (pia bomo, scd quacivit^is aliqutno mapii 
sestimat, quando in illum vel imperium vel ma^is- 
tratum. vel iiegotium publicuni quodcmique, vel 
etiam tiomeii vcl titulum honoriii oausa eonfert. 

Opem poscerc, bouorare est : quia poteutiam ag- 
noscimu». 

Obedire cst bonorarc; quia non parcmus niai illis 
qui possnntprodesaevel offiMre. Dona alicui durc 
magna, Ciit honorare ; quia potentia; agiutto est ; 
et defensionis quavlam emptio. Sed par^-a dare, 
inhonorare est ; quia similis elcemosynte v^\, »ignifi- 
catquc eum, qui dat, illum existimare, cui datur, 
etiam parvis itidigere. In promovendo bono alieuo 
sedulum V9&c, etimii adulari, honorare est ; quin 
sigiium cst quod protectioue vel auxilio iiidigcmus. 

Loco cedere in re quacunquc cupita, honorare 
est: quia coiife.ssio potcntije mnjoris. 

Amoris vel metus indicia patefaoere, honorarc est. 
In utroque enim cst confessio potcntiEC. 

Ijaudare, magnificare, bcatum dieere, cst hono- 
rare ; quia bonita*, iKjtcntia, ei. relicita.-* maxime 



DH IIOMINB. 



71 



iestimautur. Comra, convitiari, irridere, miseres- cai*. x. 
cere, iuiionorare est. ' ■ .. " 

Quem nllnquimur cojisidernte, quem adimus de-"^t«i*rti««wr». 
core liuuiiliter(|uc, liouuramus ; uam sigim ba'c b-uut 
noleutU dispUccre. Coutra, temcre alloqui, ctiam 
tmjiudeiitcr vul turpiter coram agere,iuhonorare est. 

CrwlKn^, fidere, liouorantis est ; signum eaim est 
poteutiam attrikueutts. 

Cousilium alicujns vel sermonem qucmcunque 
auscultare, hunoraiitiK cst: Hignum cnim cst pru- 
dentiamvel iugeniiimvel cloqueiitiain nttril)uenti.s. 
liiterea dormire, e\ire, iuterlot|ui, contrariura. 

Ka facerc alicui quK pro signis honoris ipsc accl< 
pic, vel ea qiia: lex aut cousuctudo honoriH sigua 
Btatuit, honorantis est ; quia houurem ah aliis iUi 
habitum coufirmat. 

lu opioiotiibus conseutire, honorantis est; ut ju- 
dicium et sapieutiam ejus comprobantiit. Dissentire, 
coiitrarium est ; utpote erroris, vel si (Usstnitio sit 
in inultis rcbus, stultitia; exprobratio. 

Imitari, honorantii; est ; ut quGe eitt apprubatio 
vehemeus. 

Ilouorare quos quts honorat, bonurare ipsuw est; 
iiempe judicii cjus approbatiu. 

Opera aUcujus uti, iu capieudo cousibo vel iu 
rcbiLt nrduis, honorantis e^t ; ut sapieutiie vel po- 
tentiie cjus agnitio. 

Atque ha;c honoris signa, tum in civitatibus tum 
cxtra, juitiirulia smit. Iii civitatibus autcm, ubi is 
rel iijqui hfibeutauthoritutemsignahonuriscoiisti- 
toeodi quseeunque volunt, alii sunt honorandi modi. 

Civita.s eivem honorat impertiendo titulum vel 
pro^-inciam vel uegotium quodeuiique, sl iUud lio- 
uoris signum esi;e coustituerit. MarducbiEum rex 



n 



OR HOMIXK. 



CAV. X. Persia tunc hoijoravit, quaudu per urbem regioi 
iH poiaiiu. aiit '""''i'" circumiluci ilhiui jussit a viro priticipe pro- 
niuw.rtiiimofr. flamaute, Sic Jiet illi, qtwm rex htmore afficiet. 
Contra. quod fieri jubel civitas coutumelia- causa, 
coutMiHvHa e«f : ut qumido idem rex Pcrsitc cuidHm, 
qui rei alicujus ttCTic gcRtJC ](rffimium petiit vcstc 
regia amictum iiiccderc, quod rogavitconcessit, ad- 
dendo quod vestem itbm geiieret ut regis scurra. 
Fons euira honoris civilia est persona ci^itatis, de- 
pcndctque a voUiutAte cjus, qui suromam habet in 
clvitate potestatom. Itaqne honor civiHs tcmpo- 
rarius cst, ut magi.stratus, minlsterium piiblicum, 
tituhis; eC ahquibus iu locis tuuicfc et iM^uta picta: 
qui auteui his oruautur, konorabiles sunt> atque 
habentes gratise publicEe totidem signa ; gratia au- 
tem pubHca putentia est. 

Honorabilc eat, ]>os?essio, actio, vel qvuUitas qus- 
cuuque, si argumcDtam sit poteutiee. 

Itaquc honorari, amari, vel mctui a mnltis, hono- 
rabile cst ; ut nif^ium potcutise. 

Rcs prospenc, dum durantj lionorabiles sunt; ut 
sigiuim favoris divini. Contra adversitas, contemp- 
tibtlis. Divitiffi sunt honorabilrg ; sunt euim siguum 
|H)tentiaJ. Magnanimitas, UberaUtas, spes, forti- 
tudo, fiducia, honorabiles sunt ; oriuntur enim a 
potcntiEe conscientia. 

Id quod faciendum est, opportune, id est nec nimis 
citn nee sero, deteriniimre, honorabiUi est ; quia 
natum a coutcra|)tu difiicultatum et pcrictUarum uou 
magnorura. 

Actiones ounes scrmonesquc, qui naseunturvel 
Vtdeiitiir nasirx a multa experientia, ycientia, judicio, 
vel ingeiiio, honorabiles suut. Suntenim potcntifc. 

Gra^itas, {|uatcuu8 oritur vel videtur ortn ab 



DB HOMINK. 



-3 



BDimo negotiis (KTciipnto, honortibilis RSt ; qnia res cap. x. 
gcrere potentiu est. Sin proccdat ab ipsius gravi- ]>, ".j, ^. 
tatis affectatione, turpis esl. Gravitas enim iUa"'»^."»*'™^ 
prior siutilis cst tarclitati navis, quie lionarum mer- 
cium onere tardc proocdit. 8ed gravitas illa po»- 
terlor .similis es^t motui navis sola onastie sabnrra, 
ne evertatur. 

Ctarum esse, id est multis TOgnituin esse.propter 
opes, ac-tiones, vel bonum quodL-mique, bonorabile 
est ; ut signura potentiie propter quain cognoscitur. 

Clari.s parentibus ortum ease, honorabile est ; 
quia hujusmodi homines auxilia et amicos iiiajorum 
suorum ad se faeile trnnsfennit. 

Actiones, quu- oriuntur ab Eequitate,si cum damno 
fi&ut, honorabtles suiit; ut tiigiia aniini tnagni. 

Cupiditates divitianim ingentium et honorum 
magiiornm; honorabiles snnt ; ut qufe si^a ±;unt 
potentiie, quam is qui capic videtur sibi ea adipi»- 
cendi possidere. Cupiditascoutrarerumexiguarum, 
iUT|)i!t est. 

Quo<i ad actionis bonorem attiuet, mo<lo actio 
magna et ardua sit, et proinde magua: potentiie 
argumentum, utrum jmta an injusta sit panim 
refert. Cou&iatit eniua bouor iu solius potentiie 
eustimatione. Itaque ethnici autiqiii, qui Oeos in 
Trnubus aiiis adiilteria, ciedes, aUasque omgnas qni- 
dem se<l injustos vel immunda.t actiones eoinmisisse 
fnciunt, nnn illott, ut exuitimnvere, dehonestabant, 
«cd valde bonnrabant. Rt propterea uibil in Jove 
magis eelebrabant quam ejus adulteria : neque in 
T^lercurio quam furta et fraudes; iu cujus laudibus 
ab Horaero ponitur boc — 

" \alii« inaiii^, <IU' mcdio Tmcto» dthanrdiu, 
AriBCntuni rhiEbt fur itspeninuB abcgil.'' 



74 



DK HOHINE. 



CAP.x. Autequam magito! extitmnt civitates, iguominia 
'•pfpwfirtt.-tit "^*'^ erat, sed potius honorifieum et negotii genus 
lOiMt.rtiMMw.lppitiiiium, 81 qnis lerra vel mari jtriedoerat ; ut ex 
liistoriis nutiquis manifestum cst, prscsertimGnccis. 
Etiam hodic in hac nostra partc orbis terr»rum, 
pugna &iu^i]ariij privatorum, quanquam illicita, 
honorifica taraen est; ct erit, doncc excogitatae 
(Vierint leges, quarum virtute fieri potest, ut qui ad 
pufTuam ]»rovocat, viUfi, qui provocationi iiou re- 
gpondet, honorandus videatur. Claod qui fieri 
possit non video. Nam promptitudo nd pugnam 
fortitudinisi signnm semper est, qua? in statu homi- 
nuni naturali virtus maxima, si nonunica esl ; pug- 
iiam autem recusare uon natura sed le^hus virtus 
fit, ct legibus uatnra fortior est. 

Tuuicae ct scuta incta ha^rcditaria, ubi adjuncta 
hahent privilegia houorabilia ^iunt ; absque illits non 
item. Potenriie eoim insignium talium cousistuut 
in pririlegits, vel iii divitiis, atiave re qu«e in c^eri^ 
hominibus irque honoratur. Geuus lioc bonoris 
vulgo dicta mbiHtas getithy ab antiquis (Jenuanis 
videtur derivatn. Rcs cnim omnibus incognita est, 
nisi quibus cogniti sunt mores Germnnorum. Xe- 
que usqunm bodie in consuetudine sunt, nhi illi non 
aliquundo habitavcnint. Griccornm vcterum duces 
ad bcUum cveuntcs scutu quidera picta, sed mio 
quisque arbitrio gcstarc cousucverunt ; pauperis et 
gregarii militis erat scutura purum. Sed ad filios 
uou transienuit scuta ut pars Useredltatis. Ronia- 
Dorum famihis iusignia quidem erant sua, qufe ad 
|)08teros suoa desceuderunt; uec tameii scuta, sed 
iniagincs mnjonim siioruni. In Asin, AJrica, et 
Amcrica tale nihil est. Proprium erat hoc ficr- 
mauorum; a quibus iu Augliom, Galliam, Ilispa- 



OE BOMINB. 



75 



niam, ot ItaJiam manavit, quo terapore magno nu- cap.x. 
roirro iiut Romanis aut stbimet ipsiM iu his partibui! „ T~'„ 
muiicli occiaeutaubua muitavcnuit. «it^ <t i»*»». 

G(5rmaiiia eiiim cum essot antiquitus, sicut csb- 
teraj gentes, dlvi!!a inter ntimerum iugentem regu- 
lonim exiguontm, sive potius patrum raognamm 
fiuniliaruru, peqK-tuo inter se beliantium, reguli illi 
iniLxime, ut cooperti armiK a militibus suis dipios- 
cerentur, partim etiam oniamcnti cautta. amia sna 
aut scuta aut tuuicam iraagine ornabaut abcujus 
bf^tiffivelaliusrei; etiam visibilem notamaliquam 
cassidi imiK>sueniut. Qufe omamcuta riivc insi^nia 
armoram acl filios Buot! dfscendebant ; et quidem 
ad Tiatu maximuni, sicut erant a patre ^estata ; ad 
Cfcteroa autem cum Dota aliqua distiuctionis, qua- 

j-lem priueeps familiie, id est Gennanicc, heraft, 
constituelMit. Scd qnando liujusmodi familim eon- 
juuctce fuemnt, ita ut raagna jam monarcliia facta 
st,oft\cium hoc priticipis faniilite, scuta sive in- 
^gnia oonstituendi, alii deuiandatum est. quem 
nunc api>cliniit hcriildum. Atquc cx illonim regu- 

Florom sobolc* orta est maxiuia et antiquissima, qua; 
umtc est, in hac parte orbis nobilitas. Ge^tant 
autem aut auimalia rapina et fortitudiue nota, uut 
ciistra, vulla, tcla, ct cjusuiodi notas bcUi. Niliil 
enim illis t»!m]»cmlius in prctio tanto erat qmmtum 
virtUK bellica. Postt^a autem non solum rcgeSj sed 
«tinm civitates populares exeuutibns in bellum vel 
A helln redeuntibus, provocanda? vel remunerandre 
virtutis causa, wnita diversimodo pirta conccssc- 
runt. UuiK omnia in historiis antiquis, tum Grascis 
tum Latiuis, ubi de Oennauomni gente et moribus 
vrrba far-iutit, invcniri jKJssunt. 

Honoris tituli, quale:> suut dux, comes, marcluu. 



76 



DE HOMINE. 



c\p. X. baro, honorabiles sunt, iit qui signi6caiit qaiuitiim 
"■■^" ~" eos sestimet is vel ilU, qui civitatis stiinmam hnbent 
niuta.Mhonim.. [wtestatem. Tituli autcra illi fuemnt oiim minis-i 
terii pnblici, et dprivati partim n Romanis, partinii 
a (lennaais et GalliK. Dures enim eraiit, qui Ro-i 
manonim exercitus dnxernnt : Corailes, qui comi-^ 
tabantur duces ; quibus etiom loca capta et pacata, 
a redeinitibn^ tfnciltuji re^enda et tutanda relinque- 
bantur ; Afarc/uonct eomites eraiit, qui regebant 
bnperii liiuite^. Atque tituli f/ux, comes, marchiOf j 
iu iinpcriiiin Romaiium introducti suut a cousuetu-j 
dine mibtire Gernianica! oirca terapora Constantini 
Magni. At baro Galiorum tituhis videtur csse, sig- 
Difieatque magnum hominem, vel magnatem, qno-l 
rum in negotii^ bellicis opera maxime utebauturj 
reges. Dedueta autem videtur vox a Latiiia prr, 
imde facilis est lapsus ad ber, et bar, quie Uiigim 
Galloram idem signiticabat quod lAtine vir ; tnde 
facilis erat trausitus ad bero et haro ; et inde fiebat 
Oceroni vo.\ Lntina bcroncx, ct postea Gallica ha- 
rones, vx IIis[>anica raronex. lltec et alia multa 
dc his scripta invcnics a Johaime Seldeno iu libroj 
de Tituli* Honoris. Progrediente tempore, propter ] 
quonmdam borainnm potentiatii in regno .IngUfe 
reipublicie ineouimodani, eessaiitibus aut nblatis 
titulatorum horuin potenttis, tituU tandem in divites ' 
vel benc meritos ad uuUam oliam rem collati sunt> 
quam nd dir^tinGrucndos civium ordines : fartique 
Buut duccs, comites, marchiones, et barones loco- 
rum, ubi nec impcTium uUum ueque agros habucrc. 
Digiiitas etiam accipitur aliqtiaudo pro aptitu- 
dine: ut dljrnus sil '\a imj>erio Vi-1 magi.«ftratu qui 
idoneu» est, id cst. qui qualitatibns iltU maxime 
pneditus est, qiue ad imperium ct nia^stratum ad- 



UB IIOMINR. 



77 



muMstrauduni sunt necessaria; item digmis diviUis, cap. x. 
qui scit ilUif bene uti. „' T~~t, 

Dignu.4 ctiam dicitur unusquisque ejus rei quam iin»tr,#i bmum. 
meretur. Mpritum autem digintos nunquara dici- 
tur j nam distinguuntur eo quod raeritum praesap- 
pouit jus ex promisso; dignita-s nou praesupponit 
jas. 



CAPUT XI. 



D£ VARIETj\TE MORUM. 

Per nioreit iiitelligo hoc loco, non comedendi, ves- 
tiendi, salutandi ritus, aliaque moralia parva, quee 
doceutur pueri ; sed Lumaui generis qualitate» illas, 
quibu» pax cousenatur et civitatis statua confir- 
matur. 

Sciendum autem est vitse prffisentis felicitntem 
non consistere lu tnLuquilUtate sive requie nnirai. 
Fitth enim ultimns et ituvaHHM bonutn, de quibus 
loquuDtur etliici vctcrvs, loeum iu pneseiitc vita 
nullum habent. Ncque is, cujus cupiditatc^ ad linem 
pen-encrunt, vivcre i>oiest, maj^is quani is nujua 
sensus et niemoria iwrlerunt. FeHeitaM progressus 
perpetuus est ab una ctipiditatc ad alteram ; et 
adeptio priuris cupitl ad adeptionem posteriuris via 
eiit. Causa hujus rei ettt, quoil ohjectum cupiditatis 
humaiiEe non est ut eo semel ct quasi ad momcutum 
temporis fniatur homo, sed ut frititionem suam 
sccuram in futurum reddat. Itaque actionea volun- 
tarite nou solum eo tendunt, ut bonum procurent, 
scd etiam ut certum sibi in perpetuum faciaut. Sed 
non eadi^m via umiiium pr<K!edunt actioucs, propter 



78 



UE IIOMINR. 



iiMTiiin, 



CAP. XI. diTersorum homiimm diversas passtionee; partim 
etiam propter diiferentiam opiniontun, quas habent 
diversi honiineR circa caii.satt, a quibuft res cnpita 
sit producenda. 

^imo ci^ loco pono, morcm omninm hominum i 
esse, ut perpctuD atquc indesiucnter iiotcntJauifl 
unam post aliam per omuem vitam perscquitutnr ; ~ 
non quod quis majorem sive intensiorem semper 
speret, quam qna jam fruitnr, neque quod modica 
potentia coutentus esse non posslt ; sed quod po- 
tcntiam et bcnc vivendi fecultates prftsentes con-i 
ser\'arc non possit, nisi acquirendo plura. Atque 
hiuc est, quod r^yes. quonnn potcntia cst maxima, 
ad eam tum domi legibus, tuni furis armis tutaiidam 
se convertaot. Etiam quando hoc quoqiie recte^ 
aurcessit, cupiditas oritur alia uova, aut fanue auf 
vohiptatum novanim. 

Divitiarum, houorum, imperii, vel potentiffi cujus-j 
cnnque cupiditas disponit hominem ad coutcutio- 
ncm, inimicitia^, et bellum ; comjietitorem enim 
iiiterfirerf, vincerc, et quomodoeunqiie r(r|>irl!irre, 
competitori alteri ab obtinendum {[uod cupit \\a est.| 

Laadis competitio venerationem pnxlucit anti- 
quitatis. Nam qui vivunt, cum vivcntibuB non 
cum mortnis eontendunt, et his plus justo tribuunt, 
nt ab iltis demant. 

Cupiditas otii et voluptatia disponit hominesad| 
parfudum ])otenti{e alicui comniuni : quia propter 
cupidttates illas, homines poteutiam, quaiu a isua 
ipBorum industria sperare poterant, (lcrcliii(|utint. 
Metus mortis violentee et vulucrum dtspoiiit 
idcm, et propter causam eandem. Ilominos indigi 
iidemquc fortes, nen sorte sun conlenti, etiam hoiio- 
t\s miUtaris ambitiosi, dLspoauntur ud t^ella el sedi- , 



t)R HOMINR. 



79 



^ 



cxcitaiut&s, <^t ad caatta» eornm aleudos; cap. xi. 
quia nme liis inilitariH gloria nuUa est. ita««taw« 

Cupiditas scientinnini jfflcisque artium disjwniti 
ftd parendiiin poteiitiie coniuiuiii; eontinet eiiini 
fupiditatem otii, quod siue potentjse aiienae protec- 
tionc halieri non potest. 

Amor laudis disponit ad actiones Iaudal)iles, 
qunlesplaritiine illis siint. qiinnim jndiriuni mapni- 
facimiifi ; qnonim aiitcm jicrsonas, eonim etiiim 
laQdei! gperoimus. Cupido fuma3 post mortem, idein 
facit. Qufinquain enim pont mortt^m laudt^s liomi- 
num noii scntimiis, ut qiia^ gaudia snrit ah incfFa- 
bilibus gandiis absoqjta, vel ab indieibilibus dolori- 
bus extincta ; vana tamen non est, quia ^uua pree- 
risa per se placet, atque etiam insuper propter 
bonum ad iMwteritatera inde redundaturum. Nam 
etai hoc uesciant, imaginantur tamen ; quod autem 
in sentiendo plaeet, placet etiam in inirt^inatione. 

Majnraa paribnsbonnacccpiase, quamsperamus 
po8«e retribuere, disponit ad odium sccretum, si- 
mulqneamorem fictum; facit<iuehomiucm sJmilem 
debit«ris, qui non est solvcndo ; nam talis prascii- 
tiam creditoris odit, optatque illum tacitiui ibi esse, 
ubi videri ampliiLs uon possit. Benetieia enim obU- 
gant : obligatio autem ser^itudo est ; et obligatio 
iiitiolubilis ser^-itudo perpetua. Servirc autem pari 
odiosum est. Benefieia autein accepta ab eo, qiieni 
ogiiowimmsuperiorem. dispoiiit ad amorem ; qitia 
obligatio hiec depressio nova non est : etiam ac- 
ceptatlo grata» quie oblignntem semper obligat, 
hahetur ubiqne pro retributione, Beneficia acce- 
pis.se ab sequali vel etiam ab inferiore, dum si^es est 
retribuendi, disponit a*l amorem. Obligatio euim 
mt honi lUuCui; unde oritur aliqmmdoiu beuefaci- 



80 



DB HOMINK. 



CAP. XI. 

mottita- 



eado «tmidatiOy et certamea oumiam utilisairaum 
et nobilissiinum, cum quis oltcrum bcaefacieiida] 
auperabit, ubi victori sua placet victoria, et victo 
ipsuiB certasse ultio est. 

Lfesisse alium plus quam potest aut vult reparare, 1 
disponit eum, qui leesit, ad odium Ifesi. Nam autj 
ultionem cxpeotat vol veninm, quanim utraque est 
odiosa. 

Dainni ab alio mettis dispouit ad antieipationem 
vel ad paraiidus socios. Nam ut quis vitse et liher' 
tatis securus sit, via alia nulla ust. 

Uui ingeniLs propriia diffidunt, melius disponun-] 
tur in seditionihus ad rictoriam, quam ilti, qui sel 
sapientes vel aatutos esse putant. Nara hi consiilere^l 
illi, metuciitcs dectpi, ferirc priores amant. Quia 
autem iit seditiimibus, bomiues quasi in proeinctu 
prfelii semper sunt, bene iiiterse consentircct viri- 
bns, quotiescunque possunt, uti, stmtagema melit 
esit, quam quod facile a subtilitete ingenii nasc 
potest. 

Iu.iuis gloria, quac, nuUo innixa fundamento, 
virtutum alieuarum quasi suanim iictio mera est 
quos possidet, ad ostentationem, iion ad aggrcssic 
nem urg^t ; quia, cum ad vera pericula vciitum est,"^ 
iiihil expectaut, pra:terquau ut vanitas ipuorum 
detegatur. ^H 

Inaubi gloria, qiia' pn» fundamento habet vel 
adulatiouem olionim, vel actionem aliquam prsece- 
dentem, prosperam quidem sed fortuilam, eos quos 
possidet, ad inceptum quidem ocuit, in mcdiis au^| 
tem periculis deserit. Itaque pallent, tremunt," 
fugiuntque, rita, quie reparari nou potest, prospiei- 
eutcs potius, quam honori, quem resarciri aliqiu^ 
modo» mendacin fnrte, pos.se spemnl. 



lo, , 

m 



DR HOMINR. 



81 



Qoi vftlde sibi vitlpntnr ppriti rpnim politicoruin, cap. xi. 
dBnxwiti ad ambitionem sunt. Quia huiusmodi " — ' ' 
p<>riti%, UIS1 lu uo^otus puuiieis, houor ptirit. Ita- ■<»riia>. 
qne oratores eloqueutes fiicile ambitiosifiimt ; nam 
elonuentia, tum sibimet ipsls, tuui aliiii Iwhetnr pro 
sapientia. 

Pusillanimitas cunctatorem fnnit, qui rerum ge- 
raud.inuu tempora plerumcjue perdit; qmindo enim 
dt-Ubcratuffl cst quautum pi-rmittit gerendffi rei 
necessitiLS si quid facitn optiinum est noii appareat, 
certum etit non multum interesse utrum hoc, an illo 
modo feceris ; el per eoiise<|uens renim maguarum 
occasiones, pensitaudu nugas, araittuntur. 

Frugalitag, quuuquain iu homine privato virtus, 
iUis, qnibuii ea ^reuda suut quae mnltonun homi- 
Dum vire» simul poiiitulant, aptitudlnem adimit. 
Cuuatum euim debilitat, qui nutriri et cousenari 
pncmio debet. 

Eloqucntia cum blandiloquentia amicos acquirit 
qiubus confidatur ; quia illa ut sapientia apparet, 
bttx', ut amor. IlHs ^i adjuugatur exi^timatiu mili- 
tari», obcdicntiiim acquirit. Nam qualltate.s \Wm 
dose priore» contni pericuhira nb ipso, posterior 
contra periculum ab aliis cautio est. 

I^oratio ctmi^arum diupouit, vel [Wtius cogit ad 
consilium scquendum et authoritatcm aliurum. 
Omne» euim, quorum interejtl veritatem scire, si 
propriifi consiliis non acquiescant, alionmi, quos se 
(wpicntiores esse putant nec cur tallerent videiit, 
consilia scquuntur ncccssario. 

Iguorarc quid verba proprie significent, sive quod 
idem est, non powe recte intellipere, facit ut veri- 
tatem et falH^itatem atquc ctiam verba iiibil signiii- 
cautia ab aliena ^umanius uutlioritate. Neipie eiiim 

VOL. Itl. (i 



8S 



ne iiOMiNB. 



CAP. XI. 

- 

D* TnrirlAtD 

ninnini 



error, iieqiie coDtradictio verborum fiine perfecto 
intellectu potest detcgi. 

Ab eadem causa proficiseitur, ut sine studio et 
intcUectu claro, distiiigui non possit inter uuam 
actionein muUnnim hominiini, et pliires actiones 
uniQs multitudini». Bxempli eausa, diirercntia 
mngna est intcr actionem senatorum Romaiionira 
omnium unam.cum InterficerciitCatilinam.et plurcs 
Qftiones scnatorum illorum, qui interfccenmt Cae- 
sarem. Itaque qui parum intelligunt verba, pro 
actione popuU ssepenumero accipiunt octiones, cjubb 
fiunt ab bouimum muLtitudinc, quanquam ab unius 
fortc instigationc iiatie. 

Igrnoratlo causarum et constitutionis primae juris, 
squitatis, legis, et justitiie, fiicit ut liumines pro sua- 
rum actionum rt^la sequantur consuetudinem et 
exempla temporis praeteriti, putentque iiijiistnm 
nihil aliud esse, quam quod puniri consuevit, justura- 
que essc qnod allquando impune ftiit; qiinsi pneri, 
qui boui et mali moris aliam regulain uullani ba- 
beul, proetcr parentum ct uiagistrorum corrcctiones. 
Pucri tainun sua rcgula cunst^inter scmper usi sunt; 
homines autem adultt a consnettidine ad rationem, 
et rursus a ratione ad consuetudinem, qnotles vo- 
bint, per eontumaciam provocant, rationemque op- 
pugnant, quotles ipsorum commoda nppugnat ratio. 
Doctrina ergo jiisti et injusti perpetuo disputatur 
tum scriptis tum armis ; doctrina autem lineamm 
et fignranira non disputatnr. Quarc ? Quia in 
doctriiia hac, qua;nam ait veritas, quia nnllius am- 
bitioncm, lucrum, aut cupidiuem impedit, pauci 
curant. Xam si propositio lirec Euclidis, tTcs an- 
gnfi triangu/i tequaleJt mnt duohuH rectis, ntilitati 
eorum, qui domiuabantur, contraria fbisset, non 



IIK nOMINR. 



8S 



riubito quin illa, ni iioii di^piuata, i)Up|)re8sa Uunen cap, xi. 
fiiisset. 



Ab ignoratione cfiiisanim remotarum, fit iit eveii- mnnim. 
tus oiniics imputeut homines rausis immetliatis et 
inAtrumf^utalil)ut4 ; cauKas enim aliafl nulha ^ideiit. 
Itaque qoaudocunque onerautur sere publico, iras 
exoueranl in ptiblicauos, Id (--st ooiiduetore:^, exac- 
torcs, aiiosquc rt-ditnum piiljlicorum ministros ; 
iidemquer(;preheii.soribuspuhlici rcgiminis seseag- 
gregant ; cumque crimini se immerserint, una cum 
iUis authoritott-m iptiam supremum oppugnant, Tel 
metu supplicii, vel quia ignosi-i pudet. 

Iguoratio eausarum physicarum credulitatem gig- 
nit, en uitque aliquando, ut ea credautur qu% ttuut 
impossibilia. Nain qua; suiit, et qun: dou suiit ioi- 
possibilia, uou omucs uonnit. Credulitas autcm, 
quia maxima pars bominum in cougres^^ibus au^ul- 
tari sibi amat, credulum meudacem plerumque facit. 
Itaque ignorantia ipsa sine alia pra\itate hominem 
non sohuii ad mcndncia orcdenda, sed ctinm ad 
narranda, ot quaiidoquc ctiain ad c\cogibui(ht ap- 
tnm reddit. 

Futuri temporls snlicitudo ad caunarum invpsti- 
gationem lioniines adijrit ; quia causaruni cognitio 
renim pra:tcritarum rcbus prarscutibus lucem prsB- 
ferre solet. 

Camias cognoscendi amor hominem ab cffectus 
cousideratione ad qnjereudam causam acuit, et nir- 
Bos eausamcaus!c,etsicdeincep8,dDuec adcogitati- 
ouem hane veuiatur,raM*flw ttliquam esscaternam, 
sive (]ua prior utilla e&se potuit. Adeo ut, qui pro- 
fundc iu rerum natiiralium contemplationcm se 
tmmerserit, impossibile sit quin indc disponatur ad 
credeiidum unum CBse Deum et «eternum, quanquam 

G t 



84 



DE II0M1NB. 



CAP. XI. 



ideam naturie cliWnse aniino concipere non ])nssit. 
Sicut enim homo, qui coecus nalus est, clsi audierit 
dicciites nlios se ail ignem oftlefieri, dnpaturque ad 
eundcm iguem ut ct ii»se calefiat ; facile cosnoscet 
esse aliqnid co loco, a qtio i[}sti rnlefit, qucmque 
homines igTiem vocant ; cni autem rei similis sit 
ima^nari, aat ideam iprnis, qnaleni videntes habeiit, 
haliere non poiest : ita homo, a contemplatione 
ordinis rcrum visihilium, earundem causam aliquam 
esse, qnem Dcum nppellant, ccrtns est ; nee tamea 
iinaf^nem aut phnnl.'u>:nia ejus inde aliqiiod aiiimo 
concipere potest, 

Etiam, qui dc renim iinturalium cnusi» parum aut 
nihil solHeiti sunt, iUis tamen metu» quidcm inest 
ortus ah eo ipso, quod an sit potentia aliqua ueciiej' 
qua juvari aut Isedi possunt, ignorant ; atque ab eol 
metu proclives sunt ad suppositionem et fictioiicini 
variavum poteutiarum invisiblHuni, metuiintque sxi 
ipfiornm pliantasmata, invoeantque in rebus adver-] 
sis, laudantqiie in prosperis, et facinnt denique l)eo3. 
Atque inde faetum est ut homines a phant:ismatihus 
Huis innumerabiUbns innumerahiles creaverint sibi 
Deos. MetUB autem hie in\'isibiHnm semen ef 
eju3, qnam quisque iii nfvpm rcligioNi'iii,w illis au- 
tem qni diverse metuunt colunlque,«tf/«7'ii^//itf««» 
vocaiit. 

Rcligionis semen hoc, cum a pluribus animad- 
versum fuerit, a qiiibusdam eultum et iii leges for- 
matum est, opinionesque de i^usis renim futurarum 
varise adinveQtte sunt, quihus putahant optiine fieri 
pos:je, ut alii ser\-ire sihi inducerentnr. 



4 



DB HOMIN£. 



85 



CAPUT XII. 

DB KELIGIONE. 

CuM neqne signum nequn fnicCtis rcligionis nisi in 
solo horaino nnimadversum sit, iionest duhitandum 
quin religioi)i.s spmen in liumiue solo sit, cousistat- 
qne in aliqua qualitntc, aut saUcm iu tUlquu ejus 
gfrndu, homiui propria. 

Primo auteoi, uaturie humanEe propriura est 
eauBas iuvestig^are eveutuum quos videut, alii magis, 
alii minus, sed omncs, quatenus possuut, caugas iu- 
vestigant propriie fortuucc sive bonee sive malte. 

Secundo, homincs omnes, si alicujus rei princi- 
pinm \idcrini, concludunt statim oandcm rom cau- 
sam liabuisse, qua; eflecit ut iuciperet eo temjiore 
potius quam alio. 

Tertio,brutorumanimantiumfeUcitasin fruitioue 
consistit voluptatum sensualium, ut qu!c propter 
tm"(iiiatera ingcnii cousequentiaruui depeiidentia- 
rumqiie ordinem nonob8er\'ant: homo autem quie 
causa quem cfTectum producit animadvertit, et qus 
rc8 autcccstit, et quie cuusecuta ct>t, meuioria 
teuet ; etiain quando {uiusanim verarnm iiitncius 
est, cauAas supponit, qiias ipse imaj^iimtur vel sng- 
gmint alii, quos seipso sapieatiores esse arbitratur. 

Ah liis natiir^ humaiue proprietatibus nascitnr 
FanKieias. Rerum entm omnium, quic hacicnus con- 
tigerunt aut postea contingent, caiiMu: csse bomlncs 
certo sciunt, conautihutique mala qu% nietuunt 
nreere, ct bona (|ua! cupiuiit procuraru. tcmporis 
Aituri goUicitudiufm perpetuom cvitarc impo^.sibile 



CAP. \u. 



86 



DB HOMINB. 



CAP. XII. 



IV r"ligionf. 



est. Uuusquitique ergo, maximc vcro is qui iu 
futurum tempus maxime prospicit, similem Prome- 
theo vitam agit. Nam ut Prometlieus, id est, Pro-: 
videutia e\eeUeiis. Monti Cauca.so, unde satis longe 
prospicerc erat, affixus, quotidie cor devorandum 
aquihc pra^buit, ita ut ([uantum noctibus reficie- 
batur, tnntundem iuterdin eonsumeretur ; ita cor 
hominis in longitudinem nLtiiium pro^picientis, a 
metu mortis, vel ogestatis, vcl calamitatum, vel 
curis aliis mordacibus siue intermissiouc, praetcr- 
qtmm in somiio, roditur. 

Metus hic perpetuus, qui genus humauum in 
causarum ipuorautia quasi in teuebris comitatur, 
objeotuni habft ucpcssario nliquod. Cluia ergo fo 
tunanim suarum cansam aliam bomiucsnoii vident, 
nihil est quod acensare possunt prseter poteiitiam 
aliquam et ugeHtem invisibUem. Atque hiuc for- 
tasiie erut, quod Teterum poetamm aliquis Deos 
primox a timore factos esse dixerit. Id quod de 
diis, id eat, de multis Pthnicorum diis, vernm est. 
Ag:nilin vero ituiri, aterni, injinifi, nmnipolenti», 
Dei nb iuvestigatioui; causarum, virtutum, opcra- i 
tioiiumque corponim naturaltum, quam a curftH 
futuri temporis, facilius derivari poluit. Nam qui 
ab effectu quocnnque, quem viderit, ad causam ejus 
proximam ratiocinaretur,et iudc ad illius causaecau- 
sam proximam pniccdiTot, et in causarum deincc' 
ordinem profundc se immer^eret, inveniret tandem, 
pum vetcnnn philosopbonim saniorlbns, uiucum 
ense priinum motorem, id est. unieam et »teniniii 
renim onmiQm causam, quam appellant omn 
Demn ; atquc hoc sine omid fortunarum suaru 
cogitatione, qiianim sollicitudo et mctum gifiniit 
ub inquisLtione cnusnrum uaturalinm animum aver- 



i 

m,H 

im" 
.111 j 



DE HOMINE. 



87 



Pb fsLiguaie. 



tit, simulque tot Deonim tiiigeiidorum occasionem cap.xii. 
preebet, fiuot suut fere qui eos (inguat. 

Quod fid Deoruin matcriam sive aubstantiam 
attiiiet, cogitare aliam vix |>otuere qunin quoJem 
putaveniut esse suht^taiitiam aiiimie tiumauec. Aiii- 
meeautem bumausesubstautiaiu talcm csse arbitrati 
sunt, qualia est liomiuis vel allorum cur|)oruin iii 
soinni» vel spcculo appari-iitiutn species j ([uam iiihil 
es8« aiiud pra:ter phaiita.sraa nescieutes, substau- 
tiam realem esse crediderunt, sed tenuem et prop- 
lerefl eain spiritum vocabaiit. Sunt autem ^piritus 
eorponi teiuiissima. Talcs fticre etbuicorumflj^*7i/f« 
invisihiles, ulmirum Dii et Dxmones. Sed quia 
modo ap])arere modo evaneacere .solebaut more 
pfaaiitn.smatum, .sperrra et umbras quam spiritus et 
gubstautiJLs nominare raaluerunt ; eorpora tamen 
easu piitubaut. Quud uutem res cadem et «piritM 
sit et iacorpurra, intelli^i iion potest; spirituii viiim 
loco et iigura, id est, tcnniuis et magnitudine Kua 
aliqna determinatur ; et proindc corpus est, utcun- 
que tenue et insensile : illi igitur, qui mcditJitione 
propria iu cuguitioucm veuerunt uiiius infiuiti om- 
uipotButis et eetcnii Dci, malucruut illum supra 
intellpctiim nostnun incoinpreben.sibilpmque esse 
confiteri, quain uaturani eJH.s per Kpiritam iuror- 
poreum, pra:tcr Scripturs autboritatem, definire, 
et dciude coutiteri dcfinitionem iUam non essc in- 
tclliifibilem. Scd Deum es.se spiritum iueorporcum 
dix,t:-runt fortasse uon dogmatice, ut naturam divi- 
nam per ea verba compreheudereut, aed ex inten- 
tioue pia Deum aitribut» alicjuo konorandi, quod 
(sirporimi vi^jibitium crasttitudiucm oinaem a Deo 
reiuovcret. 

Odnde, qua via iiivisibilia iiJa agentia efiecius 



ftS 



OU IIOMINE. 



CAP.XII. 



8UOS produxenint, id est, quibiis causis secundis 
utctxkiitur, ii, qui quitl sit ratitam exse uesoiuut, id 
cst. mfucima pars hominum, pcnitus ignombant; 
neque aliter eonjieere iHituerunt qunm ex olwerva- 
tioue et memoria ordiuis, quo tempon* prieterito 
una res aliam anteeessit vel consequuta cst, quan- 
quam nullam inter antecedentia ct subsequentia 
connectioneni viderint. Itaque a similibua praete- 
ritis similia expectabant futura.fiperabamque bouam 
aut malam fortuiiam ab illis rebus quse uihil omnino 
speratLs coutribucbaiit. Sic AtbcTiicnses, propter 
ri's ad Naupactiim a Phorinioiic contm Lncedee- 
monios bene gestas, illo mortuo, alium clcgerunt 
Phormionem ; item Komani, propter res in Africa 
contra Auiiibalem felieiler gestas a Sci])io»c, in 
eadem .\frica imperaloreni elegenint contra Cse- 
sarem alium Scipionem : ambo iufeliciter. Idcm 
aliis locis et temporibus factitatum cst. Fortuuam 
siiam alii, post duos vel tres rasus similes, personie 
alicui astanti vcl fortunato iiifortiiniitavc loco Iri- 
bueruut. .\Iii verbis quibut-dam prolatis, quas iu- 
eantationcs voraiit, tantani virtutem ascribunt, ut 
paiiem iii hominem, quidlibet in quodUbet mutari 
possp putent. 

Tertio, culh^is, qui potentiis invisibilibus, dictante 
sola luitura, exhiberi pntest, nlius non est quam quo 
homines superiores suos colere coiisnevenmt ; 
nempe sis:na honnris et reverentije, iit dona, preces, 
gratiae, submissio, aUoquia ct gestus dct-ori, ct hu- 
jusmodi alia. Nara saciificia cnicnta lUctameu 
natariu uon sunt, ut quie ab iuitio ad sacriticaton» 
aleiutos a civitatibus iustituta craut. Neque cuUos 
uatundis vidi-tiir i-sse jui-jiirandum, quia extra sta- 
tuin civilcm juramento uon est locus. Uatio natu- 



DE HOMINE. 



89 



UcwUgMSA 



raii» caltus alios qiiam quos dixi noii su^erit, fed cap. xii. 
(iuicquifl ultra est, legibus reUnquit singularoin 
civitjitiim. 

Pofitrcmn, qiiod ad modum attinct, quo agpntia 
hiec invisihilia liomiiiihus pneterita, futur», pros- 
peraet adversa itidleaut, uatura nihil dictat. Itaque 
futura ex prait^ritis conjideutes, siniile ejus, quod 
eflfectum aliqufin aliquotifs aiitcvLTtit, pro prog- 
nostieo halH-ut effectus similis scquuturi. 

In bi& autem quatuor rebus, metu spiritaum» 
i^orautia causarum secuudarum, cultu corum quee 
timent. et sumptioue fortuitoruni pro proguosticis, 
ooiisistit rL-hgiuiiis semvii naturalc, quod per homi- 
uum|>haiitasiait,judicia,passionesctconsiUadiversa, 
adeo divcrsas pro^tuxit ceremoniaR, ut qus lege in 
uua civitale couiprobaiitur, iii alia deridpantur. 

8einiua autein hxc a duobushoiniiuim generibus 
culturam uacta sunt. IVimum ^uus c-st eurum, 
qui sLTuiidum suas ipsurum phautasias religionum 
anthores cxtitcruut. Alterum eorum, quibus ab 
ipsMi Deo prfficepta et priescripta religio fuit. lltro- 
ruinquc autcm cousUium erat iuitiutus suos sibi 
re<hk>rc obediciitiores. Illonim rcli^o pars poU- 
tiear; horum politira par» religionis c»l, et pro^cepta 
coiitinct, qualia illis couvcniunt qwi iti civitatcm 
Oei adintttuntur. lllonim religionp& a legislatoribus 
g-eutiuin, horum religio ab Ahraliamo, Mose, et 
jeiiu Christo, qui regtii ctelorura leges uoe docae- 
niiit, instituta est. 

UiKid ad ageutium invit<lhiUiim noiniua attinet, 
Dtfail fiSty »\ mudo iiomen habcat, quod ab ethnicis 
aliquihus pru deo aut (heinouc hubitum non sit ; 
ueque rcs aut hjcus, quem iion ab aUquo spiritu 
aiilumtum, Imbitatuio, sive occupatimi tin\eriut 
aliqui. 



90 



UE HOMINE. 



CAP. XII. 



])« MiligiMia- 



Mundi matcria infomm deus habcbatnr, dictus 
ChaoR. (IcBlum, teira, ooranus, planeta;, iguis, venti, 
totidem dii. Viri, fitinina>, avos, crooodilus, vitulng,] 
caiiLS, ancriiip, pomirn, CEejJC, deificata. Omnia fer€ 
loca daemunibus pleiia eraut; campc*8tria Pauibas 
Paniscis; silvae Faunis ct Kyinphis. Omjiis fluvii 
et fons deemoncm habebat co^omeu ; unaqusque 
domua siium larem ; unusquisque homo suum ge- 
nium. Plcuum crat diemouibus iuferuum ; larv^f , 
lcmures, umbne mortuorum omuibus fere locia.^ 
Tltiam aocidciitibus divinitatem attribuerunt, tcir 
pla aedificarunt, nt ti^mpori, dici, nocti, paci, con-^ 
cordise, amori, coutentioni, victorise, virtxiti, honori, 
Banitati. rubigiui, febri ; qua;, cum optareut aut 
metuerent, invocabant quasi impcndentes capitibus | 
deos, Etiam ingenia propria invocabant, nomine 
Musanim; ignorantiam propriam, nomine Fortume; 
luxurinm propriam, notuiue Cupidiuis; iram pro- [ 
priam, iiomiuc Furiaruui; piidenda pnipria, uomine 
Priapi ; proprias denique poUutioues incubis et suc- 
cubis imputaverunt. Adeo nt nihil esset, de quo 
ut dc> persf^na poetn loqui potuit, quod ab Ulis aut 
deus aut daemon non crederetur. ^M 

lidem religionis geutium authores, cum religionig 
fundnmciituin nninmdvertissent csse can&arum igna-_ 
rationem, et inde inuatum hominibns morein fur-S 
tunas Kuas causis adscribendi niliil ad effectum atti- 
ncutibus, obtrudere ignonuitibus uusi suut pro 
causis sccuudii^ secuudos quosdimi ct ministrantes 
deos, fccuuditatcmVeueri, artes ApolHm, ingeninm 
Mercurio, veutos jiiolo, aliosque eifectus diis alii 
ascribentcs. Adeo ut quot sunt rerum ageudarui 
geuera, tot ferc veteres etlmici habucn^ dcos. 

Etiam ad cultum divinum quem natiira dictat 



DE HOMINE. 



9\ 



t>v nlv^iotm. 



Dcinpv oblationes, preces. jfratiarum actiones, cjctc- cap. xii. 
rasque antedictos, iideni authores imaginum tum 
pictarum et sculptarum, tum fugarum adorationes 
addidere, co iiiu- ut pnpulut!, id cst, iguoraiitium 
luLtitudo, dvvH ipso» in istis imaginilinH habitarc 
dstimarct, et agris, teniplis, rcditibus et sacerdo- 
tibtis doiiaret ; qu^ omuia saoni habebantur, id est, 
solius sflperdotis commodo dci^tinata, ut caveruje, 
loci, sylvie, montes, insula; integne qure illis conse- 
cmtie erant. Diis nutero uttis non modo vnrias 
formas, ut hominum, bestiamni, monstronmi, sed 
etiam oinne ^uus passionum ct fncnltatum carna- 
lium, ut scxum, sfrmoucm. cupidinem,gcuerationem 
(gencratiouum nou luodo mixtioue inter se deo- 
mm, unde dii, sed etiam mixtione deoruu) cura 
homiuibus, tmde hybridfe orti, ut Hercules et Bac- 
chus) iittribuerunt. Etiam eosdem deos adultcros, 
fraiidulcntos, ftircs, omnibnsquc aliis vitiis conspur- 
catos facicbant, natis a potentia et qufle leges huma- 
nas (Mtius quam lionorem videntur violare. 

Postreino, ad prognosiica futuri, quie pneter ex- 
perientiam prteteriti uaturaliter nulla sunt, neque 
supematuraUter praeter revelationem divinam, iidem 
aiitliores reli^^ionnm ethnirarnui, fabulas excogi- 
tante» ct rulloquia ciini diis i^itniilantc^, innuuiera 
addideruntgcueradiviuatiunum,homiuibu&qucper- 
wia-scnmt pnccognituros se fortuiias suas ex respoii- 
8ipal>snrdisvel nmbiguis sacerdotumin Delphis.Dclo, 
tdii^fue locis propter oraoula eelebribus; responsis, 
qua; ad eventus coutrarios accommodarj possent 
propter nmbiguitatem, vel propter mentctn vatis 
a rajKiribus pertiu-batani (id quod in locis caver- 
iinHis mimbile non e>t) absurdls ; vel cx foliis Sybi|. 
larum. qtianim libri aliquot a eivitntc ilomaiui, 



»2 



UR UOMINB. 



rAP.sit. quauquain libri,qui eo nomtne nunc extant, viden- 
Diiduinw! *"'" suljsequetitttira tetiipontm figmpntum cssd, |>i^ 
vatieiniis habiti suiit ; vel cx hominnm mente cap- 
tonim dcliriis, qui dicebalur euthusiasinus. Haec 
omnia thcotiiautiu dici pos^suut. Dciodc, futura \>t«- 
dicebant ex aspeotibus stellanim, qua; honiseopia 
erat ; vel ex suu cujuKquo metu vel spe, quod 
pra-sagium et tUumomautia appellaljatnr ; vel es 
pnsdictionibus sagaruni, quam propter ticta cuni 
mortuis coioquia, necromantiam dicebaut ; rel ex 
volatu aut pastu avimn, quod erat augurium ; vel ex 
animalium paisorum extis, quic amspicina erat ; 
etiani ex qnolibet somiiio, ex croeitatioiie corvorum, 
ex lineaiueuti!; vultus et maiiuum, ex qualibet voce 
fortuita, ex (|Uolibet iiisolito aecideule. Adeo faeile 
est, cujus ij^^iorantiain molliter tractare didiceris, 
quoeuiiquu velis ducerc. 

E\iiidalores ergo cintatiim et It^islatores gentium 
primi, quibus populum in obeflientia eontinere con- 
tjilium eratj sedulo providennit, primo, ut pnecepta 
religiouis uou ab ipsorum ingeuio, sed ab ulicujus 
dei vel deemonis dietamiiie populus profceta essc erc- 
deret,Tcl scipsos mcliori!; natnra; homiiics pfisc quam 
cicteros, eo line ut leges suas libcntiiis acciperent, 
Sic Niima Pompilius religionis llomauie oerenioiuu& 
nymph^ Egerije, Mahometes religiouem suam Spi- 
rituiSancto apparenti iu forma oolumbje, impntavit. 
Sic PeruviK rex primus se et uxorem suam a sole 
geuitoaessejactitavit. ttecundo, nt crederent, qase 
legibus vetita erant, eadem omuia diis sais displi- 
citura esse. Tertio, ut cereraoniis rite accurateque 
])eractis plftcari deos, neglectis irritari crederciiti 
adcmpie belloniin ea«us Hdverso*', pcyteji, terrajrao- 
tus, singulariuinquc calamitates cultui ucglecto aut 



nn HOMINK. 



93 



ceremomfB alicui prsetermissffi imputareiit. Quam- cap. xii. 
qiiam autem npnd Roraanos veteres eanegarfc, quffi ,^7^^^^* 
de ^udiLs et pwnis post hane vitam a poetis scripta 
eraiit, uou proliiberenir, et multi magni gravissi- 
miquo virl ea piibliee dffidcreiit, fides tftmeii illa 
roagis quam coiitraria scinpiT alebatur. 

Pcr haK .'iimilei^que iii!>t)tntiones, ad fincin suuin, 
nenipe iracem ciritjitis, hoc saltera obtinnemnt, ut 
populu» calamitates suas errori alicui vel neglectui 
in af^dis sacris, vel propriis lc^ura transgressioni- 
bus Httribueus, niiuus (•ontra rectores suos iucita- 
retur, ludis pompisqiie diemm festomm oontetitus. 
Itaque, nc statnin conturlmret, nuUa re pnctcr dies 
festos et ])anem indigcbant. Oiunem igitur religio- 
nem Komaui, tenraniin fere omuiura doinini, qufe 
non habcbat ntiquid iu sc regimiin civili contrarium, 
lacile tolerabant ; ne<pie ullius gentis ivUfriouem 
Romaevetitam esse le^ninsprajterquamJudieomm, 
qui, cum essent jamdudtmt sub rcgmim l)ei, mor- 
Litali regt obedireillicitum essc credideninl. Piitet 
ergo religiouem apud ethuicos polltioe sua: partem 
ftiisse. 

Ubi vero per revelationem superaaturalem plan- 
tavit relijrtnnem Deus, ibi etiani rcfrnum sibi con- 
didit peculiare ; subditisqne suis leges dedit, non 
modo circa ofiicia eonnn erga seipsum, sed etiam 
erga se invicem. Manifcstum crgo c«t in reguo 
Dei politiam et lcj^iti civiles omnes reliifionis |>aitem 
esse ; ideoquc distinctioncm dominii temporalis et 
8pirituali!< in reguo l)ei nxdlam fuisse. Deus ter- 
rarum qnidem orauium rex est ; nil tamen prohibet 
quiu geutis alicnjus pecnliari modo rex esse possit ; 
nulla eiiim istic inconp;mitas cst. Totius exercitus 
imi*rator, pcculiarem tamcn sihi habcre potcst co- 



94 



IIK nOMINK. 



'CAP. XII 

* • ■ 

Ot 



hortem aut centuriam. Sed de regno Dei tum per 
pactum, tum p«r naturam fusius dicetur infra. 

A conntitutione relipionum apparet etiam mo- 
dus, quo rumis in principia sua prima resoU^untur, 
nem|)e in agnitiotu-m divinJtntis si^-e potenti% su- 
penittturalis simplicitcr ; i\us: a^iitio iiunquam ita 
aboleri potest, qujn inde novtc religioucs, si cultores 
accesserint idonei, genninatura* siut. 

Cum euim religio omnis Ibrmata ab initio fiindata 
sit in fidequam habet uni alicui persons multitudo 
hominuin, quain ptrsonam nou modo virum sapi- 
entem esse et benfirolui», scd ctiam muctum, et eui 
Dcus votuutatem suain t^uperiiaturali modo dignatus 
sit reretare : ueeessario sequitur, tunc t|aaDdo aii- 
tistitum rcUgionis aut saptentta aut henetohntia 
aut sanctitax suspecta sit, aut reve/ationis indici um 
omne deest, ut rcligio, quam sustentatam vcHent, 
ni.si gLidius civili» proliibeat, rejiciatar. 

Exiatimatio mpientite \\\ doctorlbus tollitur quo- 
ties credi jubent coiitnidictorio. Sciuiit ciiim om- 
nes, etiam indocti qiii qiiiil sit contnidiotio ucseiuut, 
in contradictoriis alterum esse fklsum. Itaque 
utrumque credi vclle indicium est ignoranti?e, om- 
nemque eorum doetrinam suspectara reddit. Cluan- 
quam cuim vera esse possunt (juie suut supra 
rationem naturalem, lerumtamen eontra rationem 
nihil esi. 

Exi.stimatin »anetitatis tollitur fariendo dicendo- 
vpca qujB doctorem, quie riocet, ipsuui non credere 
mdicaut. Atque facta et dicta tulia, quia pro- 
cedcutes iu via religionis procidcrc aut titubare 
cogunt, Rcantiala dicuntur, qualia sunt injustitia, 
orudelitas, hypocrisia, avaritia, luxuria, etc. Si quis 
cnim ea quotidie faciat, qme ab his exui^imt radi- 



DR MOMINK. 



96 



DtMUttfanc* 



cibus, quis potentias invisibiles illns metuendas esse cap. xii.j 
credet, quibus ille alios terrere vellet? 

Rxistimatio henerolenthc tollitur, quaiido nou 
gregis, scd sna bona qna-nint, id cst, qufuido cro- 
deiida pra'dicaiit qiue credi sibi, soUb vcI maxime, 
utilici suDt ad potestatem vel divitias comparandas. 
A quibus eaim rebus cuique bonum nascitur, eas res 
njrere cemebitur non alionim, sed sui ip>^ius causu. 

Postrcmo, quia unicum est revelationis di^inje 
testimouiuu opcratio miracidonmi, si quis, pricter 
reltgiouis receptse articulos, articulos novos iatro- 
ducere conabitnr sine miniculo edito, fides illi, prae- 
ter eam quam faciunt civitalls Icf^s et coiisuetudi- 
nes vel sanetitAs fere miraculosa, iiulla habebttur. 
Sicut enim in rcbns naturalibus vir pnidens ai^- 
meiita naturalia, ita in superrmturalibus signa 
supeniaturaJia jmstulat. 

Dcficientis fidei causie modo dictx in sequenti- 
hv» exemplis perspicue apparebuut. Moses, qui 
populura isracliticum eduxerat ex vtlaypto, dies 
tantum quadrn^inta aberat, cum populuK ille pcr 
seditionem, rcHcto vero Deo qui paulo autc ip^js a 
Her\'itutc cxemerat, fabricatoquc vitulo aureo, in 
idololatriain i^Egvptiorum rclaluTcritar. Rursus 
postquam Moses, Aaron, et gencratio illa, qute mag- 
nalia Dei liderat in deserto, mortni essent, surrexit 
(Jud. ii. II) generatio nova quic scnnvit Raal. 
Itaqnc miraculis dRficicntihus, defecit fides. 

Sainuelis filii a |wtre judiees iu Uersabe consti- 
tuti (1 i^ain. viii.), quia iujnste judicavenuit et do- 
tia accepcruDt. populu» Israeliticus, rejeeto regno 
Dei, n-gem more ^ntium poposrenint. lUique 
defieicnte rectorum sanrtitate, una defecit fides 
{lopuli. Etiam quod ad Evaugelii pr»di«itioueui 



9G 



DB JIOMINR. 



rcAP.xii. primam oracula \wt impcrium Romftiium omuia 
sUuerunt, numerusque Christianomm quotidie et 
mirabiliter iiugcretur, masma e\ parte tribui potest 
sncerdotum nvaritiie, spurcitiei, ficti?que vaticiniU, 
vel ad promcreudtB reges, vel nc nihil praiUicere 
vitlen>iitur, ainbis^is. Nec niultum disiiiinili de 
rausa (^cdesice Romatiffi apuJ Ai)gloR nonnuIloHque 
alios popiilos eiionuis poiestas tandem suppressa 
est ; cepsante scilicet pastornm sanctitate, popnli 
ceasavit fides. 

Radem eeclesia, introdncta in religionem philn- 
sophlu Aristotelis, iiinumeras inde contexuenmt 
Scholastiei doctrinas sibi iiivicem repugiianti^s ct 
eontradictorias, clericonim uon uiodo iguornutiam, 
sed etiam fraudulentiam rietegeiites. Quec causa 
altcra erut, quare popuhis illorum jiipum excuteret, 
priiicipibuii partim vuleutibus, ut iii Anglia, parlini 
prohibere non valentiUus, ut in Gallia. 

Postremo, inter articulos fidt!!, «{uos ad salutem 
necessarios deelamvlt ecclesia Roniana, adeo multi 
ad Pftpre et snorum in dominiis alionim principuia 
hahitantium sulKlitorum Rpiritualium emolumentum 
niauifestc tendunt. ut nisi illonim mutua obstaret 
lemulatio, uou ininus farlle esset principibus qni- 
buseuuquepotestatem illam etiam siiie bello ejieere, 
quam cx AngUa ejtHita fnit. Quis enim, cnjus 
bono creditur regis authoritatcm, iiisi ab cpiscopo 
coronatiia sit, a ChriHto non esse, (causain ccre- 
mouise illius in coronandis re^ibus), nou auimad- 
vertit ? Regi, si sacerdos fiat, uxorem ducere non 
licere r Utrum rex in legitimo matrimonio natus 
sit, judieaudum esse a cnria Ilomflnn ; subditos 
regis Christiani ab ohodientia civili absolvi possse, 
si hiercticas sit rex ? Rrgem (ut Chilpcricus rex 



DB noMlNK. 



97 



1>K nJlinnnii. 



Galliae) re^oprivari posBu? Gericos et regulares cap. xii. 

ii) cnusa criminis a coguitiouc civili cxemptos esse ? 
lndiilseiitiw, missie privatw, alinqiu; multa populo 
Sud salutcu) uou necessaria, quo teudaut, ct quan- 
lam tu\ extiuguciidam fidem, etiam vivacissimaiu, 
vim liabeant, nisi a potefftate civili et conBuetu- 
dine foveretur, ucmo eKt qui non intelligit. Itaque 
mutatiouurn in religinuibus unam videor mihi cau- 
satn ast^iguare \Mys»e, ingratos sacerdotes. 



CAPUT XIII. 

DE COSDITIONE OBNERIS (tl!MANt, QUANTtlSr ATTtNET 
AD PELIClT.»TIi.M PB.TiSENTIS VITJC. 

TuM corporis timi auiiu» facultatibus adeo aequales 
tnter »e produxit uatura homtDcs, ut quamvis alil 
aliiti viribus aut ingcuio prce^tcnt, si tamen omnia 
simul considcrcutur,difi{:rciitia tanta nou est «t pro- 
mittere sibi commudi quicquam poi^sit uuus, quod 
oUus sperarc ;eque uon potest. tiuod attitiet ad 
vim curiK>reau, raro iuveuias homiuem ita iml)ceil- 
lum, ut forti.ssimum uou possit intcrBrere vel dolo, 
vel eoujttuctione cum aliis quibus periculum est 
commune. Quod autem attinet ad facultates animi, 
(Terborum artibus, id est, scienttarum regulis gcne- 
rniibiis exceptis, quas pauci et in rebus paucissirais 
possident, «t quje nec uohlscura nata" sint, iiec a 
prudciitia sinc studio acquisitte), inajorcm adhuc 
invciiio acqualitatem. Prudcutia cuim omnis ab 
experientia cst, ct omnihus aequali tem]M)re in iis 
rebu.", quibus nnimum lequaliter applicaut, pcqua- 
liter tribuitur a uatura. Id vero, qiiod Kqualitatcm 
TOL. iti. a 



98 



DR HOMINK. 



'cAP. xiii. hujusinodi dubiam videri facit, opitiio tatituin est 
^ r~' corum «ui plas iusto se festiinaut. Nara fere uuus- 
iRin»hium>i. qui.sque sapieiitiorem se csse credit multo quani est 
«diciiriiiUMi quilibct e vulgo, id est, quam est allus quit:aiique 
prMMii. nt». ppjgtjjr pau(;os t|uns prtipter faniani vel propter con- 
sensum cum ipso solet admirari. Ea cuim est d&- 
tura homiuis, ut quauquam uUum aliquem seipso 
eloquentiorem vel eruditiorcni cs^t.- <!onfitcatur, pru- 
dfntiorein taineii esse qucmquam noii conccdct. 
Ingenium enim proprium a propinquo, alienom a 
lotigiuquu qui&que spectat. Ingeniorum atttetn 
tet|ualitati!t argumentum, quantuni ad prfesens lii- 
stitutum attiuet, maximum et>tj quod uuusquiisquc 
Ruo contentus est. 

Ab ffiqualitnte iiatnrBe, oritur unicnique ea, quie 
cupit, acquirendi spes. Quoties ergo duo idem 
cupiunt, quo frui ambo non poi^&uut, altcr attcriuii 
hosti» Jit, ct ad fiiiem sibi propositum, quie est coo- 
servatio propria, alter alterum conatur subju^re 
vel interficere. Itaque cni animus estvicinum ag- 
^redientii, si nihil sit quo deterreatur prseter vim 
unius hominis, quoties umis aliquis agrum paulo 
commodiorem possldcrit, conseverit, plnntaverit,vel 
inre(Ufieaveril, expectaudi sunt alii viribus ooujuuc- 
tis parati, non modo laboris ejus omnem fructum, 
sed ctiam vitam Tel Ubertatem subhituri, idem rur- 
5U8 pa.^ssuri ipsi a se fortioribas. 

!n tanto et mutuo hoininnm metu, secnritatis 
viam meliorem habet neino anticipatioue ; nempc 
ut unu.squisque vi ct dolo eetero.s omnes taradiu 
subiicere sibi conetur, quamdin nlios esse, a quibus 
sibi cavendum esset, viderit. Neque hoc majus est 
quam et con.^r\''atio sua postulat, et ab omnibus 
eonccdi solct Quoni&m enim sunt qui animi et 



• 



DS HOMINR. 



99 



glorias causa universum terrarum orbem superare cap. xiii. 
velleiit, nisi alii, alioriui modieis contenti fiiiibus, po- " ' ' 
tentiaiu suam alios luvadeudo aup!rcnt, sed taiitum- wnch. bumuii. 
mo4o se et sua (U-feudcrc couarcutur, subsistcre diu Khiiucbi ' 
nonpoftsent. Ituquedominiincquisitioper vim uni-'"**™'"'*'* 
cuique, ut ad cous<*rvationem propriam necessaria, 
coQCcdi debet. 

Pfffiterea, in con^ressibus, ubi potentin nulla eat 
qoae omncs coereere possit, voluptas nulla, scd con- 
Ira molestia per Jiatumni esset. tlniLsqHifique enim 
tanti a cffiteris fieri vellet, quanti ipse sese sestimat, 
et ad ai^um omne neglectiouis couatiir, qtiantum 
audet, id eitt, ubi nulla extat potentia communts, 
qiiautum ud mutuas «edcs sufficit, ulcisci ; scilicet, 
ut alteri ab altcns majorem sut lestimutioDem a 
spectantibus exemplo idtionis estorqueant. 

Itaque in natura bumaiiQ siniultatum inveniiuitur 
tres pnecipuie causa;, compelitio, HefeHsio,gloria : 
quamm prima ad duminium, sccunda ad seirnrita- 
tem, tcrtia ad famam spectat. A primaest, qnod de 
lucro; a secnnda, quod de salute; a tertia, quod 
tle nugis pugnttur, nimirum, de verbo, de risu, de 
opinioue, de omni signo parvipendii sive ipsorum, 
«ve cognatonim, amicorum, patriae, professionis, 
vel nomiiiis. 

Manifestum igitur est, quamdiu nulla est potentia 
cwrclva, tamdin conditiouem boininum eutn esse 
qnam dixi belhim essc uniuscujusquc rontraunum- 
..qveinque. Oonsistit eniin imtuni belli, non in pugna, 
Ised in tractu aliquo temporis, quo durnnte volnntaa 
ormis decertandi est manifesta. Itaque in natura 
^IU, sicut in natura tempestatum, considerandum 
cst tempus. Nam ut unus iniber non denominnt 
tempestatem humidam ; itt neque pagna quaelibet 

B s 



100 



DB HOMINR. 



■ CAP. XIII. dcnominat beUum. Tempus aut«m bello vacuum, 

"""r ■ pax est. 

d>b'>in«ii, Quicquid erjro bello omnium contra onmes na- 

'mii wiriwim. turalitcr adhacret, idem conditionein houiinuin, sinc 

pr-<r>iti> «t> ^jj^ .secHritatt^ qiium qua: a cujusquc roborc ct iu- 

genio expcctari potest, necessario comitatur. lu 

conditloue autcm tali locus industriae nuUus est, quia 

nuIiuK fructus. NuUus ergo terrae c\ittiis, uuUa na- 

vigiitio, lediHcia couimoda iiulla, instrumeuta quibus 

quse majoribus iudigeut viribus moveantur uuUa, 

faciei tcUuris cognitio nuUa, temponim computatio 

uuUa, uuUie artes nequc socictas ; sed quod gravis- 

simum est, mortis violciitie metus et perieulum per- 

petunm, vitaque liominum solitaria, iudiga, briita, 

ct brevis. 

lUis, qui IiEec non pcnKitaverunt, mirum fortaasc 
■ videbitur, naturam honiiues dissociavisse et ad inu- 
tuaiii ca^dem aptos produxlsse ; et tameu hoc per- 
spictic illatum est ex uatura pHSsiouum, ut pneterea 
cxperii-ntiffi conscntam-um. Co^ta enira, quando 
iter ingrederis, cur comitcs quaeris, arma gestas? 
Quando dormitum is, fores claudis, arcas obseras, 
idque legibu8 et nunistris annatis ad orauem vio- 
lcntiam ulciscendam paratis, qualem habeas opini- 
oiiem de concinbus, de vicinis, et de domesticis ? 
Nonne cnutcla i-^^tn tua ^nus humannm «Tque accu- 
sas atque ego f Neutri uaturam accusaraus. Pa.s- 
Kioues buminum peccata non .suut, neque quic iiidc 
oriuntur actiuuc:!, quamdiu qua: iUatj proUibcat 
potestatem miUam, qui faciuiit, vident ; iieque enim 
lex cognosci potest, quse non sit lata; ueque ferri, 
quamdiu in le^islatorem coii.'^nsiun non sit. Sed 
quid hominibus rtoctis conamur demonstrare id 
quod ne canes quidcm ignorant, qui accedentibus 



DB HOMINE. 



101 



oblatrant, interdiu <)uidem iguotis, iioctu autem cAP..\ni. 
tomiubus ? -' r~' 

Dp oaniLUniM 

Sed oranium in omues, inquiet aliquis, bellurn ii-n*r»imnin«, 

... . .11 ■iiiauluio sltilLSt 

nnnc|imm erat. Umcl, nonne fratrem siium Abelera ..i r-Krii.ifrm 
invidia interferit Cain, tantum facinns non ausnrus, p"™"*""- 
sa commnnis potcntia, qnae vinrticare potuisset, tnnc 
extitisset i Nouuc botUe multis iu lociii ita vivittir ? 
Americaiii, excepto quod pcrfaniilias pan^as It^ibus 
patcrni!; sub^ti suut, quarum familiiirum coucordia 
similitudine sola cupiditatum sustinetur, ita vivunt. 
dualis etiam vita hominum esset nulU potentise 
communi subditomm, ex vita eorum coguosei [w- 
ttst, quibiLs bcllum est cinle. 

Quamqiiam autem tempus nunqiiam fiierit, in quo 
unusquisque aniuscujusque hostis erat, reges tameu 
et person.-e suiumani habentes potestaleni omni 
tempori iiostes iuter se suut. Sciupcr eiiim alii 
aliis suspecti sunt, more stantes gladiatorio, armis 
oculisque intenti.t, id est, cafltellis et pnesidiis ad 
i-onfiuiacx>nocntis,etexploratoribus in hostico latl- 
tantibus, quse cst couditio belii. Sed quia subdi- 
tonim saluti providcri aliter non |>otest, iion sequi- 
tur inde mi.t4>riA illa qusc privatorum hominum 
fibertatem plcnam sequntura cssct. 

Pra!terea, bello omniuui eontra omues consequens 

est, ut iiihil dicendum sit injustuin. Nomina justi 

ct injiiKti locum in hac conditione non habent. Vis 

let dolus in belln virtutes cardlnales sunt. Neqne 

'sont justitia ct injustitia corjioris aut anima; fncul- 

tates; iiam si essent, horaini inc&sc |>o»^ut qui in 

miuido solltarius csset et unicus. Qualitates qui- 

dem homiuis tiuut, iiou autcm quatenus hominis, 

rsed qnntonus civis. Kidem conditioni hominum 

[ccnsequens est, ut nulium sit dominium, nulla j>ru- 



102 



I)K HOMINR. 



cAP. XIII. pri{!tas, nulluin mcuiu aut tuum, sed ut illud uniu»- 
cujusque sit, quod acqubiiAit, et qiiaradiu conserrare 



: l>a cnii(l9li»ii(! 

' |mnU humuil. pUtCSt. 

' qDMCum ■Hiliet 

pmKiliaTilB. 



Atque hmc suflicinnt dicta deoonditiotic bumaua 
mere naturali ; a qua tameu partim a rationc, par- 
tlm etiam a pa^iouibui; libcrari potuic. 

PassioQes quibus homii»^ ad paccm perducipcs- 
Buut, sunt metus, prEcsertim vero metus mortis 
vioU;i»ta;, et cupiditas rerum ad beue viveudum ne- 
cessariarum, et spes per industriatn illo!; obtineudi. 
Paeis autcm articulos quosdam sng^rit ratio, quse 
leges sunt naturales ; de quihus fugius dicemus i& 
duobus capitibus proxime sequeutibus. 



CAPUT XIV. 

D6 OUABUS PRIMIS I.EOIBUS N.^TURAt.lBU.S, ET DE 
CONTKACTIHUS. 

Jus iiaturalc cst libcrtas, qaam babet uuusquisque 
potentia sua ad iiaturm siia: oonscrvRtionem suoar- 
bitrlo utendi, et per con^quens iUa onmia, quse eo 
^debimtur tendere, faciendi. 

Per Ubertatem intelHgo (id quod ea vox proprie 
significat) cxteraorum impedimentomm absentiam. 

At lex naturalis prjeceptum est sive regulagene- 
ralis ratione excogitata, qna unusqnisque id, quod 
ad damunm suum sibi tendere videbitur, faccre pro- 
hibetur. Etsi autem vocabulis,/»* ct fex promiscue 
saepenumero utantur scriptores, distingui tamen de- 
bent. Consistit enim jug in faciendi vel nou foci- 
endi libertate ; sed hx ad faciendum obligat vcl ad 
non faciendum. Ilaque jus et lex differunt ut li- 
bertas ct obUgatio, quse circa eandcm rem sunt in 
consistentes. 



UEC HOMINB. 



103 



Qiiontani autt;in conditio hominum (ut prtece- cap. xiv, 
dente canite ostenstim estiesft conclJtio belli omnium ,/", : ~^ 
contra omnes, et propterea unusquisqoe sua ipsius "■'• '•b""« «* 
ratinue f^il^ernntiir : e-t quia nihit est, qnod in vita aMnctii.u^ 
contra hostfoi detendeiuia utile ei aliquando esae 
non po.tsit: spquitiir iu conditionc hnminum naturali 
omnium in omnia jus esse, ipsis homimim cor])ori- 
bus uon exceptis. Uuamdiu erKO jus illud retine- 

rbitur, nulla ouiquam, etsi fortissimus sit, securttas 

fesse potcrit. Katioiilscrgo prawreptum sive regula 
gencmlis est, paccm quideia, dum ejus obtinemit 
>es c*/, qHiFrendam exne ; qnando uutem haberi 

'tum poteit, auxilifi undecunque *ftuerere, H illit 
ttti ticitum esse. Re^ulse hujus pars prima cooti- 
nel legcm naturjc primam, paeem qntere et perte- 
quere ; secmnda eat juris naturalis surania, omnihun 

iviis ff/ modis seipsuui defendendi jus unicuique 
f*e. 

A lege uatune prima oritur secunda, oportere 
unumquemquc, quotica paci et defemioni propri/r 
pronimm erit, a Jure suo in omuia, ctetcris idem 

Jacere paratis, dccedere, routentuMf/uc essc eadem 
iihertate quam ctetcris concedi vellet. Quoiudiu 
cnim fucieudi omnia, quee ^idt, jus retiiiet, tamdiu 
bcllum nianct. Verum si cacteri jura sua iu onuiia 
deponerc rccusent, neque ille suum dcponcre obU- 
gatnr. Alioqui cietcrls in prscdnm pottus »e expo- 
Dere, quod natura noit postulat, quam pacem 
pcTRequi putaretur. Atque hiec lex eadem est cum 
ijla Bvangelii, quicquid robisjieri vultis, idjacite 
alii* : et cum illa omuium gentium, quod tibijieri 
noa vis, altcri nejcccris. 

In rein nliquani jus sunm dcpoait, qui iibertate 
iiia se privnf,qnam Iwhefy eatervs impcdiendi quo 



104 



DE UOMINE. 



tunlibiu. ri ili 
■wntwlibiu. 



CAP. XIV. wi»«* fjuilibet eorum Jure *w« utatur in rem eatt- 
' • ' dem. Nam qui juri suo reuuDtiat vel jus suum 
rau irc>i>i» un- TraiLsfeit, jus uovum, quuu per uatumin nnii ante 
habuit, netaini tribuit ; quia omuibu^ iu omiiia jns 
erat ; sed cedit ei tantum, eo fine ut jus, c|uodaute 
liabuit, sine impedimento a sc orto libcre fruatur ; 
a se, iuquaui. orto, nou ab alio. Itaque quod alteri 
aeeedit ex jure alieiio in se translato, uihil aliud est 
quam ^ublatio impedimentorum a parte solius trons- 
ferentis. 

Deponitur jus vel simplici rentintintione, vel 
traHxUilione ad aliuni. Simpliciter rcnuutiat, qui 
in medium ubjicit, nemim tribucns. Traiisfert, qui 
certo olicui concedit. Utrovis autem modo faciat, 
jus liabentem, quin re utatur, impedire non debet ; 
c&set eium Iioc suum ipsius actum irritum facere. 
Iiijustitia euim injuria ctiam dicitur ex eo, quod, 
deposito ante jure, absquc jure impe<iimeutum fit. 
Est euim in controversiis lioniinum injustitia similia 
ejus, quaiu iii Scliolis abaurditatcm vocant. Sicut 
euim iis, quse iuitio suppusita crant, cuntradicere 
ahsurdum : ila quod facieudum voluntarie susce- 
peris, irritum facere, injttstnm appellatur. Modus 
autem, (juo qnis jnri suo renuntiat vel jus suum 
transfert, tolis est; signo vel signis idoueis volun- 
tarie declarat, tnli juri sc renuntiare vel renunti- 
ajjse ; vul ad huuc jus suum se trausfurrc vcl traus- 
tulisse. Suut autem signa iUa vel verba, vcl facta, 
vel, ut plenimque fit, utraque. Atque hsec sunt 
nncula illa quse, non a sua natura, sed a metu damui 
a promissi vioiatione robur habent. 

(luotie.*5f!unqnc jns fimnu derclinquit quis vel 
transfert, ca causa id facere iutelligitur, ut sibi re- 
ciproce ab eo, cui translatura est, ju« aliquod vel 



• 



DB IIOMINR. 



105 



aliad bouum accipiat. Nam qui prior traostalit, cat. xi?. 
voluiitaric! id fecit ; voluntatiB autem objectiim ^«"'^J^ilJliJTnri. 
•emper boniim ost alinuod volcuti. Smit autem res ™' ^*"» »* 
aliqufp, qute neque vcrbis neque nlus sipnis traus- oiqinotuw» 
ferri aut reliiiqui possuiit ; quia cui bono id feeerit, 
itttelligi non potest. Idem de \TUneribu8 et inear- 
ceratione diceiidum eat. Secando, jus c«ntra v\m. 
fe defendendi nccessario retinetnr ; iiani qui se de- 
fendit, quou.sque vis ]>rogre.ssum est i^norat, Tcr- 
tio, fiuis, propter quein relictio vcl translatio juris 
introducta ci?l, alius uon cst, quam vitse et medio- 
rum ad viuim conwrvatio. Si quis ergo verbis 
«gnisve aliis spoliare se fiue videatur, propter quem 
ilUs usus esse intelligitur, id fecisse volnutarie ex- 
iitiniandus non est, sed per ignorantiam, verborum 
et .sigiiorum itlnnim vira nnn intelligons. 

Translatio juris niutna eoHtrartus dicitur. Dif- 
feniut autcm inter se jm transferre, et rem (ram- 
Jerre sive tradere. Traditur res eudem tempore 
aliquaudo quo trausfcrlur jus, ut fit in emptione et 
Teuditione, quando alter pecuniam, alter mercera, 
simul cum jure transfert ; aliquando etiam trauii- 
fertur jus, antequam tradatur res. 

Pra^terea, alter coutraheutium ad tradeudam rem 
vel ad contractum excquciidum altcro prior esse 
potcst : tuiic posteriori credi sivc Jide« haheri 
dicitur; et promi3.sio ejus pactum dicitur; et non 
pnestitisse, riolathjidei. 

Qiinndo translalio juris mutua iion est, contrn- 
heiitiiim auteni alter jus vel rem transfert spe 
amicitiae vel oflScii ab eo cui transfert, vel existima- 
tionis causn npud alios, vel cx charitate, talis 
tran.-ihitio donatio et grntia appellatur. 

Contractuuni si^ia e:iipregAa sunt verba ; debent 



10« 



DB HOMIHB. 



CAP. XIV. autem prolata esse <le teinpore pnesente vel prs- 

ldD.iiu.pri terito, nl do, ifedt, concedo, coneesgi. Nam si de 

>b«u>ii> «m- futiirn sunt, ut dabo, coacedam, continent ouidem 

DDincubi» trauslcreudi jiiris pronii.s.sionein, scd noiinum quic- 

quain transferunt. 

Coutractus signa, per conseqnens Lntcrdmn suiit 
consequentia: verbonim, iuterdum conscqiientise 
sileutii, iuterdum conscquentia actionum, interdum 
ctiam cons(?quentise omissionum. [n universum 
autcm signum contractus per conseqnens, est quic- 
quid contrahentis voltmtatem contrahendi satis 
indicat. 

Verba sola, si de liituro sunt, donationis signum 
idoiieum non snnt. Nam verba heec, cras daho, 
.signilicant iiondum dedisse, et proinde jus noudum 
translatum esse, scd nmnerc. Sin dc prEescnti vcl 
prtctcritu sint, ut do vcl dedi hahendum cras, tunc 
jus crastinum rectc; transfurtur, idque vi vcrl^orum, 
et'^] volnntatis signum aliud nullum sit. Magna 
enim differentia est inter vofo fioc tunm esse cras, 
et cras tibi hoc dabo. Nam ilHc vofo, prfesentem 
et cert&m voluntatem; hic fiituram. id est iiiccr- 
tam, id est nuUam, indicat ; quia voluntatis sute 
crastin» dominns nerao est. Illic ergo jus de 
pra-scntc debct intclligi. 

Athlotheta, iu certaininc cursiis, pervenienti ad 
ntetam primo pnemium promittit verbis de futuru ; 
debitum tamen itli prfemiura est, quamqiiam gratis 
datum, quia, nisi id voluisset athlotheta, illos ad 
oertamen ii<m iavitasset. 

In contractibus i^tiain jua traustt per verba de 
fiituro, nempe nbi traiiBlatio jurifi mutua est. Nam 
qui promisit, ideo transferre jiis suum vclle intelli- 
gitur, quia bonum, propler quod promisit, jam ac- 



DB HOMIKE. 



107 



^cepit. Alioqui is, qai promisit, priestiturtis non cap. .\iv. 
3t. lu emptionc ergo ct venditione aliiaque con- t>r7""«b"« ^n- 
tractibus, promissio taiitum valetquantum pactum. "■"^•■u» «^ 

Qui in coiitraotn prior prtestat, prsrstationem ™a«iii™fc 
altcriufi facit debiljun. Sic in fprtatniue, vcl quan- 
do projiciuntur nummi pr^ripieuti babeiuli, prse- 
miuin illud virtori vel praeripienti jure proprium 
esL Nam in ipsa certamiuis indictione jus traus- 
fcrtur. 

Verum, »i contractua fiat, (pio neuter contrahen- 

jtinm stntim prsestare obli^tur, sed ad diem certum 
filtunim, jKictutn illud iu oiera conditioue natune, 
id est iu bcllu, 81 quiL^^^unque interveuiat ^iuspicio 
de pncAtando, invaiidum ciit : in civitate nou item. 

tKam qui prior pnestat, iu casu priore incertus est 
an prffistiturus sit alter ; iu civitate eertus est, quia 
est qui cogat. Itaquc nisi poteutiacommunis aliqua 
§it coerciva, is qui prior prsestat seipsum liosti 
prodit, prxter jns naturale se et siia defendendi. 

Snspicionis autem, qme pactum invaHdtim red- 
dere pobsit, caiuia dcbct csse atiquid quod pactum 
scqtiitur, »iguumquc sit voluutntis nou pra'i>tandt; 
aUo<[ui pactum irritum fucere iiou potest. Quod 

lenim impedire non potuit qutn promiseris, impedire 

'ftou debet quiu promiwura prjestes. 

Qui jus aliquod transiert, etiam usum rei, quan- 
tum in 8C cst, una transfert. Ut qui agrum vcndit, 
hcrham et quodcuiiqne agro innascitur vcl iniedi- 
ficatur simu) vendit : et qui molendinum vcndit, 
aqiiam. qua ajCclHitur, avcrtcrc iiou debet, Et qui 
rc^ndi summam potcstatem alicui transferunt, ia- 
telli^untnr iidem jus dedlsse e^ipendi pecunia.s ad 
lilites a]eiidos,et creandi ma^i.stratiis et ministros 
lablicos. 



108 



DK UOMINE. 



Do ilunLua pn- 

tunlll-iu. rt ili^ 
nclibiu. 



CAp.xiv. Pacisci eum brutis, quia eenuoiie carent quo 
voluiitates «iguificare pusHuut, inipossible f»t. 

PacJHci cum Deo, iilsi mediaiite nliquo, qnem 
Deus alloqnatur, vel qui locum Dei teuent.impoft^i- 
bile est ; nliter eiiim, aii Deus etiam pnctus sit iiec 
ne, ignoramus. Itaqne qni vovet Deo aliquid, quod 
coiitra lejB^cm naturalem sit, frustra vovct, <|uia illi- 
vituiD est: siu legc iialurali maudatum tiit, frustra 
est, quia vovens, non voto «uo, seil natune l^fe 
obligatur. 

Materia sive objectum pactonim semper aliquid 
est, de quo dcliberari potest, propterea quod deli- 
bcratio, qu» est actus voluntatis, iutelligitursemper 
de futuro, et de eo quod a paciseente fieri possibile 
exisdmatur. 

Itaque promitterc ca, qua; impossibilia esse sci- 
mus, pacisci non est. At si coniiugat post impos- 
sibile esse, quod credebatur possibile, paclum vali- 
dum est, obligatque ad prsestandum, non rem 
promisgani, sed tauttmdem ; sin boo quoque sit 
impossibile, ad conatum prjestandi quantum potest. 

F&ctis iiberamar duobus modia, si proestiterimtis 
vel si condonattim stt. Est enim pr^tatio omnis 
pacti terminus natnralii; ; condoimtio autem cst 
libertatis restitutio> sive reraissio juris obligatiouem 
constitueutis. 

Factum etiamsi mctu extortum slt, in couditione 
tAmen hominum naturali validum est ; ut si pacis- 
car cum hoste sen-aud» vitie cansa pecuniam dare, 
prsestare leneor. Contractua euim est, in quo altcr 
jus in vitaiM, alter iu pecuniam transfert. Itaque 
ubl nuUa lex alia sit, ut iu couditioue uuturali, qus 
prrestatiouem proliilK-at, puctuin validum est. Sic 
beilo captua, si libertatem ea conditione acceperit 



DB HOMINE. 



109 



ut pretiuni redemptioms post solvat, solvere obli- caf. xiv. 
gntur. Etiain princeps cuni principe fortiore sinTTZ '. 
pac^m incomniodara metu fecerit, obscr\'are clel>et, ni. u^b-n u- 
nisi, ut supradictum est, causa aliqua nova et josta pn>encbfai». 
oriatur, qiiie excuset. Item in oivitate, si a latrone 
ritnm redimere pronii.sRa pecunin coactus fuero, 
pr<estanda pecunia est, nisi \ex civilis prahibeat. 
Qiiirquid enim tacere licitum est non obligato, idem 
licite paci.sri possum propter nietHm. Qund autem 
licilum cst pacisci, illicitum est nou pr%stare. 

Pactum prius po&tcrius invaltdum rcddit. Jure 
enim, quod qui.s traustulit hodle, cras carebit. 

Si quis se seipsum oon defensurum esse contra 
vim paciscatur, pactum invalidum est. Nam, ut 
ante ostensum est, jus sc defendendi coutra mortem 
intentatani, vulnera, incareerationein, qnnnim fiigi- 
endorum causn jus in omnia naturale dcposituui est, 
deponere uemo potest. Nam etsi aliquis recte pa- 
ciiwi possit sic, wwi /loc tel iUud Jccero, oceide ; 
pocisci tamen nou potcst sic, nisi hoe vel iliudfe- 
cero, occisuro noit rcsistam. Ehgit enlm homo 
u&turalitcr raiuui* malnm, id est perieulum n resis- 
tentia, potius quam malum majus, nempe mortcm 
certam. Ati|ue \\ax norunt onmes <|ui condcmna- 
>8 «ive nd carccrem Kive ad mortem annati ductuit. 

Si quis paciscatur seipsnm accusare, nisi certus 
venis fiat, pactum invalidum est. Nam iu condi- 
tione uatura; iihi non sunt judicia, nullus cst aecu- 
satinnibus hieus. lu statu autcm rivili,aecu.sationem 
seqnitnr snpplicium ; cui, cum sit vis, nemo obliga- 
tur non resistere. Idem verum est de accusatione 
eoram quorum condcmuatione conjicimur in mise- 
n, quales sunt pater, uxor, aliique necessarii; 

Btimomum euim eorum, ntpote iuntis dictumf a 



no 



DB IIOMINR. 



CAP. XIV. natura ipsa corrumpi pWBSumeiidum est, neque ergo 
^ '^^' . recipiendum. Neque accuRatloiies cxpressa; per tor- 
tni. tiKibo. m. nienta pro testimoniis hnbendie sunt. Tormenta 
^^[lUcTw enim explorntiaui tantum iuservinnt ; ct quicquid 
tortus confitetur, ad rclaxatioueui cmciatuura spce- 
tat, non ad torquentium inslructioncm. Sive enim 
vera sive falsa rnnfc3sione.se expedtat, jure id facit, 
jure inquam vitam propriam conservandi. 

Verl>a per se, ut aiite dixi, homines ad pactorum 
pra^tatiouem conatringeudi vim nou habent. Dno 
autcm ei rci auxiUa tanlum suut, nimirum, mctus 
damni a violatione pacti, vel quia fallere, ut signum 
impoteutiEe, dedigneiitiir. Posterior ha;c cauBa ge- 
nerositas adeo rara est, ut in rationes veuire nou 
debcat. Solus metus conitiderandus est, isque duo- 
nim Rcnerum, quonim nlter est metus potentiamm 
iuvisibilium, altcr nictus imtentiie humniiK ; et prior 
quidem metusestmajorispotentiffi; posterior autem 
major metus. Metus prior a sua eujusque reli^oue 
est, iueratque huitiiuibuts nutc omucm socictatem 
civilem. Posterior intrtus cum civitatibus natus est ; 
sed ad cogendos homines ad pactorum pncstationem 
non sttfficit. lu conditioue enim naturae differentia 
potcntiarura non disoemitur, njsi pcreventnm belli. 
Itaque ante soeietatcm civilem, et quoties socictas 
civilis per bellum intemimpitur, iiihil est, quo paeta 
confirmari coutra cupiditates hominum meUus po»- 
sunt, quam mctus agentis invisibilis, quem voeaut 
omnes Deum, diversis ritibus adomites. Ad fir- 
manda ergo pacta paeiscentibus necc8.sarium visum 
est, ut per deum, quem metuebant, pacta sua se 
prawtiiuros esse jurareut. Juramcututu autem est 
promi.txioiiJ af/jutfr/a formitla oratumi», qua qui 
promitiilj iiiti promigsum prtejttit^ii, deam u/io- 



DB HOMINR. 



111 



rent inrocat. Forinula apud Romaiios hajusmcMli caf. xiv. 
erat, maeiet tne Jupitvr^ sictd ef;o macto hanc be«- ,,„7ii»h.i.^ 
iiam ; et apud nos, /toc fficiaaiy ita me juvet DetM. »- '•«■fc" •^ 
Atqne haBn faoiehant ciim coretnoniia ntibusqiie «rt™.tibuiu 
unti.t^uisque religiouis propriiP, ut tonto magia a 
jurameuti violatioDe deterreretur. 

Constat Uinc junuuoutum alia fonna juratum, 
quam quK est aecundum reiigionem juraiitis, iu- 
firmum esse. Coustat item juranieutum non e.sse 
nisi per deum jurantis. QuanK|uam enim etbiii- 
corum alitjui per rege:^ suos jurare soliu suut, tiimul 
tamen intelligi diviimm illis Iionorem a se tribui 
voluenmt. Juramenta autein illa imn requi.sita, 
sed votuntaria. frequeiiter jurata, juramenta pro- 
prie dtcta non sunt, sed nominis divini abusio, nnta 
ex prava consuetudiue omnia njmium vehemenler 
asserentinm. 

Con.stat denique, quod obligationi a juramento 
nihil additur. Pactiim euim, »\ licitum »it, obligat 
per vim Ibjeis uaturalts siue jurejuraudo -. sin illi- 
citum sit, ne additu quidem jurejurando obligare 
potest. 



CAPUT XV. 

Di: LBOIBUS KATUILf: ALUS. 

A LEOR natnrae, quES impedicntia pacera humanam 
jtini relinqui jubet, sequitur lex natune tertia, prar- 
Mtamla exne pacta. Niim nbsque eo ju.i in oninia 
iTUBtra deiHiuitur, mauetque omniuin contra omnes 
bellum. 

Atque in hnc lege consistit natura jvistitiac. L!bi 
enim non priecessit pactum, ibi jiis iiullum est 
traoiilitlum, sed umuiu umniuu sunt. Nihit ergo 



119 



DE nOMINE. 



^ 



CAP.xv. est injustam, Majiifesta hinc est injustitiK defi- 
1,^,^1,,,^" nitio, injustitia est pactorma non pr<estatio, aive, 
mtunrain.. quod idem cst.^rfW ihttF viotatio. Justum autem 
est, quod injustnm non est. 

Quoniaui aiit«m pacla. fidei mutuie, nt ante oi 
tensum est, propter metum unius ne alter fallat, 
iuvalida suut, etsi origo justUia; sit pactum, pactrnn 
tamen uou pneslare, nbi (muaa metiis snblata non 
est, noii est injustitia. Sublata autem non est, mn- 
neute jure omnium in omuia. Vocabula ergfo jmtuM 
et inJustuHt ante putciitintii civilem, quK violationem J 
pnctonim ulcisri possct et cniciue proprietatem Kunm ' 
pactis acquisitam stabilire, usurpata non fuentnt^j 
Idem iDteUigitur ex recepta in Scholis justitife defii^^ 
ULtioue,^u«/r7/« est voluntas canstans xuNm cniffue 
tribHemli. Nam ubi swm iitm est, id est, ubi pro- 
prium non est, ihi injuslnm uihil est ; et ubi tivitas 
iiou cst, uihil est jtrojirium. Justitia; autem essen- 
tia cousistit in prtestatiouc pactorum, qua; tuuc 
valida e!>se incipiuut, quando constituta cst eivitas ; 
itaque civitas, proprieta^i bonorum, ct justitia simul j 
nata sunt. fl 

Dixit iusipiens, " Nou est justitia ; conservationis 
suie singuli et soU curam gernnt ; rationis ergo est 
ut faciant singuU quioquid eo conducere sibimet 
ipsis vidcbitur, id cst, pacta facere vel non faccre, ■ 
custodire ve) non custodirc arbitrio suo." Pacti^| 



facere Ueitum esse uoii negat, nec observatiouem 
eomrojustitiam vocari,violationcmiujustitiam. Sed 
injustitiam, snblato timore Dei,consistere aliqnando 
posse dicit crnn rerta ratione. " Regnum," inqui 
*' Dei acquiricur violeutia. Quid si ab homiue 
quiri po^sit per violcntiam injustam, aune cuutra 
rectam rationem eeset, oum im|>o$sibile esset ut inde 



ido 
itra™ 



t)B IIOMINB. 



113 



llr kK^il» 

PoUuwklih 



ullutn sibi malum, sed summum boimm sequerctur? r\p. xv 
Si contra ratioiiem non est, quomodo poutra justi- 
tiara est r" At htijusuiodi ratiocinatione ortum eat 
utabnliquibus scdfra pro^pera virtutc-s fvistiuiatffi 
sint ; ut()UL- tidus, rcgiiandi sfdtem cauiia, violanda 
esset. Credideruiit ethtiici Satunium ctclo expulsum 
a Jove e8sc,qui Jovem tamen injustitiie ultorem exis- 
timaverunt: etiam jurisprudentium iiostrorum allqu! 
fa^redem regui, etsi proditor sit, statim ac moritur 
rex, in reguum succedere debere. " Hujusmodi fa- 
cinora quorunquo nomitic appellata eontra ratio- 
ncm, iiiquit, non sunt ; quia omiiCb cmiuium nctiones 
voluutariu! tenihiiit naturaliter ad bonum sibimet 
ipsis, et inaxime ratiouales suiit, quae eo maxime 
tenduut." Verumtamcn ratiociuatio ha;c, utcunque 
apeciwvi, fnlsa c^t. 

Qutcatiu t-niio iion eRt de promissis uiutuis iu coii- 
ditiouc honiiuuiu iiaturuli, ubi uulln est potentia 
cogenB; nam nc promissa illu paeta uou esseut. 
Sed existeiite potentia qmo coKat, et si alter pro- 
missum pr:estiterit, ibi qmestio i-st, an is, (jiii falHt, 
cum ratioue et ad bonum proprium congmenter 
fdlat. Ego vero contra rationem, et imprudenter 
fiucrc dieo. Primo eniin in civitnte, si quis id 
faciat, quod, quantum prospici et ratiuue intelligi 
poteitt, ad .suam iiutiu» tcndit destructionem, quau* 
qiiam improvisnm aliquod accidat qnod eventiim 
fertcfui cfficiat, factum nihilonnnus fuissp impru- 
dentcr.qma improvisum. In couditionc autcin uu- 
torali, ubi unus()uisquc uuiuscujus()uc boistis cst, 
sioe ope socionim secure vivere nemo potest. Ho- 
miuem aiitem, qui ])&cta fallere rationis esse putat, 
in societatem, qua? mutuis paetis ad sinfrulorum de- 
feQsioiicm initur, quis nisi per inscitiam admittet, 
voL. ni. I 



114 



DE KOMINK. 



natiitDi alU* 



CAp. XV. aut admisHiiin retinrbit ? Uuart' aut ejectiis pcribit, 
nut quod ejectus nou slt, alietue debebit intKitia;, 
quod cst coiitra rcftam rationem. Rtiam ipsa ri.'gni 
cuelcstjs per injustitiam acquisiti suppusitio ridicula 
est; per solaui enim juRtitiain ncquiri potest. 

Praeterea, supposito quod regimm acquisitum sit 
per rftbcllioncm, ctiam nic coiitra rertani rationem 
acquisitum erit ; tum quia siicccsaus tales ad initio 
inccrti sunt, tum quia exemplo suo doceiitur alii 
tautundem audere contrn ipsos. Pactorum ergo ob- 
scni-atio rationis prjcceptum est, id est, lex naturalis. 

Sunt alii qui priecepta, qure ad conscrvandam 
vitam pra^sentem conducunt, leges uaturffi essc ne- 
^nt,8ed illa quic ducunt ad felicitateni \iUe feterna;; 
ad quam conducere aliquando dicunt pact.orum ^io- 
lationem, quie violatio propterea justa est. Atque 
hi sunt, qui pietatis opus ease dicuut, reges suos 
pnEtcxtn religionis bello perBcqui, dcponere, et iu- 
terfieere. Setl qnoninm statiu; liumaui post mortem 
scieutia nulla est, sed tautumniodo lides Iiominibus 
certis hubita, dicentibus se id scire supeniaturoUter 
vel accepisse ab aliis supeniaturaliter scien,tibus, et 
9ic alii ab aliis asccndcndo ; violatio pactnrum juxta 
illonim sententiam uon legis natnrnlis, sed supcr- 
uaturolis vlulatto cst. Legcm autcm su))ernaturalcm 
habemus uullam proiter Scripturam sacrain. Ea 
autem obe<Uentinin regibus praistare, et pacta ob- 
servare passim prtEcipit. 

AHi, rursus, pacta obsen-anda esse eoncedunt, 
pra?terquam cum hfereticis. Sed hoc quoque ini- 
quum esl. Nam si vitium persona; satis eausie slt 
paeti violandi, satis etiam caus» debebat esse non 
paciscendi. 

Justum et injuslum voeabnla, aliud fto/iiini//ns. 




DB nOMINB. 



113 



aliwd actionihus attributa sigiiificant. Homiiiibus 
attributamorein vel habitmn stgnifipant,utvirtHtem 
aut vitiiim. Sic bomo, cui coiistaus est voluutas 
jusi^uam uiiicuiquc tribuundi, etsiactioncs i-jus ali- 
quiimlo iiijustfE fuerint, ipse tameu justus est, modo 
jut>titi;un amet, vel quod injuste fecei^at, etiamsi 
rlam sit, ipse daniuet, factum liolit, dnuinum, si 
quod tactum sit, resnrciat qunntuni potest. IiijusLus 
coutra est, qui jusiitiani negligit, etsi metu vel alia 
cansa sinistra u<^mini unquam injunam fecisset. Id 
quod justitiam veram et facere et condire solet. est 
aninii seHprositas quicdain. quicquain fraudi et per- 
M\;k dcberi dcdignaiititi. Justilix autcm aetiones 
dcnominant hominem, iiou jwsium, sed imontem : 
ut coutra injustiti.-e actiones, id est injnrise, non rit- 
jtutiiin, sed sotttcm. 

Pi-^etcrea, iujustitia hominis est animi ad iujuriani 
facieudam babitu.s,injustuin faciens ctiamontc qunm 
facta sit injuria pn^ptcr voluntntem faricndi. Sed 
injiistitin aotionis pcrsonam aliquam aftectam iu- 
juria supponit, nempe illum, quicum pactura est. 
Itaque contingit aliquaudo injuriam alius, dauinum 
quod ab injuria est, alius facit : ut quando doiniuus 
dcbitani alicui solvere pecuniam semim jusserit, si 
serrus non fecerit, injuria qua; rrcditori fit a domino 
est, quffi domino fit a serro est ; non enim servus, 
ed dominus cuni creditore pactiLS est. Simititer, 

stotu civili, debita sibi remittere bomincs privati 
possmit ; scd latrocinia non itcm, quia suiit quasi 
dcbita publica, ita ut injnri^ factrc sint civitati. 

Uuod volenti fit, injuria nouest. Nam nisi pac- 
tum sit ut uou faceret. injuria essc non potest ; si 
pactum sit, toUitur obligatio ]>er voluutatem obli- 
guutis, id est cjus, quicum paetum est. 

I % 



CKV. XV. 

- 

I)r tqlibill 



Ufi 



DB nnMINR. 



CAP. XV. Justitia a<>ticmum (Uvtdittir a .wriptoribus iu com- 
■""■^ matativam et distributivani; quariim prjorem dipunt 
Duunijiii. in proportione arithmeiica, posteriorem iii geome- 
triea ponsLstere ; ita ut eommutativam in rerum oom- 
miilniidarum aiqualitate quoad pretium, distribu- 
tivam iu beneficiorum wqualiter merentibus sequali 
distrihutione oonsisteredicaut; quasi plurisveiulerc 
quani emimus injustum easet. Pi-elium omnium re- 
nim cuutrabcntiuiu appctitii wstimfitur; pretiumque 
juFitum est iu quod ambo cmptor ct vcuditor con- 
scutiuDt. Merituiii autein, pra;tcr(|uam qiio<I in 
contractibus qui prior prwstat, ut alti-r quuquc 
prtestet post, mereri dici possit, non ex jnre, sed 
ex gratia est. Distinctio ergo llla, illo quo exponi 
solet sensu, bona non est. Justitia eomumtutiva 
proprie est justitia eontniheutium, id est, eonser- 
vaiio pactoruin de venditione et emptione, de mutno 
datione et nceeptione, de conductione, de comniuta- 
tiouibus aliisquc artil)us cont.ralientiimi, 

Ju:<titia nutcm di^lributivaest jnslitiaarbitri, qui 
quia fides ei adhibctur, si fitlcm ticrvat, utriquc parti 
quod suum est distribuit; et alia non est quam 
feqnitas. 

Ut ab antecedente paeto justitia, ita ab nntece- 
dente gratia dependet gratitudo, qua; est lex natura- 
lis quarta, et comprehendi potest bac formtila : qui 
he7ipfiv.ium grnlh dti/itm acripit, ronnri dehet ne 
danti jfula vuuxa »it hciirJicH thti pwrntemli. Ne- 
mo enim dat nisi respicicns ad botium sibi, proptcrca 
qaadomnis actioois voluutarifc fiuis boimm volenti 
est ; quod bonum si finistra expectanduin esse lio- 
mines scierint, uullum erit heuefacieudi initium, 
neque confidetitia; mutUK,neque mutui auxilii.ncque 
reconcilintiouis iiitcr ininiicos. Mancbunt crgo in 



DE nOMINK. 



117 






conditione belli: ()iiod est contra legem tiatura; cap.xv. 
Itriiniirii, quie pacem quffireiidam es-se diclat. 

Lex naturK qninta est, ut «Mtf«(/«M(/ue je com- 
Kodum c/etcris pritstrl. Q.iiod ut intelligatur, 
fuiii^iderandum e»t, esse in liominuui ad societatem 
aptitudiiiP iiigcniorum diversilHtem, ti djvcrsitutc 
pnssionuid ortam, iion dissimilcm cjtL^ quain vide- 
mus in eongottiKad domum tcdilimndam Inpidihiis. 
Sicut Piiim Inpis. qui propter asperitatem et figurre 
irregularitutein ptus loci proximisudiniit quaiu ipse 
implet, neque propter durilJem oomplanari potesl, 
ab xdificantibtis ut iuutilis et moleiita abjicitur : 
ita etiam Iionio, qiii propter asperitntem iiigcnii de 
rcbus contpudit, sibi qnidem supcrfluis, vicino au- 
lcm uecessariis, nec propter affectuum contuma- 
ciam corrigi potcst, e societate ejicieiidus est. Cum 
cnim URusqulsqui^ natiirtc nou modo Icgi-, scd etiam 
necessitate, conservationem propriani, et quie ad 
cam necessaria sunt connri iutelligitur ; is, qui ob 
snperfiua repug^nat, belU sequutnri reus e-st, fiicit- 
que contra legeni natura; ]irimam. 

Le\ naturje sexta est, ut miisqMisque, accepta 
temporixfiUuri cmtione, prieterHas iajurius pce- 
nttcttdhiis ei pt'tentf/ju.s coutioNcf. Nmn condonare 
alicui iiijuriam nihil aliud rst quam paceiu petenti- 
bu$ pax cuncessa; quse tameu persevcrantibiiis in 
iiiimicitia uou cst pax, sed metus. Poeuitentibus 
autem non coiices.sa, signuin e^t animi a pace alieni, 
ct proinde contra le^cm natiu-je. 

Sieptimaest, in iiltionibnsnoHfespieiendujaeme 
atl inngHiltntincm ma/i prtcterHi, *e(l ftd magnitu- 
liinftn Imni miicitttri . Lcgc linc vetitum est ^«1!- 
nam nlio cnnsilin infligcrp, qnam ut qui pecem'it 
empndetiir, vel moneantur. qiii videiit, ut caveanl. 



IIB 



DE HOAIINR. 



CAV. XV. Sequitur enim lex hucc e.\ prcccedeutc, qua;, quando 

u."iriiiu.^ cautum est de liituro, pra-tcriti vcuiam dare jubet. 

nDiu»*Ui» Ulclftci cniin, iiisi ad futurum Ixinum dirigatur, 
tvi-j^atftKaKia csl, id ost, dc malo nlieuo vamis et in- 
iitilis triumphus ; et proinde coutra mtiouem, et 
legem naturic qua; de vauiset superfluis contendere 
proliibet. \' iolatio le^s Inijus crndeiitait ajipcllatur. 
Uuoniam autcm ndii et contemptus sigua omnia 
ad pUKiiam aocendunt, octavo loco pro lege natu- 
ndi ponimns, nc quit aliamfacto, vcrbo, vuttti, aut 
gfisiu odixfie vrl detipicere se signijicel. Lege hac 
]>rohibetur coutumcUa. 

Quastio de ordiue intcr homiucs in conditioue 
naturali nuUa est. Distiuctio illa introducta est a 
lege civili. Scio Aristotelem (LJb. i. Politicorum) 
quasi prinoipio nti, esse alios a natura factos ad 
impcrium, nimirum, sapientes, id est, ut innuere 
volult, philosophos qualis ipse erat: alios ad scrvi- 
endum, iienipe homines coiimribns et iiigenio duris; 
quasi dotniniutQ et 8er\'itus non a consensu homi- 
nuin, sed a difffrcntm ing;eniorum orig:lnem habuc- 
riut ; id quod uon uiodo contra ratioucm, sed ctiiim 
contra cxpericntiam cst. Quiseuim ita stultus est, 
ut sibi ab aliis imperari mallct, quam a seipso ? 
Etiam quniido vi conteuditur inter illos qiii haben* 
tur wipientes, ct illos qui sunt robusti, priores iUi 
raro aut, nunqaam victoria potiuntur. Si crgo ho- 
inincs naturn aHjualcs fecit, n^osrcnda est ffiquali- 
tas : sed si inBcqunlcs feeit, quia tainen unusquis- 
que unicuiqiie ieqnalem ^ esse putat, pax nisi 
lequalibus couditiouibus non habebitur. Admit- 
teuda ergn est a.^qualitas, et lcx natune nona est 
homines omueK inter se natara erijuafrs esse. 
Hiijus legia violatio snperhia est. 



DE HOMINE. 



119 



MMBiwaHbi 



Ex bac lege sequitar (lccimH, ut ht pace tHemda c\v. xv, 
Mmo rcscrvari sibi poacat jus aliquod, quod cm- 
qHam c^tt-rornm reserratM» nolit. Cum cuim vite 
Conservaiul^ cnusa, sicut defioui jura qiiredam iia- 
tumlia, ita retiiieri quoedam uecessarium esset, 
Dempe jus proprii corporii! curandi, igne, aqua, 
aere fruondi, cEet^risque sine quibus homo Wvere 
non pntest; si jam plus retinere jiiris postulat 
aliquls, qiiam aliis lihenter concessum vellet, facit 
iile contra legem praHMxlentem. I lujus Ic^is viola- 
tionem (jro^ci v^tofi&ai-jLatini arroganttam dicuut. 

Si in controversia jiiriii scntcntla alicujus arbitri 
fidei permittatur, Icx uatuni; est uudccima, ut in 
ntmtmftte partem tetfuun xlt. Namabsque eo liniri 
lites nou possunt. Uui ergo cequns non est, liti- 
gaiitibus, quantum in eo est, arbitria et judicia, et 
pcr eonsoquens paccm ip&am tollit, contra legcm 
naturffi priiitnra. 

Ex bac lege sequitur duodecima, gva dieidi non 

pMsunt, corum usum commttncm esse ; idfjuc, si 

Jieri possit et f/uaHtitas rei patiatur, sine restric- 

tioue ; afiogui, nuiuero utentium proportionaiiter. 

Distributio enim aeqnali» atiter esse non potest. 

Sunt autem quicdam res, quarum neque divisio 
nequc \isus coramuni» esse [lotest. Dc liis lex na- 
lunc statuit dccniiui tcrtia, ut Jux intrgram, rel, si 
iisuiii altemus placet, possessio prima sorte tleter- 
minefur. 

Sortium duo sunt genera, arhitrarium et natu- 
rtde. iVrbitrarium, in quod couseutiunt jrartes. 
Nntiiralc est, aut primogeuitura, aut prima occu- 
I*atio. 

Itaque ifUiirum rvriim netpie tHriJtio est nrqur 
Httau ronniiunis, cie rcs vr/ primi occupautis, vcl 



T20 



»E HOMINE. 






CAP. XV. prhmgeniti sntif, tel sorle ncquixitee .- quae cst lex 
naturie decima quarta. 

Ijpx imlur:*: deciina quinta est, wJ paci* medin- 
toj-ibiiJt ire et redirc tuto liccat. \a-\ euim, quae 
Oictat puccm quieretiduiu v!asv, ut fiucui, diclut quo- 
que inediatDrum protectianem, ut viam. 

Quoniiim nutem inter oos, qui leges naturales ob 
ser\'ant, qufestioiies nasci possunt, primo, an factnm 
sit ; secundo, si factum est, utrum iure an itijuria : 
quarura prima dicitur oontrovcrsifl facti, secunda 
controversia juri<4 : itisi litignntes in sententia ali- 
rujus tertii aequiesceri' inutuo paciscantur, bellum 
nianet. Tertius autem urhiter dicitur. Itaque lex 
natura' deoima sexta cst in tentcntia arbttri acqu> 
escere. 

Quoninm autem unusqnisqne in cmni actione 
sua respicere solet ad bonum sibi, arbiter idonevs 
in caum propria »emo c»i. ttua; est lex uatura: 
deeiina itcptimu. 

Projiter eatulcm eaiisain. pro arlnfro recipiendtrs 
nemo est in coairoFer»ia quactinque, em iHcrutu, 
dif^itaSy vel rohptas a victoria partis uttcrutriug 
mnmfesle orifnra cst. LVirrumpitur euini talis ar 
hiter a natura humana. Qux est lex naturaa deel 
in» Qct-avn. 

Decimn nona lex natura! est, in tpifcstione facti 
judieuHdum e/ixe secundum testes. IJtigantiu 
tnim tuii credere potitis qimm alteri, contra tequi 
tatem est, ncmpe legem iiatune uiideciinam. 

Atquo liBC uaturEC leges Runt, quoc condueunt 



I 

ii 



fld multitndinem hominum in pacc consen'andain.^ri 
Alia" autem res .sunt, quic ad sin^ilorum destrmv^ 
tionein teudunt, ut oinue j^nus intemperantiu'. Scd 
quia naturam indinduam speetuut, nec ad iustitu- 
tam dortrinam pertinent, omittantur. 



IIR nOMINK. 



121 






Est hffc, dicet aliqnis, lcgiim iintiiraUum deductio cap. xv 
aubtilior quam ut iiitfllijii ob oniuibus possit, quo- 
runi mnxima i>ars alimcutis studct aut volnptatibus. 
Ne tumcu etiam tardissimiti Erxcusntiouis locus re- 
UntpmMir, coiitraxit cas Scriptura Siicra iu unam, 
oamnuc brevem et pcrspirHnm, scntcntiaiu,y«rtTj(«- 
qHfi vuftiti facere pobis homines, id fftcite ilHs 1 
et pliilosophi, qiwrl fibt Jitri nou rj*, alteri ne fe- 
ceris. Uunre nd totam tegcm uaturnlein pcrdis- 
ceiidam, atia re opiis uon est, (luara ut actioiies 
alicDas cum un«;tris pensitantes, in alteram lancem 
tran.sferamus, ne passioues propriie ponderi forte 
aliqnid addideriut. 

I^ges unturalcg obligaut itiforo interno, id cst, 
canim transi^cssio, uou crimcu propric, sed vitium 
(litrfntlum esi. Sed iu foro externo non semper 
obligant. Nam qui illas observaret tnnc, quando a 
cicteris contemnuntur, cieteris pneda esset, contra 
Aindamentiun omuium tegum naturalium, uempe 
uaturEC conserrationcm. Attamen, quando de ea- 
mndem oliservatione a eanieris eautum ost, tune is, 
qiii eas nou oliservat, bellum, noii parera quaerit. 

Legcm onuicm, iii foro intcrno obligantem, fac- 
Inm violat nou modo legi contrarinm, setl etiain 
congruum, m contnLriuiu putct h qui fncit. Quoti- 
quam ciiim actio ipsa fucrit secuudum lcgein, vo- 
luntas cootra crat. Xam in forointerno solusani- 
mns reus fit. 

Gn;[k'm leges. quia ad velte tnntum obligant, 
vollo, inqnnro, constanter et siiicere, faciloa obser- 
vAtu siint ; f^nlus ronntus sufficit. Qui illas obsor- 
vari* quantnin potcst eouatus est, obsen^avit et jus- 
Iiiit est. 

Leeum naturalium scicntia vcra ct soUt ctbica 



122 



DE KOMINE. 



nitiim tiiik. 




CAP. .XV. t;st. Ethica autem alia noii est, preeter scientiam 
earum rerum quoe in con^ressibus et socielate ha- 
miuum bonsc vel malce sunt. Bona; autera et mais 
dicuntnr ea;deni res a diversis honiinibuR, proi»ter 
homiiuim aj^iietitus, averstones, eoiisiietudiiies, et 
doetriuas divcrsas diverse ; etqiiatidoque ab eodem 
honiiue, propter mutatiouem voluutatis, cadem 
inodo bona raodo mala appellatiir. 

ludcautem oriuntur disputationes, controversiie, 
et tandem bellum. Quamdiu ergo hominea privati 
boui et mali mensuram faciunt, tamdiu bomineBH 
Bunt in cotiditione belli onuiium contraomnes. Pa-^ 
cem ei^o bouam csse cotifitentur, quajruntque om- 
nes. Itaque media ad jvacem necessaina botin esse 
ni^ri nun potest. Suiit antem illa, justttia, grati- | 
tudo, modestia, wquitiis, et cieterEe leges naturae. 
Bona igitur moralia suut, id est, virtutes ; et his 
contraria mnla, id eat, vitia. Scientia autem vir- 
tutum et vitionmt est pbilosophia moraliH. Doctrina 
erg^o de Ipsfibus naturievera est ethica. Scriptores 
ethici, ettii castk-ui uguoscaiit virlutes atque eadem 
vitia, in quo tamen coiisiHtit bonitas virtutis et 
quare laudabilis sit non videute-s, virtutcs alias non 
agiioverunt quam pas«iones, sed inediocres; qunsi 
tbrtitudo, non eausa sed gradus audondi : et libera- 
Utas, non causa sed quautitas dati esset. 

Dictamina hsec rationis nomeu quidem obtinue- 
ruiit legum, sed improprie dictarum. Snnl enim 
de 'm rehu.*;, qiue ad conservationem hominum con- 
ducunt, tantum theoremata. Lex autem, proprie 
dicta, etit vox imperantjs, vel prolata vel scripto, 
ita nt omnes, qm obedire teitentur, sciont vocem 
ejus esse. 



DK nOMINR. 



123 



CAPUT XVI. 

DR reitSOMS ET AUTilORrBUS. 

Persona est t« qtiiMHo velaUeuo Nomtneres agit: CAr.xvt. 
Ki 8UO, pcrsonay^ro/w/rt, sive uaturalis est ; si alieno, ^ «^,„1. 
persona esttjuB,cujus iiomiiM' agit, rfpnesfntatira. ««uurotu^' 
Perscnam Gmci vowmt ^fiitruTor, quod sigiiificat fa- 
dem homiuis uatumlem. Sed a Latinis pcrsoiia 
(requeutissime suiiiitur pro facie fietitia, quae et 
iarca dicitur, quali utebautur in theatris histrioucs. 
A iheatro autera iu forum translatn cst, ctiam sinc 
larva ; adeo ut persftna, tuiu in tiieatro tum in 
foro, idcia siguiticaret quod actor ; et peraonam 
aJicujut) gcrcrc auc sustiuerc diccrctur ille, qui uo- 
mine cujuscunque, ct-si sinc larva, partcs agcret. 
Atque eo sensu utitur vocabulo persotta Cicero ad 
Atticum, ubi dicit, «««* susfineo Ires pcrxonaSf mei^ 
judieiSt et ativermrii. Itaque deputati, procura- 
tore», prorcges, aliiqiie qui aliuruui iiegutia faciuut, 
eornm peniona; sunt rcprtesentativffi. 

Verba et fac^ta repraisentantium ab iis, quos re- 
pm^seutant, aliquando pro suis agnoscimtur ; tuuc 
autcui rcpricsentans actor, rcpra;sciitatus nuthor 
dicitur^ ut cujus nuthoritate actor a^it. Qui autcm 
iu quEcstiuuc dc boiiiti ct pot>M;trsiouibu&, dominus, 
ui qusestionc de verbis et actiouihus, author appel- 
Intur: et ut jus habendi dominium, itu jus ngendi 
nutboritas dioitur. 

Si ergo netx)r paciscatur per authontatcm sibi 
fUtam, authoreni ohU^t et pncti consequcntiis om- 
tiibus suhjicit. tanqunm si in persona sua proprin 
pactuficsiict. Omnia ergo, qua^ dc natura jtactorum 



124 



UE IIOMINB. 



'■4 



cAi'..\vi. (cap.xiv.xv.) dicta suiit, ^-cra etiam smit ubi pacta 
,^~ ■ i~ fiunt per personai* rfpriesciitativas, scd sccuudura. 
ti«uih«ri!nit authoritates sibl coucessas. 

Itaque qui oum artorf^ pariscitiir, ciijus ftuthorl- 
tatcm iiescit, proprio 'n\ facit periculo. Ncmo onim 
pacto obligatur, cujus ipsc iiot sit author. Uuaiido 
ergo aliquod coutra legem natura; authoritate aliena 
facit actor, noii actor sed author legem violat. Actio 
quirtem cnntra lcgem est, sed uou actoris sed au- 
thoris actio e«t ; quia te^eni violassct actor si noti 
fcciriset, cum facere pactus esset. 

(luieumactorc, auihoritatis illi roiicessEeinscius, 
verho cjus crwUms pnciscitur, iiisi authoritatcm 
actor rogatuK ostendat, iion est ulteriits obligatus. 
Pactnm enim sine nuthoritate invalidum est. Sin 
qui pactus sit, Altani cautiouein non expeotabat 
pnetcr actoris verbum tum cum paciscebatur, pac- 
tum coiitra actorem valet, quia se authorem feeit. 1 
Et sic, ubi authoritas mauifesta est, author ; ubi 
ficta est, actor obligatur. ^ 

Paucie res sunt, qunrum nnn poHsunt esse ptTsoure." 
Cluanutunm cnim persnim sit per natumm idiquid 
quod intelligit, id tameu, cujus persona geritur, aon 
se»i|M;r ncccssario ita est. Itaque rei inanimatw, 
ut occlesla:, nosocomii, poutis, pcrsona fferi potest a 
rcctore vcl cnratoro aliquo. Authores nutcm rcs 
inanimata> essc non possiint ; verum rectorcs 
curatores, qui gerunt personam rerum inanimata-' 
rum, ageut |wr authoriutem eorum, quorum es 
dominium illarum. Persona' ergo ejusmodi exti 
slntum civilcm uou existuut. 

Infantis, et ejusqui metitis curaposnon est, pcr- 
sona geri potest per tutorem; qui tameii, dtim infai 
inentis impos e«t, author iion cst nisi per conccs 



DK nOMINH. 



126 



rt outluillbU*' 



sionem civitatis. Authoritas eiiim tutoribus et cap.xvi. 
curdtoribus dari nou potest uisj jure eiviU. 

Idoli, iti est mcri 6gnifuti, quales eraiit dii gcn* 
tiuin, persona; fuere coustituta;, qua; buuu mobilia 
€t immnbill» et jura tenuerunt idolis cousLXTata. 
Idotum autem, cum sit uihil, nullius rei author esse 
potuit. Autboritatciii dederuut civitates, 

Etirun Dci vcri pcrsiiiia geritur et gesta est. 
Muiulum cuim iii propria jiersoiia crcavit : iti rcdi- 
mcndo gcncrc humano personam Dei gessit Jcsus 
Christus: in electissauetifieandis ejusdem l)ei per- 
sonau) geniiit Spiritui; Sauctus : id quod ducemur 
in catcchismu publicu, uempe, credere ia Deuiu 
Patrem, gai creavit nte et fotum mitnUum ; et in 
Denm /■'ilium, qut rrilemit me et totam genm hti- 
mansm : et i» Spiritiim Satictnm, qui mnctyicavit 
me et onmem electiim popuhim Dei. 

Btiam plurium hominum tit uua persoua, quando 
rcpraisentatur ab uno qui habet a aiuguUs authori- 
lattm. Nou enira repncsentati, sed rcpratwntantis 
uuitns est, qua; personani facit cBse unam ; neque 
unitas alio niodo in multitudiue iutcUigt jMtest. 

Uuoniaui autem multitudo natuniliter iion uuum 
aUquud, sei) multi suut ; uou unu^^ scd multi, uempe 
siugruh, authorc^ 8uut eorum quffi dicit vel facit 
actor, qui est persoua ipsos repraesenlans. Unus- 
qui.sque euim eorum commuui actnri suo autliori- 
tatem tribuit suam. Sin authoritas finita sit qua; 
tribuitur, nuthor quisque est illarum solummodo 
actiouum quffi iu mandutts contiiieutur. 

St actor seu persona non sit nnus homo, sed ccetus 
hominum, tunc vox pnrtis majoris accipieuda est 
pro voce personpc. Nani si pars mitior prouuntiet, 
exempli causa, affinuative, major oegativej voces 



Di: noMiKB. 



•I HBllKlribll» 



CAP. XVI. negativie nbuiKlai)tcs, ut quibus nori coiitradicitur, 
pef^on», id est, onmiumTox cst ; nam alioqui, con- 
tra natiiram, persona muta esset. 

Si pei^soDa reprjescutaiis ex pluribiis coustet 
niunero paribus, praescrtim parvo, coutinget swptv 
numcro, no^tionibuB ct aflirmRtioiiibut; sc mutiio 
extin^ucntibus, pcrsonam ficri mutam, et proinde 
iuutilcni et ngendi incapjicem. Potcst tameu tieri 
utvocescontradictori^.ejedemqueaequalesnumero, 
quiBstioncm detcrmincnt ; ut in accusationibn», eo 
ipso reum absol^Tint, qnod condemnare euni proi)ter 
voces EEquales non possnnt ; at cnntra, uon ab.sol vere 
non est condemuare. Idem coutiugeret delJberau- 
dbus utrum aliquid statim lacicudum sit, an in aliud 
tempus differeiidum. Eo cnii» qund pricscntcni 
exceutioucm non dceernuut, deceniunt dilatiuuem. 

Porro, si nuraerus impar sit, «t tres vel piures ; 
siqnidcra vox iniius tollcret voces reliquornm con- 
tradictoriiis, uumcnis ille [jersoua uou csset, jjropter 
diversitatem opiuiouum et appetituuui iu rebus mul- 
tis et maximi momenti. Mnta cuim cssct et ad 
agendum inepta. 

Authorumduosuntgcnera. Suntenim alii sim- 
plicitcr autliores ; de quibus modo dictum est : alii 
coiiditioualiter tantum ; nt qui pactum pnestare in 
se rccipit, si is, qui pactus eat, aute eonstitutuQ] 
diem nou prff^stiterit. .\tfiue bi, quamquam fidci 
habendae authores sunt.aliis tamcn nominibus pro 
variis acliouum generibus vocitautur, ut fidejus- 
sores, spousores, praedes, vades. 



DE CIVITATE SIVE REPUBLICA. 



CAPUT XVII. 

DR CAUSA} CESF.RATIOSE, ET DEPINITIONE CIVITATrS. 

Quou homiucs, libertatis ct dominii per naturam cap. xvir7 
amiitnros, ex prascripto, ut tit in statu civili, vivere „,„,„, ,^. 
vohierHUt, fiais et causa fuit cura conscrvationis suie '";""'• '','''?- 
vitjeqiie commodioris, iu est, ut e couditione misera 
hclli oninium contra oranes exirent ; qme conditio 
libertati imturaU, propter passiones humanasj ne- 
cessario tunc adhieret, quaudo nulla cxtat potentia 
mibili.s qux )>as.siones illaH terrore poenarura t«m- 
perare possit, legesque naturales et jtficta observari 
faciat. IjCges cnim iiatura;, ut justitin, a>quLtas, 
etc, ct uiio verbo, yacere a/jw quodfieri Kelfemns 
ttobix, absquc mctu poteutiEe coactivce, paasionibiia 
iiatnralibus, qualeR sunt ira, superbia, cupiditasqne 
oinnis. contrarise snnt. 

Exitum ftutem c conditione belli omnium contra 
omnes leges et pacta per se pnestare non paisunt. 
Verha euim giuit, dnmque verba tantum sunt, non 
timeiitur, idcmiue ad seeuritatem hoiniuum per se 
siiie anuis inutiha suut. itaque leges, qna8 qui 
observarc aJiis ohservantibus couatus est, obser^-avit, 
quotics potentiae cogeutis metns abest uou oblig;ant, 
neque impedinnt quin securitatem snnm a virihus 
et anihu.s propriis petere uDicutque licitum sit. 
Ideni ctiaui docent hialorix veteris Gra;cia:, ubi cum 
nulla essent proiter paterna iroperia, latrocinium 



DE CIVITATE. 



CAP, XVII. uiari tcrrnquc qii£.stns iioii modo licitiis, seA etlani, 
ihMiM»»^ a crudelitate et ab affri coleiidi iiistrumeiitis nbsti- 



'reanM.ftJdt neutibu5, hoDorificus erat. 



Quoti atitera feceruut 
tuiic fnmilifc parva^ id iiunc fuciuiit civitAtes, id est 
ramilise ma^a!, domiiiia sna securitatis eausa adl 
omnem periculi vcl invaslotiiR hoRtilis sut^picioiiem 
atigentes ; et tum hostes, tura eos qui hcstihus auxi- 
liaturi videiitur, quaiiluiii jwssuiit vi et astu (lebel- 
laat awt dcbilitaut; idquc, quia aUtcr sccuri esse 
non possunt, juste, 

Neque sccuritatem, qiiam quiETunt, prffislare po--| 
test paucorum hoinitmui ititer se conspiratio, quit 
tn parvis niimeris parva sociorum accessio ad certaia^ 
sufficit victoriam, aiiimosque addit Pirgressoribiis. 
Multitudo aiitem, qua; sceuritatis sua; spem pras- 
stare potest, inimero noii certo, scd eum viribus 
hostium coniparato deterniinatur, ut majorsit quam 
ut excessus tauti et tam couspicui momeDti adj 
belhim fiiiicndum sit, ut hostis ad aggredieudura 
provocctur. 

Sit autcm inultitudo quaiitacuiique, !u tamcn ac< 
tiones eorum judiciis et arbitriis muharum guber- 
ueiitur, nutlam iude cxpccture possunt 3ecuritatem,j 
neque contra commuuem hostem, iieque coutra in-j 
juriasaiter alterius. Dissentientes enim inter 
de viriiim usn non sibi mutno nuxiliaturi »uiit, scd 
oppositis coimliis vires ad nihilum rcdurturi. Uride 
non modo a comrauiii hostc facile superantur, sedj 
etiam de commodis propriis inter »e bello certaturij 
sunt. Siquidem enim homiuum iinmerus magiiii&| 
sinc potciitia comiuuni, qiue posset omiics cogerej 
in x>quitatcm cu:terasquc legcs natura: obsurvaudaa^ 
coiisentire supponeretur, idem ctiiiin dc toto generE)' 
humano supponeudum esset ; itaqiic regiminc civili 



DB CIVITATB. 



129 



omnino opus non CRset, victnris scilicet iiominibus cap. xtii. 
in pace et sine domini». i^^ZZ^ 

Nt-qiie ad sccuritiitera, qnam pen^etnam esse vo- """"'.« ■>'« 
luut, sutjbcit ut ^burni^utur pru ccrto taiitum et 
deterrainnto tempore, ut in nnoprfelio vel bcUo uno. 
Etsi enim per conatum uuaniraem bostem vincaut, 
postea tamen, 81 communem hostem nou tiabenut, 
ve! si alii hostem,alii amicum, eundem puteut, so- 
cietas necessario distioivetur, et proptcr voluntatuui 
ditfrrentias inter sciptws bellnra renovabitur. 

Sed sunt, inquiet alitgiiis, aniinalia quanlam brnta. 
ut ape* et formiea?, qmo pacitiee in eodem alveari 
ct iu eadem fonnicnria ii iter se vivunt, habenturque 
ab Aristotele prn aniraalibus politicis, regunturqne 
sno niiuniquodque judieio etnppetitu; idqne sine 
usn sermoiits, quo signitieare nlius alii possit qiiid 
nd uiilitatcm eommuncm coiiduciTC vcl iion coiidu- 
cere existiniant. Quid ergo impedit quo mimus 
homines idem faciant ? 

Ad hoc respondeo. Primo, quod bomiues inter 
«e de honoribus et dignitate per]>etuo conteudiint; 
nnimalia illa nnn itcm. Itaque inter homines 
invidia, odinm, hpllmn, jiroptpr cam, intcr nlia*, 
cnusam srepe nascitur ; iiiter illa rarissime. 

Secundo, iuter animalia illa buuuin iniblicuiu ct 
priTatum idem est. Krgoad boiiiiin privatom dtim 
nfltiimliter feruntur, simul procurant iMmum com- 
mnne. Homini autem in boni.s propriis nihil tam 
jucundum est, quam quod alienis sunt majora. 

Tcrtio, animalia illn, quia carcnt ratione, in 
rurum suanim. comiauiiiuin admitii.stratione nihil 
vident. aut videre sihi videntnr, quod cul]>ent ; in- 
tcr Lumines autem permnlti suut, (|ui se cffitcna 
sapicntiorc.4 ct rcgcnds civitatift capociores esse 

VOL. III. K 



180 



PE CIVITATE. 



CAP. XVII. putant, (juique, diim suo qwsque modo refoTmanj 
,^ ' ' voluut, disfiideut inlcr se el IjcUi causa sunt. 
I «ik«i-..trfrji- Quarto, atiimalia illa, ctsi ad cuniditatea suas 
signiticaudas inler se vocis usum uabeant quanto 
egent, verbomm tamen arte illa carent, qua homiuea | 
alii atiis videri faciunt bonum malum, et malum 
bontim ; maipium parvum, ct parvum majs^um ; et 
alter attetixis actiones ita rcprcticndit, ut iude turbs 
orinutur. 

Uuiuto, auimalia bruta inter injuriam et dam- 
num non distinguuiil. Ilaque quamdiii beue «ibi 
est, caeteria noninvidcnt. Homoautcm tunc max- 
inie molestus est, quando otio opibusque tnaxime 
abundat. Tunc enim sapientiam suara in r^eudum 
actiouibus reprebendendis ostentare amat. 

PuKtreino, auiwalium illorum cunseusio a natura 
est ; conHcnsio auti-m homitium a jwctis est, et artifi- 
ciale. Mirum er^o non est, si ad firmitatem et 
durationem ejiis atiud prteter pactum re<juiratur^ 
nempe potcutia commuuis quam «inguli metuaut, 
et quae omnium actiuues ad bouum commune or- 
dinet. 

Commnnem autem potentiam constituendi.quar 
hoiniues tum ab invasioue exlcrorum tum ab inju- 
riis mutuis tueri possit, ita ut propriie iuduatrije et 
telluris fructu couteuti vivaut ut alantur, unica via 
htec est ; ut potentiam ct vim suam omnem in hom- 
inem vel homtnum coetum unum unusquisque trans- 
ferat, mide volunlates omnium ad unicam reducau- 
tur ; id est, ut imus homo vel coetus unus personam 
gcrat niiiuscujusque hominis singiilarit;, utquc uiius- 
quisqiie authorem se esse fateatur actiunum ora- 
uiuiu quas egerit persoua illa, ejusque voluutati et 
judicio votuntatein suam submittat. Est autem hoe 



DE CIVITATE. 



]3I 



ftliquitl amplinaqnaraeonsensionutconcordia. E«t c.m*. xvii. 
eoim in personam uuam vera omnium nnio : quod „' ' ' 

_ . . * tV iNltmi. (tpnn- 

ntper pactum uinus;cujusqne eum nnoquoqiie ; tan- niti.in», m d,.fi. 
^qnam si nnicuique uniLsquisque dicpret. Ego /,„/p ■"'""'" ""''"^ 
tomini, vel huic cartni, aulboritatem et jm meuM 
regcndi meipsum coHcedo, ea cotulitione, nl (u 
qmejue tuam authorittttem ct jas tuum tut regenUi 
ia eu»dfm tramferm. Quo fticto, multitudo illa 
una persona cst, ft vocatur Clmtas ct Reipuhlica. 
Atqtte hffic ejit generatio maf^i illitts LevialJian, 
vel, utdigiiius loqnar, W6r/(///« Dei ; cuipaeemet 
protectionem sub Ueo immortali debemus omnem. 
Authoritate euim tantii ab omnibug et siugulis col- 
lata, tatitam potentiam et tantarum virium nsum ha- 
bel, m terrore eamm volnntates omnium ad pacem 
inter se et ad conjunctionem rontra hostes confor- 
marc possit. In quo consistit esscntia civitatis, qute 
sic dcfinitur ; Chitus persona una e*t, cujtat actiou- 
Hin homiueit migno numcro,per pacta mutua unius- 
eujitxque cuiii imoqiroffitr, Jererunt se authoreit ; 
rofnt; itt poteiitist omtiium arhitria stio ail paccm 
W eommumm d^emtionem uteretur. U antem, qm 
dvitatia i>erMjnam irerit, mmmam kabere dieitur 
poieaiatem. Cateri omiies subditi et ciFes appel- 
lantm*. Potestas auteni summa duobu.s niodis ha- 
betur ; quarum una est via ; ut com pater filios 
suox sibj ol>cdire cogit ; vitam enim iltia non alendo 
ftufcrrc potest ; vcl ut qui victis liostibus ca con- 
ditionc vitam cundonat, ut impcrata faciaut. Altcr 
modos CBt, quando hominc» spoute summam potes- 
tatem in itnum hominem vel ccetum spe protectionis 
coiiferunt. Atque hiec civitatis institntio ; illa civi- 
tatis ncquisitio cst. Dicain autem primo dc civi- 
tatc iustituta. 

K S 



133 



DECIVITATE. 



CAPUT XVIII. 

DE JURE HABBKTIUM POTESTATEM SUMMAM IN CIVITATB 

PBR l^$TITin-IOS'KM. 

cAP.xvui. Instituitur civitasquando homines, sponte sua 
coiiveuJentrs, siuguU cura singulis paciscuntur, ut, 
cuicunr|ue homini vel ca-tui jwrs niajor sufFragiis 



iiuiii(iUon«i>. 



tl' Jiini li(b 

bfiiiil<ui> poirt- 

•«■iffHi hiMnniAm ^ 

in rivitau. 1« sujs personam omuium piTemli jus contrihuit, IUi 
omncsobcilirMit. Obligatur i-rgo unustjuistpie eo- 
Tum, sivp Kiiffni^inni snuni in illmii contnlcrit sive 
non contulfrit, illi quern major pars elegerit obertire, 
et pro uuthore aetiununi illius oinnium hnbendus 
est, Nnmnisi in parte suffraglorum majoreintelli- 
gantur oomprehensa suflragiaomnium,fnistra con- 
ventnra eat, et contrn finem nb unoquoque sibi pro- 
positum, ncrape, paccm et prolectionem omuium. 

A fonnu ius^tutionis, tuiu potestos oui[ii& ct jura 
omnia summam habeutls potcstutem, tum civium 
omiiium oflicia (lerlvantur. 

Primo, ex eo quod pacti sunt intelligitnr, quod 
nullls pactis prioribus obUgati eraut ad id quod 
pnctn prtescnti contrarium est. Itaque qui civita- 
tis alicuju.^ jam cives sunt, pactum novum inire non 
possuiit, quo personam simm in alium transferre vel 
cuiqunin alii, uon permitteute qui summam habet 
potestatcm, iii rc quncuuqne obedire obligentur i et 
per consci|ueiis, qui sub monarch» civcs smit, neqne 
nionarchiam rcjicere ncque nd Ubcrtatem naturffi 
rclabi, sl noluerit qui habct summam potestatem 
Tcl quilibet aUus civium, jure possunt. Violarcnt 
eiiim pactum initum cum sin^uUs ; et potcstatcm 
Bummam, jurc jatn hnbentidatam, contra ju» erlpe- 
rent. Preeterea, si qui cam crlperc conarctur, in- 



DB CIVITATB. 



133 



terfertiis aut qiinciinque supplicio afFectiis fiierit, cAr. xvtn. 
suiiplicii proprii mitlior esset ; et quia injustum est, n^„„',,^'' 

Quod fncientis ipsius nuthoritntc puniri potest, eo '-■■" i-"«- 

(pLoquf noiiiina it)jii!<tas. Uuod HUteni civea quidam i» .:i>i>.>i<- \ui 
coiituinaciw pnctum prEetendcruiit uovum, uou cum '»""''^"""™- 
hominibus sed cum Deo initum, id quoque injustum 
erat. Piictiim eiiim cuua Deo iuiri non pot«st, nisi 
medinute aliquoqui Deum reprteiwutat ; id quod m- 
\w fneit is, qui summnm sul) Deo habel potestatem. 
Sed pratcnsio iUa pacti cum Deo, manifestum men- 
darium cmt, ueque injustum tantum, sed vitissimum 
factum es»e oogiioverunt ipsi prBetendentes. 

Stcundo.summapotc*ta.s propler malam reipub- 
lica: admiuit-tratioucm habctiti tulli uou putcst ; 
prlino, tpiia, cum totius civitatis pcrsoiiaiu gcrat, 
quse Dt actor facit ille, ut author facit civitas. Quis 
autem est. qui civitatem ream faeiet ': Deiude is, 
iu quera eonfertur potestxis summn, cum nemine 
paciscitur eoufercntium ; ct proinde nemiui eorum 
injuriam pntest facere propter quam potfstate sua 
privarctur. Aut cuim pactus eitt ciitn tuta mnlti- 
tudiuc quasi cum nna ]>cr.'iona; quod noti [wituii 
ficri nutcquani eligeretur, quin inultittido illa una 
persuua noiidum crat : aut cum siuguUs scor^iim, et 
t>ic, Mmul atque clectus e^t, uuusqui^que mal»: ad- 
iniliistratinnis, cujusreum faciuut illum,auth<)r i|JHe 
eBt et aceusat seipsum. Velle ergo pactis illum 
obligare, qui summam Iiflbet potestatem, est ipsam 
civilatcm oblig^arc velle. Veram si coucedamus 
illum, qui summam habct potestatem, ])acta cum 
rivitate et inire et vioiare poRse, is autem cum vio. 
Inverit violasse negaveril, quis litem hauc determi- 
niibit r Nifti aulem dctcruiiuelur. reditur ad niiar- 
chiam, Dcc civitas ainplius cat. bi detcrmiuctur u 



134 



DE CIVITATB. 



IP. XVIII. civitate. ab ipso determiimtur, qui personara civita- 

^t„^f^ tis gerit, id est, a potcstntem Kuminainiam habcnte. 

iimti<uii rciM. Quem uui paetis obliimri existlmant, eo videntur 

tMmi ■iiiiiaign , . ' i .. - . ■ r- 

ii. rt.H4.i. ,..r dcnepti QRiC, quod non «istmguant inter o6/;^a- 
u»«iuhm>n>i. ff^jj^.^^ qyjg gjjy( ppj. v(.rjja^ ^^ /jgationes. quaj 

fiuiit per enpislni: iiec oogitant verba per se infir- 
ma e&se. Fostquam nntem summapotestas eunsti* 
tuta p-t nrTnata est, tum dennim vi taiitK potestatis 
etiaiii verba capislra fiunt. l*artim ctiain eo decepti 
suut, quod multitudiuem hominuiii iii uniim lonum 
eonvcnientium, etiam Bnte(|uiim dc Kuuiina potes- 
tate consciiseriut, non modo personas Jjfd pt^rsonara 
esse, et seorslm a sinfpilnribus loqui et agerv iniu- 
ginati slut. Unando vero iu eeetu populari potcs- 
tas sumina collocata est, pactum tale inten*enisse 
nemn dieit. Quis enim ndeo hebes est.ut populum, 
exempli eauAa,Rnmauum,quiimi)erium Komscttum- 
mum habuit quoudam, summam illam potestatem 
teiiiusse per pactum cum Romanis. et prninde po* 
putuut Romauuin a Ilouuiiiis, uisi beuc rt^iiLsset.dc- 
poni potuisse dicat ? Quod autem in moiiarchia et 
statu popubiri qu.Tstionem hane eandem esse non 
omncs vldeant, causa est ipaorum ambitio, ccetui 
potius qunm nui liomini fnvcutium ; quia sub uuo 
honiiiie vulgus sunt, M.-A sub ctctu regnautis pars 

BUIlt. 

Tertio, si consensu partis majori.s surama potes- 
tas seinel eongtitnta sit, nemiiii eorum, eui faetum 
displieet, suiFragii sui iii euntrurium testes poscere, 
vel meinoriam rei cxtare postiilai-e licitum est. 
Postnlatio enim taliafactum mutare voleiitis eat, et 
per eoiisequeiis, paci facrse renuntiaiitia, et hellum 
cnntra cfctcros deni]ntiauti.s, et iii couditioncm na- 
turn.' quain fugiclml, ixmlra fiuciu quem Uabuit 
qusuutocum ca;lerisiii comcutum vcnit, icdcnQtis. 



DB CIVITATE. 



136 



Qunrto.qnoniatn per mstitntionem ipsain onuiium c.m>. .wiii. 
aciiniuun illivts, iii quein snmiimm contulerunt po- ^J^^'"^^" 
ltr:«uitem, uutbor est confcreulium uuusquisque ;>*'^'"«r'« 
iiiuinitftitum est, (jiiou ab habcnte Kummam pot^s-indiitetrpii 
tntem nemini confereutium fiL-ri possa injnriam. "^™^'™»'- 
Nam factum autboris, id eat, «niusnujusqup, est 
qutoquid ille fecerit. Sibi ipsi auteni injuriam fa- 
cere ncrao potest. tiuin is, qui summara habet 
]ioteslatcm, facere inique possit, nou uegaverim. 
Iniquiim etiim qund contralegem nntune, iiiju^ttum 
qnod contra legem civilem factum est, appellatur. 
Nam justum aut injustum ante civitatem constitu- 
tam nihil erat. 

(luinto,non potest qui summam habct potcstatem 
a civibus occidi, aut quomodocunque jure puiiiri. 
Nam qui iujuriam facere nou poicst, ne reus quidem 
fieri, muUo miuns coiulemuart [tntest, Ctuicquid 
euim fecit, facti author est civium unusqniBque, 

S«xto, qtiia ci\itatis instituendxe finis pax cst et 
defensio, et quicunque in finem jus habet, jns 
etiam in mcdia babet ; st^quitur, ut cuicuuque, sive 
hmnini sive cretui, tribuitur potesta-s sumnia,eidem 
ctiam de mediis ad pncem ct defen.sionem judicatio 
tributa sit, et ut tiirn in i|iso periculo tum pneven- 
tionii^ cau»a aute pericuhim, judicct quid factu 
neccssari'am sit, tum ad paccm civium intcr »e et 
secoritatem contra hostes con3ervanda.m, tmu ad 
dnmna civitatis resarcicndn. 

Scptirao, MUfiimne notestati adhreret qiiie ad con- 
servationcm vel violationem pncis tendunt decer- 
nere, et cinaudo, quatenus, quibiis apud multitu- 
dinem conciouari permittcndum sit, et qui libri 
ptiblirnndl et a quibuin exaniinandi sint. Actiones 
eiiiui al) opinioiubuK ortum habent : in barum crgo 



136 



DE CIVITATB. 



FcAP. xvin, rcgulfltione ronsistit re^ilatio civinm, nndc oritur 

it<iuw"hu. P*^ ^^ eoncordin. tiuauquam auteni {loetrinflrum 

lUuum, p-ii-v \-erluis sola sconus sit, paoi tnmen, si vera' sunt, non 

Miiii.iii.u- 1« reimffuaut. Doctrinse enini paci contrari:e verse 

lituUllUOBL ... ,. 

esse non pos.iunt, nisi etiaiu pax et coneorriia cou- 
trariie dicnntnr l^bus uaturnlibus, In civitatibus 
quidein, rectoruin doctorumque uegligeutia aut im- 
peritia, errorcs progjv^^u leuiporis uuiversaliter 
pro veris recipi, et vuritntcs displicere i)0ssuiit ; 
veritatis tamen novx utcunque mibita: ap{Kiritio, 
et^i sopitum bellum oliquando excitare pos!<it, paeem 
tameu uuuquam violat. Cliii enim adeo remi^e 
regnatur, nt opinitmis nnva; introdueenda; causa 
eapere arma audeat, etiam tTinc aniinum rcbellandi 
hflbuit. Quod autcm non aggressus sit, a mctu 
est, viveutis uempe quasi iu procinetu prieiii. Ad 
sumniam ergo potestatem attinet opiuionum et doc- 
trinarum omuinm judieatio, ut qvue dLscordiarum 
bellique civilis sjepissime eausa et origo esse anlent. 
Octavo, ejusdem sunmia; potestalisjus est, re^- 
las pra.>scribere, quibns, quid :?it tiuam unusquisque 
seiat ct fruutur sine molestia aconcivibus; et quid 
Oj^re lieite possit, et quid licite uon possit ; id est, 
regulas priescribere circa rcrnm proprietatem. Nam 
flute summam potcstatem constitutam juserat om- 
uibus iii omnln, quod erat eausabelli. Uc^ieergo, 
quibus defiuiuntur meim et fuiim, et in actionibug 
homm, mtiliim, licitiim, iilicitnin, a quibus depen- 
det pax civium, ab habcute potestatcm summam 
pra-scribcnda: sunt. ^^ocantur autem reguiie illffi 
ief;es civilea, sive ciritati.s illiu.s Icges, cujus ci- 
vibus pnescribuutur; quanquam nomen illnd iex 
cirilis restringalur hodie ad significandum legcs 
Romauas autiquas, quia civitatis Uumatiie, propter 



DE CIVITATB. 



137 



imperimn Romanum late espansum, nos etiam olim cap. xrif 
uars luimus. ..^^. ' 

Nono, suminffi potesUitis etiaraestius_/Kr//frtHf/i, f™ti"iniwt«. 
la est, c&u»a.s omnes tiim juns tuni facti c:ognoscen- in cm^Mi.- prr 
di, et roiitroversias omnes clL-L-idfiidi. Nnm alioqui""""*'""^ 
civibus ub iiijurils mutuis prutcetio uuUu cssec, et 
lege« dc Ptro et tHo frustra essuut, mauercutque 
bomities in cunditioiie belli omnium eoiitm omnets. 

Pcrinio, rjuMlein summ« potcstitis est riim aliis 
civitatibus belium et pacem facere suo arbitrio, id 
est, judieare ntrum bono un malo civitatis bellum 
futiirum sit necne, quautaeque oopise eomparaiidre, 
et quoniodo a civibus alendie sint. CiAium enim 
tutfla ab exercitibus depeiidet, exercituum robur a 
civitntis uiiitate, civitatis nuitas ab uniea !«ummani 
habentis potc8t«tem pcrsoua. Etiam mililiic jus, 
ctiain soluin, summa est potestas ; quia jus iii 
milites estjiu) in potcntiam totius civitatii}. 

Undecimo, ejnsdem potestatis est consiliario», 
roa^stratu», ministrosque omnes tam pacis quam 
bclli eligendt jus. Cui enim paois et defensionis 
prueurandie imponitur onus, eidem jus conijcditur 
roediii), quibus sc c\onerct, pro arbitrio kuo utcndi. 

Puodecimo, ejusdem polestatis jus est pracmia, 
ut divitias hoiioresque, beue merentibux tribucndi, 
ct traiisgressoribus pwnas leg^ibus pra-tiuitas in- 
flif^eudi; vel si ptcna Ic^ statutJi uon sit, facieudi 
leges jHCualcs, quie sibi ad excitaudos et terrendos 
imjtroboa vidcbuntur commodissimse. 

Pnstremo, si cogitcmus C|iiuuti unusquisque se 
af.<(timat quantumquc ab aliitt sibi honnris (lcfcrri 
ciipit, quibus ipsc tantundem tribucrc indignum 
putat^ unde simuttntes, factioneR, ct bcllum denique 
uaiWii solct : fatebiniur ad civitiiUg dissolutionem 



138 



DE CIVITATE. 



lcAP. xviii. teudere etiam coiitroversias de Iionore et ordine 
civium, et potcstatis suminm coereionc iiidigere. 



t l>n jar» lii- 



P tnttf t^itfi iiri i> I 



Ikaiuuii pou»^ Nccessariic ergo sunt lcges,qujbus qtiis cuique hoiior 
^hdnuaii-i tribuendiu; sil in coiipressilms et alloquiis, defini- 
atur. Itaque coufereudi titulos, ordiiieaque eivium 
dlstingueiidi, ejusdem suium% potestatis jus est. 

Atquc lucc suiit jtira suinmum hubentis putcsta- 
tem priucipiilia ; ut ainplitcr hic demoustnitum cst, 
et brevius demonstrari potuitunico hoc argumento. 
Jara enim htnec omnin quin civitatis sint, negahit 
ueuio. Civitos autem uisi per persou&m suam, 
ncmpe, eum qui summam habet potestatem, ueque 
loqui iieque agerc potest. Suiit ergo jura hax; 
omuia illias, qui %n civitate summaui haliet potes- 
totem, sive is homo sit, sive ccetus hominum. Sunt 
autcm et alia jura cjusdem, sed ininora, et iu di- 
versis eivitatibus diversa, quibus tameu amissis 
cives protegeudi potentia uon amittitur, et qu» 
transferri possunt ad cives privatos. Sed illa, quae 
euumeravimus, jura mujora transferri uon possunt. 
Jurc cuim militiic ami!i»u, jiui judicaudi propter 
defectum potcntijc frustia erit. Jure cxigcudi pe- 
cuuiam amisso, milites nulli erunt. Jure regulandi 
doctrinas amisso,auimabuntur cives superstitiosi ad 
rebellionem a suis ijisorum phantasiis. Summatim, 
si jurium dictonim qiiodlibet uuum desit, ca;tera 
cessahiint omnia, fietque divtsio de qua Diristus 
ipse loquens dixit, regnvTn tlivistm in teijMo stnre 
non potest. Nisi enim jurium horum divisio ante- 
cedat, divisio populi in exercitus oppositos uuUa 
erit. Opinio docentium jura regni Anghcani divisa 
esseintcr regem, proceres, et coetum communium, 
causa fuit bclli quod scquutum e^t civilis; etiam 
(hitputatioui:& de qua:stiuiubus polittciti ct tbcolu- 



DE CIVITATE. 



139 



gicis, q«ib»X3 tamen populua ita nunc dejurercgiocAP. .wiii. 
cruditus est, ut in Anglia pauci, puto, nuiic sint qui |^^7^' '" 
jura praedtcta iiiseparabilia esse non viileaiit ; et >-• "■^' i«''— 
puDiice ngnitun siut, simul atque reuient pa\, eti.i«irii«« pgr 
qnamdiu calamitritum prateritarum memiuerint j''"*"""™'" 
sed nou diutius, nisi melius cnulintur populus. 

Quoninni nntem jura hsec summa; potfstati e»- 
seutinlia et insejiarabilia sunt, soquitur, ut quibus- 
cunquc verbis scparari ct aUis couctrdi vidcantur, 
nisi potesiati summie simu! el expressia vcrbis re- 
nancintum ^t, concessionem nultani es»e ; sed con- 
cessa omnia, sunima ])ot(>i«tate, id est, persona civi- 
tfttis retenta, iuscpanibiliter redire. 

Cum ergo autboritas baic iugcns indivisibilis sit, 
et bnbcuti suminain potestateni inscparnbilitcr ad- 
hiereat, quis color inveniri potest opiuioui illorum, 
qui dicuiit de reffibus civitatis persouam gerentibiis, 
qnod etsi ginffuJig majores, miirersis tamen mino- 
res sHni 9 Nam si per uaiversos intelligunt civi- 
tatia personam, ipsum intelligunt regeni. Itaqne 
rex seipso niinor erit ; qiiod est absnrdum. Sin 
per univcrsos multitudincm iiitelligunt solutam, 
singulus intelligunt. Itaque rex, qui major siu- 
gulis tfst, major quo(|ue erit univcrsis ; quod itcrum 
est absurdum. lu civitate nutem, ubi s-umma po- 
t£Stas est in ccetu populnri, absurda bsec esse satis 
vident ; in monnrcbia nou ndent, qunnquam potes- 
tas »umma, ubicunque eolloeatur, eadem est. 

Sicut autem potestas summn eiH« rujuscunque 
potestate major est , ita et bonor ipsi debitus honore, 
qoi debetur cnicunqup et quotcunque civibus, major 
est. Q,\a potcstatem habot suminum, houorum et 
digiiitatum omnium fou!- cst : et sicut curani du- 
uunu lamilise ser%i tiliique omnes iuter »: tequalcf, 



140 



DK CIVITATB. 



CAP. xviii. et sine honore snnt ; ita et cives coram eo qui gcrit 
Dejuwhfc" personom civitatis, omnes inter se eequales sunt, 
(«Diiiin. jni» quanquam estra nrcesentiam illiufi alii aliis maKi.s 

Mnn ■uiuniB» " ' * .• i , 

■n ci<ii.i.' 1»» splendeant : nam (^oram illo non ampiius splendent 
quam stellic pra^sciite sole. 

Dicet forta.>iRe nliquis couditiunem civium esse 
mi.seram, ut qui libidini ct passionibus regeutium 
siint obnuxii. Id autem qui sub monarchiam \i 
vunt, monarchiffi, qui sub ccetura plurium ^i^nt 
illi refpmiuis formx imputarc solent ; quamquam 
in omoi forma, quse protegere eos possit, potestas 
sequalia eit. Non eniin cositant quod rcit huuiaiia) 
sinc incommodi) csse non poi^suut ; m'C fjuad iiicom- 
moda qune in «(uaHbet civitatis formaaccidere pos- 
sunt maxima, prte belU calnmitatibus, et qnie iti 
couditione homiuum iiaturali, sine domino, siue 
lege, ex rapto viveutLum cotitinji^unt, vU seusibilia 
smit; nec dcuique quod gravisHima oucra, qme ab 
habentibuspotcstatcm summam impouuntur, non ab 
co, quod illos aut pauperes aut debiics ficri cupiaut, 
proficiscuntiu', quibus divites et fortcs eos essc re- 
gcutium comoiodo maxime expedit, sed ab ipsorum 
civiuin tenacitutc, ca contribuere, quteadpaccm et 
diffcusionem .•«unm ncccssm'ia sutil, recuKaiitium. 
Inde autem regentibns plcnunque nascitur, diim 
pax est, pecuniam exigcndi qimiitam possunt neces- 
sitas, ut qu£e opus sunt ad bcllum, |>arala habeant. 
Sed civibus data suut a ualura (luasi vitra, quie ob- 
jecta majora qoara smit vidcri faciunt ; pcr qufe si 
tributum vidcant quantuluiucuuque, magiiam pu- 
tant esse oppressiouem. Telescopii^ carent» uempe 
scicntiis quibus a longinqno prospiccre possent 
miserias illas impeudcutc::, quse siue pecuuiarum 
cuutributiouibus &UMt iucviubiles. 



:l I 



DE CIVITATE, 



HI 



CAPUT XIX. 

DB CENEBIBUS CiVtTATUM PER INSTITUTIONEM, CT &B 
SUCCESSIONE AD SUMBIAM POTRSTATIiM. 

DiSTiNCTio civitatum a distinctione oritur per- cap. xix. 
soiiee sumQiaiii liabeiitis potestateni. Uiioniam er^o jv^Z^,,,,," 
surania iwtestas uiiius hominis est, vel plurium ; et '■"''«""• !«"■ 

• ' IfrtlililtMinrlD, 

siqaidcm phmum, nut ommtim, (itii ut m curiuni •« a.. .i.rr,.,- 
convenieiidi unicuuinejiis sit), aut certorum uonii- „.^„^u^m„„. 
num a «eteris distiiictonim : triataiituin esse ])08- 
KUQt civitutum genura, ncmiic monarchia, ubisum- 
ma potesta^ Lu uuo hominc est; dcmocratio, ubi 
summa potestas in cutu homiuum e«t, in qucm 
c<£tum quUibi^t civia admittitur ; et ariiitocratia, ubi 
summn potestas iii ccetu civium est qui optimates 
dicuiitur. Alia civitotis species nulla est ; cura 
nercssariuni sit ut siiiDmum potestatem liabcat vel 
UQOS horao, vel plnres, vcl omnes. 

Alia quidem eivitatum iii historiis librisque poli- 
ticorum oceurrtiiit uoinina, ut tyratinis, et olignr- 
chio, Ked non sunt propria ; signiticant enim aiFec- 
tum, non conccptum cjus, qui illis utitur. Nara 
qui mniiarchie irati sunt, tyraunum appeliant ; qui 
optimates oderuiit, statum eorum olii^irchiam di- 
cont; et qui demai^ogos non amant, statum demo- 
craticum auarchiam voeaiit ; nec tamcii indc sc- 
quitur speciem aliquam re^imiiii.t es.sc anarchiam. 

Quml multitiulo, aiite<}uam in nnam civitatem 
coaluerint, potuit, si voluisset, potestatem summam 
in uimm liominem, non minore jure qimm in coe- 
lum coiindisse id est, uioaarehfc se subjecisse non 
miuus absulute quam (frtiii, manifestum est. Ubi 
ergo mouarcbia semel instituta est, alia persoua ad 



142 



DBCIVITATE. 



CAP. XIX. imiltitiidincm reprfesemaiulani jure elip non putest, 
D^lU^^b... "'*' ^* """^ *-** * monarcha tiefiuita nc^otia, nequc 
driuiumpn iioc mouarcbae injussu. Alionui enim sumniam no- 
«I a, I.UL-I». tcstatem naberent au!e giiuuL aut plures persunse in 
luirapiK^im eadem civitate, quae imle in condLiiouem belli om- 
nium contra omncs rcducerctur, contra fiiieiu ia- 
KtitutioniK. Rirut autt^m iu ctetu populi Rumniam 
lialjente poteslatem, qui civc5 sibi sulMiitOR per ho- 
mines deputatos conventre juberet ad ncj^otia a 
eoitu dcfiuita, pula ad cousilium iu rcbus arduis ira- 
pertiendum, vel ad nocumeuta tolleuda, insanus 
tiubprctur, qui homines ita convoratos summam 
potestatem habere, et totius civitatis muUitudinem 
reprscscDtarc, et personara civltalisgerercarbilrare- 
tnr ; ita ctiam iusanus halieri debet qui, si de iis- 
dem negotiis in mouarchia monarchse jussu conve- 
nerint, couveuientes putaret g-crerc persoiuim civi- 
tatis. Atque hoc ita mauifestum est, ut mirum sit 
non aiiimadversum esse ah iis, qui ret^cm suum |>ost 
sexccntornm annomm succcssionciH, sine coutra- 
dictione legitimum, qncm et regrem agnoveniiit et 
cui majestatem &ttribuerunt, non tamen utcivitatis 
personam couKideraverunt, sibimet ipsis totios oi- 
Titatis Angticanae repr^entatiouem assumentes. 
MoneantUT binc qui summam babcut in qmxriinque 
ci\itatis genere potestatem, cives suos officii tanti 
jura edocere, sed eadem jura ipsi prius doceri, a 
potestatem summam retinere cupiauc. 

DifFcreutia iiiter tria liaic civitatum genera nou 
consistit in diversitate polestatis, scd in diversitate 
aptitudinis civium ad finera sunm, nempe pacem 
defensionem. In comparatione autem monarchis 
cum duabus reliquis, notaudura est, eum qui per- 
sonam eivitatis gerit, vel. ^ ccetus sit, quemlibet 



UR CIVITATK. 



143 



ex cretu, persnnam nahiralem esse ; et ([uanquam cap. xix. 

in persona sua poHtiea civitati studeat, non tamen ^,-^,,'^' 

ideo ad rem familiarem suam, et coeuatorum, et ^'"««kWD. p« 

amicorum mmns rcspicere; et siepissimc, si contin- «t d» «icw» 

^t bonum publicnm cum privato non congruere, 2»^I1Sib. 

privatum publico anteferre. Nam passiones homi- 

num ratione plcrumqne forliores suut. tiuando 

ergo Itonum publicum et privatum arctissimt; uui- 

untur, tuno uiaxime proouratur bonum publicum. 

In monarchla autem bonum publicum et privatum 

idem est. Regis enim divitiie, potentia, et honor 

a viribus et existimutione civium proficiscuntur. 

Nam rex, cujus subditi paupcres, dcbiles, aut riles 

sunt, neque djvea, neque magnus, nequc sccurus 

esse potest In democratia autem bonum publi- 

cum minus aliquando hominis improbi, avari, vel 

ombitiosi boiio privato expedit, quam coasiliuin 

pcrfiduin, actio proditoria, vel bellum civile. 

Secnndo, monnrcha quem, quando, ubi vult con- 
sulit. Itaque eoruin, qni in re de qua deliberat ver- 
satissimi sunt, quallscunque sint ordinis, sine fiico 
oratorio, ante exequeudi tempu!;, quantum vult, et 
secreto oonsilia audire potest. Cfrtu sautem, ubi 
consilio opns est, consilinrioa nullos extra corpus 
sunin liabcre poteat, quorum maxima pars rerum 
civilium imperiti snnt ; CBeteri, cum oratores sint, 
oratiouibus aut fucosis aut Incptc doctis seotentias 
diceiite:>, civitatcm aut turbant ant nibit juvanC. 
Neque omnino ecctui hominum consilii, quod taci- 
tura esse expedit, capiendi, propter multitudiuem 
tempus aut locus est. 

Tertio, monarcharum decrctatnconstanttam nul- 
lam habent pra?tcr cam, quic iiaturam sequitur 
huinauam ; sed in ccetibus accedit incuustantia alia 



144 



DB CIVITATB. 



Cap. xi;c. aI) ipso tiumcro homiiium. Nam paucis eonim, 
(jm (letsretnm fecerant, abseatibus, quod decretum 
ucfn est hodie cras resciiiditur. 

InAtiiiimMii, ..... . . 

-t j« .upo». Uuarto, monm-eha a seipso mvi(Ua aut avantia 
^Ijlit.lute(o. dissentire nequit. Coetus autem dissensionem in 
seipso habere potcst, eamquc tantam, ut prodiieat 
bellum civile. 

Qiiiuto, in monarchia incomraodum qiiidcm e»t, 
ut possit raonarcbn ad ditnudum amicum nliquetu 
fortuuis oinnibus bouum civum, quud tuuicii uuu- 
qunm factum legimus, spoliare. Scd idcm contin- 
git Qou raro, ubi summa potcstas in cu^tu est. 
Eadem enim est utrobique poteutia, utrique errare 
possunt ; iicc miims fueile dccipi potest ctetus a 
rhctonhus ct oratoribus hlaTult<; quam moiiarcha a 
blanditiis auUcoruin, scd faciliiis; nam iii cmttt 
alter alterius avanttie et ambitioni ^icissim inser- 
vit. Suut autem monarchre, ut nuius bominis, cog- 
iiati ctamiciquos ditarcveUt, pauci. Qui vcro gra- 
lia apud ecctum valf nt, propter necessitudinem fac- 
tionis cognati et amici multi sunt. Is, cai monar* 
cha favet, amicis ieque prodesse, et inimicis obesse 
potest ; at oratorcs, id cst, quibus favetccetus.po- 
tcstatis noccndi plusquam satis, juvaudi parum ha- 
bcDt. Accusatio cnim, nt est natura bominum, 
minore doquentia indiget qnam defcusio, majo- 
remque babct oum justitta similitudincm condem- 
natio quam absolutio. 

In monarchia incommodum est, quod summa 
polestas desceiidere ad infaiitem polcst, vel ad vi- 
rum qni inter bouum ct malum discfrncrc ueaciat ; 
undc potestatis n.sus in aho erit, puta curatore nut 
proteclore. Sed incoramodum in eo consistit, quod 
proptcr tautam diguiCatcui et ofiicium tam lucrosuiu 



DB CIVITATR. 



UTt 



nascetur inter potentiorts cives competitio, et ex cap. xix. 
eoaipetitlone bellum. Verum quod mcomniodum ,^" ,^i„„ 
boc iionaforma iTtriininis monarehici oritur, arj2:u-'«'i"™"'p«-' 
mento est, quoti mouarcba pr.Te*xIens, tutelam suc- ,i ,1« ncta- 
ccssuri infautis qms habitnrus sit, declaravit ; idque J^JI^JXin 
Tcl cxpressc per testameiitum, vel tacite, ncmpe 
consuetudiiti ciroaqiijestionessimilesnon contradi- 
cendo ; tuuc autem si competitio veL bellum stibse- 
quiitur, formu regiminis munarcbici culpa uuu est, 
sed iujustoruu) et aml)itio><urum civium. Etsi autem 
monarcba pra^cedeus tutelam nemini commisserit, 
iucomuiodo tamen huic satis provisum est a jure 
natunili, nimirum, ut tutela illi committatur, eiijua 
per imturam maxime iuterest infantis jiira et per- 
«ouam eouFicr^ari, et cui miuimum a morte vel a 
diminutione cjus accessurum est emolumentum. 
Cum euim omnes bonum sibi quserant, si tutela in- 
fantis bomini committeretur, qui se per illius mor- 
tem promovere posset, tutela no» esset sed proditio, 
tanquam si quis tutelara agni committeret impnuiso 
Iiipo, Itaqne, cum provisum sit ne eontentionis 
de infanti» tatela causa justa esm post<it, non est, 
81 pai turbetnr.formai rcsiminis monarchiri, sed am- 
bitiosis ct injustis civilms officia sua i^iorantibus 
attribucndum. Coutra autem, ctvitas magna, in qua 
summam pot«statem habct cvctus, vi\ uUa e^t qme 
curatore tauquam infans aliquandn noii indigeat. 
Nam ut iiifans a consiho curatoris diswmtir»' propter 
inscitiam nou potest: ita cu;tui a sententia majoris 
partis dissentire non est Uberum. Et ut iiifantibus 
dantur tutores; ita ctrtibus iti rebus arduis dic- 
iatorex, cmfodes fi/jeriaiis, proteclores dari iuso- 
litum uon rst ; quorum rcgimen pro tempure est 
monarchicum ; et a quibtis s.Tpius CGCtibns sublata 

VOL. III. L 



146 



DB CIVITATE. 



CAP.xrx. «st potestas summa, quam moiiarchis iufauUbos a 
_ '""' curntoribus sais. 

Dcgmctiliua 

riiiubiDi p»r ttuaiiquam dvitatnm frenera, ut dixi, tria tautnm 

luMllutkDnii. . ... - . ■ 

ti ir riMo- sint, Tiionarclua, ciemocratia, et nnstocratia ; con- 
m^i^ ^i^ilXmi. *'''l*^''*"'tibus tamen civitatcs singularcs qvisc nunc 
sunt, ct quffi pcr tcrrarum orbcm olim fucrc, plum 
fortassc videljimtur. Excmpli cau»u, rejEmim quod 
vocaturelecti\iim,ubiaummampotestateraprocerto 
aiiquo tempore habet rex ; vel, qui potestatem sum- 
mam hiereditariam quidem habet, a civibus autem 
Umitatam ; qme formre regiminis a plerisque mo- 
narehiiB appellautur : item, civitaii democraticc vcl 
aristocratioe g^iheruata, 81 eivitatem aliam belio 
victam sibi ohcdire cogat, et per prsfectmn aUumve 
rainistrum rt^t, vldcri fortc potest, proptcr ccrtum 
regentem,rcgimcndemocraticumveIariHtocraticum 
esse. Sed non est ita. Ncque enim reges tcmpo- 
rarii, neque reges, qoibus potestas circmascripto 
est, summi suut, sed summorum uiinistri. Neque 
provliicia, qua; demooratjfe nut optimatihiis suhjcota 
est, regitur a eivitato dominaute democraticc aut 
aristoeratice, sed monarchice. 

Primo autem rex, cnjus potestas cmB vita termi- 
natnr, quales noinnJli hodie suiit In orhe C^ristinno; 
aut is qiii summam quidem habet potestatem, sed 
post tempus certum vel ad alicuju» alterius rolun- 
tatem dcponendam, qimlis erat quondam RomEe 
dictator ; sl successoris cligeudi potestatem Imbeat, 
non est amplius moimrcha tempurariu^, »ed impe- 
rium habet sibi et hieredihus suis. Sin potestate 
illa eareat, alter est vel homo vel ctctus, <iui post 
iliiiis obitum regem novum elie^re potest. Sed is, 
qui hon potest, summam poteatatem ante habnit. 
I)are cuim altcri, quod ipse non habet, nemo potest. 



DB CIVITATE. 



147 



Quod si siicc€ssionem dare potest alius nemo, is, cap.xix. 
(jni i)0tei*tat4^m aiite Imbnit, retinere et sncecssorem - ^7~' 
8uum pligere potest, immo debet, ne, coutra legem rirfutn» j.« 
natnra, rives fiflfi suBe commisscs deserta potestate r.i,'"^*^ 
summa iu couditiouem ualura relalwntes perire ;^" ^^^^^. 
patiatur. 

Secundo, rex electus ud potestatem pncscriptam» 
priEscriheute,sive is borao sit sive cictus, minor est ; 
et proiude non e»t summus. Putestatem ergo sum- 
mam habcnti jus succe&soris eligendi semper hceret. 
Reg^minis autem ejus forma uon proprie monarchia, 
sed vcl <lemocratia vel aristocratia est. 

Populus Ilomamis victam Pompcio docc Judtcaro 
rexit. Regiminis ei-go Judfcorumformasub populo 
Rouianu, quo nouune appclkbitur ? Democratia 
non erat, neciue aristocratia, quia uon regebatur a 
ccEtu homiumn Jud^orum. Uuid ergo.au munar- 
chin erat, cum sunima potestas non in homine uno, 
sed iu c(£ta Romano resideret ? Quidnl } Popnli 
Ronmni quuDquam summa potestn.s in civesRoma- 
nos aristocratia erat vel democratia, in JudBX)s 
taraeu mouorehiB erat. Tam enim civitatis unius 
iii civitates plures, quam uiiius homiius in plures 
homines imperium mouarchia est. 

Qufccnnqnc civitatLs forma est, matcria, id est, 
honniics, mortalis cst. Nam homines, tum siu^uli 
tnm costu» integri, morti subjeuti sunt. Itaque, 
qucmadmotium ad dvitatis coustitutionem neces- 
s&nm emt artificialu homo, itaetiam ad consena- 
tjonem cintatis necessaria erat artiJiciaJis tilay sine 
qoa post stntem anam moriente monarclia civitas 
omuis interiret. Vita autem haec artificialis ea est, 
quam vocaut jus successionis. 

Pftrfecta ctvitatis foriua ema non pot«st, ubi suc- 

L3 



148 



DK CIVITATE. 



CAP. XIX. cessorem eligendi jns non 8it in antecessore. Nam 

i><.(irutribui ^* ^^ '^'*^ ''"" ^^^> '" subdito est; ideoque ab eo, 
ewiwiiniprr Qui summani habet potestatem, assumi sibi potest. 

lu»ti(ulion™, ' * ... .- 1 . 

vt .tH »ii'in. lUiiis ergo, nut uulhus eiit : et sic cmtas oiKioLvitur, 

mwn pMouotciu. coutm lustitHcutmiu intentionem. 

In deniocratia, coEtns totus deficere, nisi defi- 
cientibos clvibus, uon potest. Qua:8tioues iglturde 
jure snccessiouis nd democratiam uon pertiueut. 

In aristocratiis autcTn, si (niis l-x ccelii summo 
monatur, altcruin in ilHus locum a ca;tu ij)so vel 
ipsius nuthoTitate suhf^itncndum vssc, proptcr eam 
quam habet potestatem snmmam, mauifestum esL 

Dlfticultas de jure successiouis maxiua iu mouar- 
chiis est. Circa quaiu du% qu»stiuues esse possuiit ; 
altera, an monarchaj prffiscuti jus sit quem vult 
eli^cndi ; altera, quis sit qucm vult. Ad primara 
auteni, con.siderandum est, aut jus illud monnrchie 
pnescutis esae, vel multitudiuis solutse. Ni nionar- 
chae sit prffisentis, moriente illo civitas dissolvitur, 
quia uuUus est, qui jus illud postulare sibi potest, 
homo siiigulari.s ; multitudo autem neque agere 
quicquam aut loqui pote^t, ut quie persnua amplius 
non est. Redeunt crgo omuia ad couditionem 
belli; et, per consequens, successorisconstitutionera 
ad mouarchara prsesenlem pertinere, cx ipsa civita- ^J 
tis institutione uuLidfcstum cst. ^| 

Quaeatio autem, quis ille sit, qucm monarcha 
successorem sive haeredem sibi esse voluit, aut per 
ipsius testamentum aut per alia sigua idouea judi- 
candum cst 

Per testamentum, si viva voce successorem de- 
claraverit, utfeceniiit imperatoresRomnnorumpri- 
mi hferedibus norainatis. Vox cnim hares non 
aemper filium aut cognatum significat, sed quem- 



DR CIVITATE. 



149 



■nampalaU 



cnnque quisque pqtestatis siuc successorem esse cap. xix. 
velit. St erao moimrcha swcctsworcm suum dii»crte ' — t" 
iiomiimvent, summa potestas, simul atque mortuus ri'-u<»<° r<" 
est anteces^or, m iiomnmto est. „ .i^ .««» 

Ubi vero testamentum et verba aperta desunt,^^"'"'^"""'' 
ibi vuluntatis ejus alia signa natnralia obscrvanda 
sunt. Quonmi sii^norua) unnm est consuetndo 
loci. Ul>i ereco succedere con.'*uevit is, qui genere 
efit proximn^, illius r»t )>otestas snmma, ontece.ssore 
mortuo ; quia si aliuni succedere sibi voluissct, 
facUe illiuii vivens uominare potuisseU Eadum 
autem rej^nla est, kivc proximltas illa maris fucrit 
sive (a-miiix'. Consuctudo enim, qua; principis 
vcrbo tollt facile potuit uec tollitur, &ig;tuun est 
sublatam esse nolentis. 

llbi vero neque testamentum neque consuetudo 
auteivit, ibi intelUgenduni ust, primo, regiineu ma- 
nere munarchicum ; quia formom illam rc^audo 
commendaverat, necine verbo improbavcrat. Se- 
cuudo, Uberos suos i>otius qnam alios ad tantam 
digiiitateiii protnovere voluisse; et ex liberis, marem 
quiim ftcmitmm, ut pcr naturam ad sustiueuda 
pi-ricula uptiorcm. Tertio, si prole careat, fratrem 
qnain altum, atque ita semper propinquiorem quam 
remotiorem. Pnesumitur cnim sanguiue propin- 
quiorem, amore quoque, csteris paribus, potiorem 
esse. 

Vernm si monarcbfe, per testamentum aut cou- 

^troctum, successorem con.siituere quem vcUt liccat, 

lum iude vidctur oriri posse civitati iucom- 

mudum. Naui t>otcstatcm summam in hominem 

alieni^cimiu traiinferre poterit ; id quod (quia alie- 

. ntgcim: ucquc ctdcin fortc rcgimiuis formrc assueti 

Buut, ueque eodcm utentes scrmonc sc mutuo con- 



150 



DB CIVITATE. 



NOl )HfU3lj|lit7a. 



CAP.xix. tcmptui autO(lioIiabeiit)iii civitatis opppressioncm 
- '■"■ lendere Terisimile est. Sed incommodum hoc non 
rivii.iun> {.r ab eo nascitnr, quod suramam potestatem habe&t 
'nr^lTtZ"' alienigena, sed velab iinperitin regeutis, vel n coutu- 
'^"^ *■'"■"" macia civium quomni alteri alteromm mores, ut 
aquuOT est, ferre noluut. ttuod incommodum Ko- 
mani olim ex ci^itatibus, quas sibi subjeceraut, tm- 
pcrtiendo alieuigMiis multis, et interdum totis civi- 
tatibu»t jm civiuni Romauorura, su»tulerunc. Idem 
etiam conatns est, sed irustra, per regnorum Anglise 
etScotiaeunionemrexnostersapieutissinmsJacobua. 
Quotl /i perfecisset, bellum civilc, cjuod utramque 
gentem miBcram fneit, nasci potuisse non vidctur. 
Ctvibus ci^o, si monnrcha successorem alienigenam 
constituat, iujuriam nullam facit, qumiquam ciJpa 
regentium vel ipsorum civium incommoduni inde 
aUquaudo oriatur. Idem etiam ex eo manifestum 
est, quod regna in alienigenas per cognntionem 
dcsccndentta, qiijiuquam eadcm sequutura sint in- 
commoda, pro licite acquisitis sine contradictione 
habcri solent. 



CAPUT XX. 

DE DOMIMO rAT£aNO ET DGSrOTlCO. 

CiviTATKM per acquisitionem voco, ubi summa 
potestas acquisita cst per vim, ita nt, mortis vel 
vincnlorum metu, imperata facere unius personte 
sive singuli aive phiralitate suffragiorum cuncti se 
obligavcrunt. 

Atquc bof dominii ?ive .summa? pote.statis genus 
ab eo quod iit pcr iustitutiout-m, tn lioc taiitum 



DE CIVITATE. 



151 



differt, quod bic iiietu mutuo, ibi inetu uuius cives cav, xx. 
imperium jn sc mlmittunt. Utrique tamen id fa- y, j^,t| 
ciuiit motu. Id quod ab iis qul pacta proptcr ?<i«nu.t 
metum inita irrita esse univerealiter prouuntiare '"' 

solent, notaudum est. 

Id enim »1 verum esset, civitatis forma nnlla 
essetf in qua obedientiam civium civita.s exigcrc 
jui* posset. In civitatc quideni, ubi vis prohibetiur 
et latrociuia iudioare jubcnt lcgc8, promifisa tcrrore 
extorta irrita sunt; iion autem cx uatura pactorum 
inita sunt. Etiam ubi promissa metu facta inva- 
lida sunt, promissorera absolvit uon pacti invalidi- 
(as, sed sententia summie potestatis. Aiioqui uni- 
versnliter verom est promissum licitum illicite 
violari. 

Jura antem summa? potestalis, sive institntic sive 
vi acqubiitffi, eadem sunt, neque sine habentis cou- 
sensu auferri vel tranaferri possunt. Ttaquc qui ea 
tpossidct ueque puniri neque reus tieri jurc potest. 
Dc ]Mice ct bello, et de doclrinis publice doccndis, 
ct de controversiis omnibus judicat. Magistratuum, 
consiliariorum in pacc, ducum in bello, miuistro- 
rmnque publicorum constitutor solusest. Premio- 
rom, iKEnarum, honoris, et ordinis arbiter : legum 
denique omnium autbor latorque est, propter ra- 
tiones (^apite prajcedeute allegatas. 

Est etiau dominii acquisiti genus aliud pcr ^ne- 
rfttionem, quod patemum dicitur : cujus jus patris 
est, nou qnia filium fsenuit, sed qnia cuiisensit lilius, 
vcl propteralia aliqua arg^umcuta. In tmiuscujusque 
emm filii vel fdisB gcucratione, duo concurrunt 
bf^nerantcs. Si crgo duminii jus sola generatinne 
'definiretnr,duo cwient domiiii, quibus nmbobus obc- 
dire impossibile est. Quod autem scri|>8erunt uliqui, 



152 



DE CIVITATE. 



CAP. XX. 



(lominiiim patris esse propter pnestaiitiain sexus, 
iioii rccte dlcitnr. Nequeenini mas fccminie tanlum 
aut viribus aul pnidentia Remper pncstat, ut domi- 
nium dctcruiiuare ])osstt siiie bello. lu civitatibus 
obtiuct jus civile. Itaquc ubi inns rcguat, ibi mari, 
ubi fnemino, ibi fcemina: domiuiuro tribuituriu filios 
regios. Sed qurestio uuuc est de jure doiniiiii in 
couditioue naturali, ubi leges matrtmoniale» nullie 
auut praeter aexuum amorem mutuum et prolis cu- 
ram naturaliter iuBttam, ubi pater et mater de do- 
minio in infantcm ant pacto disponnnt, aut omnino 
nou disponunt. Si erjjo dis]>onunt, pcr paotum id 
faciunt, et dominium cujus sit u pacto indicatur. 
Sic Ainazones cum maribus viciuorum pacti sunt, 
Dt gcniti pueri ad illos remittercutur, puclla; apud 
matres remancrent. 

Sin pactum nullum interveniat, dominium inatria 
est. In couditione enim iiaturali, ubi leges matrl- ] 
mouiales nullce extaot, quis pater eist igiioratur, 1 
nisi indicante iimtre. A matris ergo arbitrio de- 3 
pendet dominiuin ; ijisiusergo <st. Ilnrsus, iufaus ] 
in potestate matris nasnitur, ita ut penes illam sit 1 
But edneare aut e\pone-re vel inter6eere. Si ergo ] 
alat, nmtri vitam debi't iiifaus, et ])roi>terea illi iir» | 
omiiibus aliis obcdire oblig-:itur. Dominium crgo J 

matris cst. Siu cxpouat illiira mater, alius autcm J 

repcrtum servet alatque, alentis dominiam est. 
Sei-vati cnim st^mj^er dominus est senator; qnia 
fiiiis, proptcr quem alteri alteris se subjlciuut, cou- 
servatio est. 

Si pater matris dominus sit, ctiam infantis do- 
minus est. Sin mater jmtris sit domiua, ut fit 
quando re^ua, sunimam hal}cns potestatcm, subdito 
8U0 nubit, dorainu8 iufautis mater est, ut qu» 
doniina est uiariti sui. 



j 



OB CIVITATE. 



153 



Si viret uxor, potestatem in diversis civitatibus cap. xx. 

sumiuam lial>i:utes, filium liabcaut, cl tle domiuio in '" ' ' ', ,"" 
Ulum contrahant, dominium dependeta contrnctu. f^"»" 
Si non contraliant, dominus vel domina est cui 
domiitiuQ) re^iii est, in quo iiascitur filius ; quia is, 
qui civitatts domiuium habet, civiura omnium iu 
ea uBtorum dominus est. 

Uui dominiLs lUii est,doroiuus quoquc est filiorum 
filii : <|uia qui jus in persouam habet, jus quoque 
babetia cu quie suut pcrsunx. 

Jus snccessiouiii ad domiuium putcruum codeni 
modo proccdit, quo in munarchia pcr institutionem, 
de qua dictum est in capite prcecedente. 

Dominium per victoriam in bello acquisitum ab 
aliquibus scriptoribns despoticum appellatur, quod 
cst domiuium herile in scrvos. Per victoriam au- 
tem acqnisitum tune cst,quandovicti vitaiidaemor- 
tis immiucutis causa taoturos se paciscuulur, pro 
vita et libertate corporis coueessa,quicquid a victore 
impembiiur. Post pactum illud victus victoris 
servus est. Quod nomeu utrum an a senare an a 
servire derivetur, disputent grammatici. Significat 
autcm non captum llum qui carcere couctuditur 
aul catenis constrinptur, sed captum illum qui (mc- 
to ser>-irc oWigatur. Vinctus enim vel incarcera- 
tuti, ut qui cum victorc iiibil pactus est, nnllo jurc 
teneri potwt quin carcerem, si potest, efFringerc, 
viucula dirurapcre, victorem iuter^cere, aut in ser- 
vitutem vicissim adducere jure possit. Captus 
antcm qui pro libertate corporea fideliter aervire 
pactus est, idem faeere sine pacti violatioue, id est, 
sine injuria no» polest. 

Non ergo a victorift jus dominii, swl a victi pacto 
luuicitur ; ueque eo obligatur, quud captus esC, sed 



154 



DE CIVITATB. 



D«i)gnilliio 
itnnputlM 



CAP. XX. ciuod voluntati capientis se submisit. Ncque ob 
subraissionem ejas obiigatur victor vitam ei coado- 
nare, nwi ante id promiserit. 

Quod soleaiit homines vitam ab instante linste 
I>etcrc, ideo facinnt, ut declinata morte qnre ab 
iratt) faoste fitatim expcctatur, possiut postea aut 
pccunia aut servitutc vitiun rcdimerc ; uon quod 
victor rcdcmptiouis pretium accipere teueatur. 
Tunc demum scrviis vitje secunis cst, quando corpua 
suum sibi creditur. Sin opua faciat aut quomodo- 
cunque sine pacto serviat, non id vi juris, sed metu 
mortis facit. 

Dominussen'i, omnium bouorum quse habetser- 
vns dominus est, et domino acquiritur quicquid 
acquirit servns. Continetur enim hoc in natura 
servitutis. 

Jura dcnique oninia dominii pntcmi tum desjio- 

tici ^ivc hcrilis eadem suut qua: summiB potcstatis 

in civitatc per iuscitutionem ; et proptcr rationes 

easdcm ; quie rationes in capite pneci-deTite satia 

explicata; sunt. Itaque uioDarcha^ qui duarumaut 

plurium civitatum summam habet potestatem, in 

una per in.^titutioncraj in altera per acquisitionem, 

si, pr.'«tpxtu victoriffi, uni qimm alteri duriorem se 

prabeat. aut per iniquitatem autper juris naturalis 

iguorautiam id facit. Coustat hinc famiHani mag- 

nam, nisi civitatis alicujus pars sit, quautum nd jura 

attinet, civitatcm essc par\am, sivc illa familia ex 

patre et filib, sive ex domuio et servis, vclexpatre 

et £liis et servis constet ; et in ea familia monar- 

cfaam domiuura patremque esse. Familia taraen 

proprie civltas noii est, uisi tanta; sit poteiitiEe vel 

per nuraerum smun vel ptr alias opportuuitates, ut 

subjici siue bello uou possit. Ubi cnim liomines 



DE CIVITATE. 



m 



jinri^rTit* ri 



manifcsW! dcbiliores sunt quain xxt tueri sc possint cap. xx. 
luiiti, mmsquisque eonim, periculo imminente, ad 
vitfE suie conHerrationem sive fnga sive deditione 
potest pro suo arbltrio jure uti ; qaemadmodum 
faciuut milites mnguo exercitu circumventi, si ipsi 
jmuci sint, arma dejionere, vitam iwtere, vcl fugerc 
potitisRolentqnamab hostibus occidi. Atf)ue hfcc 
de jurihuseorum. qui mmmam habent potestatem, 
sufiiciant ex rei naturadeilucta. • 

Videamiisjam de e.odemre quid docent Scripturffi 
Sacrw. Ad Mosem populus Israeliticus (Exod. xx. 
19), sic loquitur: Loquere tn nohiscrim, et audic^ 
vtus ; «cd nohiscum rie hqiiatrir Dens, nc tHoriamttr. 
Debebatur ergo Mo!'i a populo Israelitico pleuissima 
ct absoluta obedieDtia. De jurc rt^m Deus ipse 
(1 Sam. viii. 11 — 17), per Samuclem dicit : lletc 
erii ratio ipsaregis qtii reguabit super rojt;Jilio8 
teatro* accrpifit, tit xihi dijiponaf in cttrribns saia 
et 1« equitihun #«m, et ut cnrrant ante currum 
jtuum : et ttd di^wnendNtH sibi ehiliarehos, ei 
fiffectos guinquaizeitia : et nd tiraMdum urva xnu, 
^et ad metintdum viexsem suam, et ad Jaciendim 
hutrutaejUa bedica sua, et in.itruuteNta curruum 
stwrurn; siirtiliter Jilias vestras accipiet in Hiigaen- 
tariaxy lu r.oquas, et in pistrtces : etlam agro* 
testrusy ct rincas vestras, ac oliceta restra optitnn 
aecipieiy et dahtt serpi» swJs ; servosque restros^ et 
ancilitts veslras, ac jm:eneti prtestaiitissitnoa, et 
asinW v-estros aceipiet,adhibchit(fue ad opm «nuvt: 
greges vestros decimabit ; denique ros eritis ei 
aervi. Potentia hac absoluta est, ncmpe, eicea 
otMnei regis serei sant. Rursns, andita ratione tv^ 
Rui popnlus aswuslt tamen diceiis (verx 19 — 20); 
«ed rrx pneerit tiobix, «/ simitii aos qitoqne sicnt 



156 



DR CIVITATB. 



CAP. XX. onmeM i.*ta gentes ; et rintiicetnos rex «ofter, et 
' • , .' nrocedem aute nos ffcrat hella noslra. Confirmata 

Ilu ilDnuuiQ ' " 

hicsunt \\% quc habtmt sumrDam potcstatem.jura 
omuia tum militiie tum judirioriim ; quEC adeo 
absoluta est poteutiu, ut honio ad liomineni poten- 
tiara majorem transferre non possit. Praeterea, 
iwtcntia, quam a Deo petivit Salomon, hffic crat 
( I Reg. iii. 9) ; He» servo tno ammKiii intellif^entem 
ufl judicandim populum tiiuiit dtscernendo ittter 
bomm et malum. Quamobrem jus judiciorum et 
jiis priescribendi regulas boni et mali, id est, jua le- 
gum frrendaniDi, pertineiit ad illum c|iii suMimtu» 
iiabet potestatem civilcm. Uupesivit Davidem Sau- 
lusuteum occideret; cum tamen Saulum occidere 
potuit Dnvid, et ut faeeret hortati suut eum sen-i 
ejus, vetuit eos David dieeiis, (1 Sam. xxiv. 7) : 
Absit iitjacerem remhtinc domino meo, unctotfe~ 
fiovte, extendendo iitanum mcaiu contra cum ; nam 
iiHctm Jefiovo' est. Coutirmatur hic regum impo- 
uitas. De Bcn-orum obedientin dicit Sanctus Pau- 
ius, (Col. iii. 22) : Servi obetiitc dominis vestri* in 
omnibus. De obedientia tilionun dicit (Col. iii. 'iO), 
Filii ohedite parentibm in omnibus. Debitaei^a 
filiis et aervis patribu» suis et domiiiis est obedien- 
tiasimplex. Porro(Matth.ssiii.2,.3) dicit Christus, 
In catlicdra Mosis setlent ScrififB et Pharisiei ; om- 
nia ergogiio' dixeriat vohts iit scrvetix, sercate et 
Jacite. Ecce nu-sus obedientiam simplicem. Etiam 
Sanctus Paulus, (Tit. iii. I } Ipsis sitggere ut scse 
stdijiciant principihusac potestatibtis obtempereni. 
Obedientia hiec siniplex est. Postrcmo Servator 
uostcr i|>se docet (Muttb. sxli. 21) tributa impo- 
sita a summa potestate civili sotveuda «sse, ipsc sol- 
vens et tlate, inqiiitus, Ctesari eaqucc C<csttris «unt. 
Itom, quod quicquid is, qui summam habet potes- 



DE C1V1TATB. 



167 



tatem, exegerit n subdito suo, recte evigitur quandu 
opuserit, etquod utruu opus sit uecHeiiwejudiea- 
bit, ostendi potest ex verbis Christi (Matth. xxi. 
2, 3) discipulis suis mnndaiiti^i, fie m vicnm qni 
tchia esf. ex adverso, et statim invemetis asiaam 
Ugatam et piiiJum cum ca ; solventcs cos adducite 
ad me : el si qnis cohis aliqnid dixeril, dicite, 
Domino his opus est ; statim autetn tniftrt eos. Non 
intemigaljunt ulrum necessitas tUa sive opus jus eos 
capicudi dotniuo trlbuat, uequc utrum domiuus 
nectfssitatis Hlius judex sit; sed iu voluntatc Dci 
acqniesrrnt. 

His locis addi etiam potest qnod dicittir (Gen. 
iu. 5), Eritis sicut dti, seietttes bont et mali: et 
(vers. 1 1 ) quis indicatit tihi nudum esse te ? Ah 
de fractu ilVnts arboris, de quo interdixcram fibi 
ne comedas ex eo, commederis ? Cognitio, id est, 
judicatio boni et mali, vetabatnr sub nomtne fruc- 
tns arboris scientise boni et mali, in experimentum 
obedicntiie \dami. Diabobts autctn, ut ambltionem 
fcmiiiw, cut fructus iUe pulcber jara visus crat, in- 
ce&dcrct, dixit ilH fore tUos quasi deos, seientc.s boni 
et mali. Cum igitur coinedt&scnt ainbo, nrrogarunt 
quidem officium quod Dei solius erat, nompo judiea- 
tionem boni et mali, sibimet ipsis ; qnanquain faeu!- 
tatetn uovam disceruendi inter boiitim et inalum 
nnUam acquisierant, Quod dicitur autem, quotl 
cum comedb*sent, viderunt se nudos esse, nemo lo- 
cum iUum ita interprctatus &% quasi cceci ante 
fuerint neque siias ipsonim eutesviderint. Sensiis 
antcm manifesttis e«t, quod co primum tcmporc nu- 
ditatcm suam, iu qua Dcw viijiim c»t illos crcare» in- 
decoram esse judicarunt, i't pudore suo Dci opus 
tacite coudemiiarunt. Interro^t ergo Adamuin 
Deus, cotnmedisii, etc. tanquani si dixisset, tu, qui 



CAP.XX. 

\}r iloRitnln 

pau^mo Ft 
dn|iuti<'ii. 



l&R 



DB CIVTTATB. 



dnpoUcD. 



CAP. XX. obedientlam mihi debcs, arrogasti tiM potestatcm 
de actionibits raeis judicaudi ? Unde pcrepicue, 
quanquain allcj^orice, significatur, facta eorura, 
quibus sununa est pctcstas, a subditis suis uon esse 
reprehendenda nec disputanda. 

Itaque maiilfeste, quantum ego iuteUigo, non 
modo ex rntioiiej sed etiam es Seriptura Sacra, 
summam potciitatemf sivc ca iu uiio liomine, ut iu 
moiiarchiis, sivc ia uno ccetu, ut in democratiis et 
aristocratiis, collocata stt, tantam esse appnret 
quantam facere eam possunt homiues. Cluauiiuam 
autcm de potcstate indetinita multa iucoimiioda 
homiues ima^uari sibi possimt, iucommoda tamea 
quiB polCBtatem limitatam comitautur, nempc bel- 
lum uniuscujusque contra ^iciuum m\km, multo ?unt 
majura. Conditio hominum in hac vita siue iu- 
couimodis nunqnam erit. Neque est in civitatc 
quacuiKjuc incommodtim raagnuin, uisi quod plc- 
rumqiie a civium ipsomm contumaoia et a viola- 
tione pactorum illorum, in qnibus csscntia civitatls 
consistit, ortum sit. Quicunquc autem potestatem 
snmmam, nimiam esse putaus, dimiuuere couabitur, 
subjiciet se potestati majori qu£e iiummam Umitare 
posse videbitur. 

Muxima contra potestatem absolutam objectio 
dcsumittir ab eo quod fieri solet, et eorum est qui 
iutcrrogaut ul>i et qnamh potcstas absoluta a sub- 
ditis ag7iitfi fuerit. Sud vicissim ego illos iuterrogo 
ubi et fjnamlo litiera n seditioue et bello civili exli- 
tit civitas, nhi potestas absolnta non fuerit. In gen- 
tibus illis ubi civitates (hu duraverunt nec nisi 
bello csteruo perierunt, subditi de potentia summa 
suorum principum nmiquam disputavenuit. Ar- 
gumentura autem a consuetudiue honiinum sump- 



DB CIVITATB. 



15!) 



■taajHiUeo. 



ttim, qui iu causas et natnrain renim civiUum uun- cAr. xx 
quam profmide iuspexcruiit, invalidum est. Etsi 
enim homiues fuudameuta domorum suarum supcr 
arfnam ^-ollorarent, nou tamcn inde iuferri potest 
ut ita. fieri debcAl. Scientia constituendi couser- 
vauditiue civitates, re^ilas certos habet et infalllbi- 
les noD minui; quaui arithmetica et geometria ; ne- 
que ab usu tantum dependet. Quas re^las ex- 
cogitnndi otium neque habuenint pauperes, neque 
qni otium et vohmtatem habuere, qua mcthodo id 
facicudiun crat iutclicxcruut. 



CAPUT XXI. 

DE LIBERTATB CIVIUM. 

Lihertas sigiiificat proprie ahsentiam impedimen- 
toram motud exteruorum ; et dieilnr non minud 
de rebusirrationalibuset inaaimatis, quamrationa- 
libus. Quicquid enim tta ligatur vel concluditnr, 
ut nisi iu spatio ab extemis corjioribns lietermi- 

, nato moveri ueqneal, id ultcrius progrcdieudi liber- 
te carere dicimus. Itaquc auimalia dum mtu-is 
iucluduntur vcl catcnis ad locum certum alligautur, 

jeuudi quo alioqui itura essent liberiate carcnt. 

luaiido vero impedimentujn in ipsn est natura rei, 

lon libertate sed potetttia carere dicitur ; sic ho- 

Tiio, qui morbo aflixus lccto ettt, eundi poteulia, 

non Ubertate, privari dieitnr. 

Juxta Iianc propriam et receptam vocis significa- 
tionem, liber dicitur is (|ui ex iis, qu!R \iriba8 et 
arte propria facere potest, quin faciat quicqtiid vult 
non impeditur. Sed voces liher et (ihcrtas qui ad 
alias res pneter corpora applicant, abutuntur. Quod 



160 



DB CIVITATF. 



DtUWrtM* 



0*1". XXI. cnim motui subjcctum noii est, non est obnoxiura 
impedimeato. dnoties ergo diciint, exempH cauNO, 
cia libera est, non sienifieatur libertas tvV, sec! vm- 
toris. Itera, quando dicinms donnm Uhcrnm est, 
non rci tlatfe Mtd daloris libfrtntum intclligiuius. 
Etiain qviantlo qiiis lihere loqni dicitur, non seraio- 
nijt, scd io(jiit^tii! libcrtas est. I.ihernm donique 
orbitrium, noii voliuitatis libertas sed volcntis est. 

Metns et tibertn» simul consistere in eadem ac- 
tioue possDnt, ut quaudu nliquis metu nautnigii 
b(ma sua iu mare projicit: imm libenter id facit, 
potuitque, si noluissct, non facere ; libere ergo 
fecit. Sic iUe qui metu carceris debitum soUit, 
libere solvit, quia liherum illi erat vel solrere vel 
Don solvcrc. Siiniliter nctiones civium omncs, 
quas mctu tcgum faciunt, si non faccrc potuerunt, 
liljcra> erant. 

£tiam lihertait rt neceJ!.ntas consistere amul 
possunt. Nam aqua per fluminis alveum tum li- 
bcre tum nccessitate naturie versus deciivin move- 
tur. Item actiones omnes voluutarise, qufe sua na- 
tura libero' sunt, quia tamcn causaa babent.et causffi 
iUie alias causas, et sic perpetuausque ad causarum 
omnimn causam primam, nempe diviuam volunta- 
tem, uecessarise suut ; adeo ut illis, qui causarum om- 
nium connexionera videreut, actioiium omnium etiam 
voluntariarum necessitas mauifeate esset. Dcus er- 
go, qui videt et disponit omnia, neccssitatcm videt 
omnium nctionum a sua ipsius voliiutate proficis- 
centium. Homines enim, quanquam multa faciant 
contralegct; divinas, idest, multaquonmi Deus non 
est author, uullam t:imeu passionem, voluntatem, aut 
appetitum habcnt, cnjus causa prima et plena non 
sitavoluntateDci. Nisi enim voluntasDei nccessita- 



DE CIVITATB. 



161 



O^KIiwUita 



tem voluntati hnmanfe impoiieret.etper conse(|uetis cAr.xxi. 
actionibus omnibus ab ea de|>endentibu3; libertns 
voluntatis huumuie omnipotentiam et omniseientirim 
et libertatem l)ei tolleret. Atque hiee, quatenus ad 
institutam prxseus, de naturoli et proprie dicla li- 
beriate dispntata aufRciant. 

Quemadmodum autera homines pacls ct coDscr- 
vaUonis guac causa hominem feccrunt ar/ificialem, 
qucm vocant civitntein, ita ctiaiu viucula cxcogita- 
nint artificialia, quse vocautur lcgcs civiles ; quse 
vincula i{)si mutuis iiiter se pacti» ab una parte ad 
illius, cui aummam dedernnt potestatem, labra, ab 
altera paite ad suas ipsorum aures alli^-anint. Vin- 
cula autem hsee, et^i natura sua fragilJu, satis tamcn 
tenncia sunt, non a diSieultate sed u periculo qno 
franeantur. 

Vincula haec ariijtcialia ea snnt, qusc opponi in- 
tclligo lihertati civium. Cum enim actionibuii teges 
pncscrtbere omiiibus impo.ssibile «it ; Vtbertatem 
huberc civiit dicitur ad iUos actiuues, dc quibus iu 
legibns nihil dcBnitur, etad eiis solas. In his ergo 
tmicuique id, quod sibi maxime videbitur expedtre, 
facere libcnim est. Siu de libertate corporia a car- 
ccre et cateuis Ulwrtas civilis intelligerctur, absur- 
disaime conqnerereutur libcrtutcmque fla^tareut 
hodie rebelles nostri, qui oa manifestissimc fruentes 
rebellaverunt. Libertas igitur civium in iis tautum 
rebus consistit, quas in I^bus fercudls legislator 
prjEtermisit. 

Lihertas tamen ha:c civilis, ({uin is, qui summam 
habet poteetatem, vitie ct necis civium arbiter sit 
impedimeuto non est. Ostensum enini est civjbu» 
ab eo, qui sumraam habet potestatem, id est civi- 
tate, injuriam fieri nou posse ; t\&\ per iuiquitatem 
VOL. Tll. M 



162 



DE CIVITATE. 



CAP. xxt . injurius cssc in Dcuni possit. Contingere ei^o po- 
n,i>uriuto test, et contingit siepe in civitatibus, jussu sura- 
wbmx. uiAm habentis potestatem, iunoceutem etiam siue 
iujuria iuttrfici ; ut quando filiam suam occidi 
jussit Jcphtha. Etiam iu occisione Uri£e, ctsi rex 
David inique fecit, et contra Deum graviter pec- 
ca^Tt, contra Uriam tameu non peccavit, qui facti 
iUius autborem se fecerat. Tihi soit pcccavi, sunt 
(Ps. iv. fi) verba ipsius ad Deum Davidis. Deo eiiim 
solo ohligari potuit rex. Etiam populus Alheniensis, 
eum civcm per ostracismum in exilium mittcret, 
non illura erimiuis uccusabat, sed quemeunqne ex- 
ulare voluit numerus conciviummaximus, is exula- 
bat ; non quia violator legiini er»t, sed quia i>ropter 
nimiam potcntiam violarc Icges impuuc posse vide- 
hatur. Itaque Aristidcui, cui cognomcn justi ipsi 
ante dcdcraut, civitatc cxpulcnmt. Expulcrunt item 
Hyperbolum imi ordinis hominem scorram, quem 
nerao metuebat quia votuerunt; joculariter forte, 
non autem injuste, cum id jm-e fecerint civitatis. 

Libertas illa, de qua in Graecorum Uomanorum- 
que vetcrura libris historicis et politicis, hodieque 
in sermoue et scriptis eorum qui GrBeeam et Roma- 
uam potiticam suam faciunt, tum mn^uifica fit 
mcntio, non cirium siugularium, scd civitatis liber- 
tas est ; eademquc quie houiinum singularium fuis- 
set, nisi constitutse civitates et leges fuisscut Sicut 
enim inte.r homines, sine lege, sineimperio, belhim 
uuicuique coutra nciuum est, nuUa autem hsercdi- 
tas filiis trausmittenda, uuMa proprietas bonomra, 
nutln securitatt, sctl libcrtas unicuiquc plena et ab- i 
soluta: ita intcr civitat.cs, (jnarvim una alt('ri non 
subjicitur. uiiicuiquo civitati libertas faciendi quic- 
quid sibi commodum videbitur absoluta est. Sed 



DE CIVITATB. 



1«3 



DcIiWrUita 



tamen ita ^nmnt perpetuo ac si hellum esset, pa- cap. xxi, 
rati ad pugiiaoi, torinenus bellicis coiitra vicinos ' ' ' 
undc<{uaque coltocatls. Itaque uequc Atlienicasis 
Dequc Rouiiuius quisquam liher a legibus crat, scd 
civitates eorum. In portis murisquc urliis Luccae 
etsi inscribatur magnis characteribus LIBERTAS, 
Luccensis tamen ucmo majore libertate fruiturquam 
Coustautinopolitnnus^ utrobiquc cnim lcgibus civi- 
libufi nnciuntur. 

Dulci antem nomine lihertatis facile deoipiuntur 
hominra, quidistiuguerenescientes, id quodci\ita- 
tis solius jus est pro sua cujusque hxredltate 
privata tiibi arro^iut. Qui crror quoties authoritate 
eorum, qui proptcr ca qus scripscrunt politica 
cielebrcs sunt, confirmatur, miraiidum non cst si 
seditiouera et status mutationem pariat. In parti- 
bu3 orbis terrarum occiduis opiniones nostras de 
iiistitutione et juribus ciritatum accepimus ab 
Artslotele, Cicerone, aliisque Grfficia et Romanis ; 
qui enm dcgcrcnt in cintatibus democraticis ct aris- 
locralicis, jura illa non a principii.'* natura" drduxe- 
nint, sed usum et con.suetudincm cii-itatum suarum 
in libros suos politicos transcnpsemnt, nou aliter 
quam rc^as loqucudl cx usu tempori& sui dcscri- 
bere solent grammat ici . Quoniam ergo A tbenienscs, 
ne statam mutare cuperent, libL-ros solos es.-* cos 
qui in civitate viverent populari, servosque esse 
qui sub monarcha essent, docebantur ; ideo Aristo- 
tclrs (in Polit. Lib. vi, cap. 2) libcrtatem supponi in 
dcmocratia scrlj^sit, nemiuemquc in alia civitatis 
forma esse liberom, Sicut autem Aristoteles, ita 
qnoque Cicero aliique scriptores politicam doctri- 
nam suamsuper Ronianonim consuctudiiicm funda- 
verunt ; qui Romaui monarchiam odissc didiccrant 

M t 



164 



DB CIVITATE. 



olTiim. 



CAP. X1CI. ab illis primis, qui cum summum imperantem, 
nempe regera suuin, deposuisseut, summam Roma; 
potestatem iuter se diviseraut. Lectioue autem 
libroram horum a Graecis et Latinis scriptonim 
fnctum est, nt homines iiostri, ab infantia opinion- 
ibus UHs innutriti.sub libertatisfa.ha sperie hnbitum 
tandem contraxerint tumultibus faveudi, actioncs 
eorum qui isumm&m habent potestatcm repreben- 
deudi, et rursus reprcliendendi rcprchensorcs illos ; 
idquc cum tauti sangainis effusione, ut vere possim, 
puto, afiirmare nunquam quicquam tam care emp- 
tum esse, quam Grrecorum Latinorumque linguas 
emeruut partes ha; mundi oecidentales. 

Ut veniamus jam ad ea iu quibus libertas ciwiura 
vera consiatit, id est,ut dicamus qusuam illa; ac- 
tiones sunt quffi, jussre ab eo qui summam habet 
potestatem, possunt tnmen sine iujiistiliu prfftcr- 
mitti ; cousiderandum cst, qua>nnm jura illa siut, 
quec tu civitate institueuda deponimus, sive, quod 
idcm cst, quas libertatcs nobiKmut ipsis denee;emu8 
tunc, quando omnium actionum simpliciter liominis 
ve\ ccctus qnem summum facimus, authores nos 
facimus siuguli. lu ipsasubmissioueconsistittum 
obOgalio, tum liberfas. Itaque ex eadem submis- 
sione obJigatiouis et libertatis argumenta sumi 
debent. Nulla enim teuetur obligatione quisquam, 
qnse a sni ipsius actione non procedat ; eum per 
naturam homines libertatem jeqnalem omnes lia- 
beut. Quoniam autem argumeuta ilta vel ab ipsis 
verbis, nempe, actionum 07»niam ejtis kominix, cui 
«umiitam trihuimtts potvatatfm, uuthorem mej^acto, 
vel ab intentione ejus qui potcstati summie se 
submittit, quse intentio intclligitur a fine propter 
quem se submittit, sumenda stmt ; obligatio et lib- 



DB CIVITAT8. 



195 



eirium. 



crtae civium singulorum ab illis verbis vel ab illa cap. xxi 
intent.ione deinotistran(kc sunt. Finisantem insti- 
tntionis civilis cst pnx eiviuni intcr sc ct dcfensio 
coiitra hostem piiblicnm. 

Prinio ergo, quia institutio civitatis fit per pacta 
unitisctijuii>que cum unoquoqne, uanifestum est 
libcrtutem civi mancre circa rcs illas omnes, quarum 
jns pcr pactum transfcrrivclabjici uonpotcst, Hed 
ostensum cst (cap. xiv.) ]>HCtum dc scipso contra 
vim non clefendcndo invalidum i;ssc. Ei^o si sam- 
mam habens potestatem, civem, quanquam jnre 
morti coudemnatum, seipsum interficcre, mutilare, 
vel valnerare j aut vi persoimni ejus invadenti non 
resiKtcrc ; aut ab alimciitis, medicina, aere, vel alia 
re sine qrni vivere non potcst, se abfidnere jusscrit ; 
habetcivis ille recu.^andi libortatem. 

Si quis civis iutcrrogetur a summam habente 
potestatcm, vel per authoritatcn) ejus, dc crimiue 
quod ipsc civis commisit, falcri crimcn, nisi facti 
venia dati, non obligatur ; quia nemo, ut ostensum 
eal supni, obligari pacto potest seipf^um accui^are. 
Pncterea, submi3t.io civia continetur his verbls, 
autkor sum omnium aciioitum ejtta cui autnmam 
trihuimu-a potrstatei». Scd in lija verbis libertatis 
naturalis re^itrictio nulla cst. Etsi cnim ut me 
occidat eoncedam, non obligorut jussu cjusoecidam 
mei|)sum. Aliud enim ettt dicerc, occide me vel 
coucivem nicum, si vis ; aliud autem dicere, occidam 
me aut concivcm meum. Scquitur ergo nemincm aut 
ad occidendum seipsum aut concivera ex iiteis verbis 
obligari. Itaque obligatio, quam quis habere inter- 
dura possit,ju3.susnmmiepote8tatis faciendi action- 
em aliquam periculo&nm autiudignam.nonaverbis 
depeudet expressi^ quibus se subuiisit, sed ab inten- 



lf.6 



DK CIVITATE. 



SAP. XXI. 

dilaiD. 



tioue qme iatolIigLtur ex fiiie inatitutionis civilis. 
Quniido er^o ncgatio obetlientijefincm iiifitittUioiiis 
av-itfltJB fhiBtJineRin facit, Itbcrtns rcnusandi nulla 
est ; alioqui lihertate sua nnturali uti potost. 

Itaque, $i quis jubeatur cuutra liostem publicum 
pugTiarc, c|uaiiquam, si recusct, potestati suramse 
puniendi cum nondesitjus, potcst tanicn aliquando 
sinc injustitia recusare; ut quando alium uiilitem 
non minus iduneum sub&tituit ; tunc enim civitatcm 
Don deserit. Prseterea, a summo jure detnihendum 
est aliquid propter quoniiidam homiiium tiraidita- 
tem naturalem, iioii solum fi-iniiianim, a quibus 
officia tanti pcriculi niinquam expectantur, sed 
etiam rironim quibus animus femiiiinus est. ftuan- 
do prtelium committitur, fuga taudem fit ab nna 
vel altera parte; si tame» non a pertidia, sed a 
metu fuga oritur, non injnste fugere dicuiitur, sed 
turpiter vel inhoneste. Propter eandem ratiouem, 
si quis prseliiim conctur evitare, injustitia nou est, 
sed igiiavia. Yeruntaineiiquirailitem se conseribi 
iubct,timiditutisuaturaIisexcusationemperdit,obli- 
gaturque non modo prtelium inire, scd etiam invito 
ductorc sno ntm fugere. Quando autem defcusio 
civitatis civium simul omniura uno et eodcm tcm- 
pore auxilium postulat, unnsquisque, qni vel arma 
gestare potest velad victoriain aliquid quautulum- 
cunque coutribuere, ad railitiam obligalur ; quia 
alioqui, institutio civitatis, quam couservare cives 
nolunt vel non audent, vana esset. 

Contra arma civitatis, defendendi alterius cansn 
sive nocentis sive innocentis, arma sumere, liberum 
ncmini cst ; qxua libertns talis summam Labcnti 
potcstatem mcdia ad defeiisiouem civium aufert, 
ipsamque civitatts essentiam destruit. Cliiid autem. 



DE CIVITATB. 



Ifi7 



81 multt simul coiitra civitatis {wtestatcm suinumm cxr. ssi. 
crimcn altquml commiseriut capitale, propter quo<1, 
nUi sc defendant, expectant morCcm, qtiferet aliquis 
utnim tibertateui illi conjunetis viribus se mutuo 
defendendi Iiabcant? Habeiit certe. Kam vilas 
suas defendunt taiitutn ; id qood et innocenti et 
nocenti icqiie licet. Injustitia quidem erat officii 
vinlatio prima ; scd quod arma postea ad st- deft-n- 
dendos sumpscrint.crimcnnovum uon cst. Kxcu- 
satio autem sui defensionia oblata venia toUitur ; 
facitque ut, si assistere caiteris perseverent, iiijusti 
siiit. 

Rcliquu civinm libertas depeiidet a legura silentio. 
Ubi euim uon de6nit lex, uuicuique faciemli tcI nou 
faciendi Ubertas est ; eaquepro arbitrio summfe po- 
te^taUs aliquando nmjor, aliquando nunor eitt. Si 
intcr civcm et cum qui sunimam habet potcstatem, 
controversia sit de jure agros vel bona pofisidendi, 
vel de debita |iecunia vel opera, vel de pwiia corpo- 
rca vel pccuniaria, qua; in lege aliqua prxcedcnte 
fundata sit, libertos c\\\ legc agentU est contra eum 
qui !^ummamIiabetpoteatatem,eademqnamlmbercC 
contra coucivem ; coutroversia: autem ilUus judex 
erit is, qui sumraaiii habct potestatein. tiuouiara 
enim, qui summum halict pntcstntcm, virlute pctit 
legis pnecedeutis, non ^nrtute potcstatis smuma!, 
Don amplius petere velle inteUigitur quam quod 
legc illa debitum Osse apparebit. Nihil ergo facit 
civis.a quo petitur, coutra voluntatem ejus qui habet 
summam potestatem. Sed si, qui habet summam 
potestatem, virtute potestatis peteret, agere con- 
tra illum legc civis non potesC. Quicquid enim 
virtute potcstatis summai petit, authorilatc petit 
ipsius civis, et proindc, qui ag^it coutra summam 
pote!)tatem> contra scipsum agit. 



168 



DE CIVITATB. 



Dalitnrut» 
«Mutn. 



CAP. xxt. Si inonarcba vel summam habens potcstatem 
ccBtus uni vel pluribus ei\'ibus privilegium, id est, 
jus sive libertjitem privatam coiicedal, c)ua con- 
cessa snbitem populi procurnrc iian potest, t-onccs- 
sio illa inralida est, iii»i siinul npcrtis vcrbis summffi 
pote&tati renuncict, vel iu nltcrum cara trausferat. 
Eo euim quod potuit, si voluisset, suramie pote^tati 
verbis perspicuis reuuneiasse, vel eam iu aliiim 
transtulisse, iiec fecit, intelUgeiidum est neque 
renunoiare neqHe transferre volnisse ; et proindc 
coneessionem illam ab ignorantia profectam ca.se 
repugnantifle inter enncessum privilcgiuui et potcs- 
tatem summam. Rctinetur ei-go potcstas summa^ 
et per cunsequens jura omnia retineutur qus ad 
excrcitium ejus suut nccessaria ; qualia sunt potes- 
tas belli et pttcis, judiclorum, magistratuum et 
ministronnn constitutio, et csetern qute capite de- 
cimo octavo emimerantQr. 

Obligatio, quam cives Imbent erga eum qni sum- 
mam liabct patestatcrn, tam diu nec diutius pcrma- 
nere iutclligitur, ([uam manct potcntia civts prote- 
gendi. Jus enim hominiim seipsos protegendi na- 
turalc, quando a nemioe aljo protegi possuul, niillo 
pacto extin^ii potest. Is enim, qm suminam ha1>et 
potestatem, civitati.s anima est, qua siinul atque a 
eorpore separata e.st» niembra motum ab illa ampUua 
non accipiuut. ObedientiBe finis est protectio; 
quam ubicuuque quls viderit, sive in sc sive in alio, 
ad illam obedientiam ejus ct coiiatura ad illara 
conservaudam applicat natura. Quanquam autem 
potestas summa exiutentioneinstituentium iramor- 
talis sit, sua t-ameii untura iion soluni morti violentar 
a bello externo suhjecta est, sed etiam propter 
ignorantiam et passiones hominum babet iu se, ab 



DE CIVITATE. 



160 



Dc libntMa 



ipsa institutionc, semina miilta mortalitatis a dis- cxr. xxr 
cordits civium ipsorum. 

Si civis bcUo captus sjt, vcl pcrsoua: iiut vit« ejos 
necessaria intra pnesidia lnjstium sint ; liostcs au- 
tem vitara et corporis libertatem iUi permittaiit, ea 
couditione ut victoi-i subditus sit; civis iUe eoiidi- 
tionem aocipiendi Ubertatem liabct ; et cmn accep- 
taverit, netoris subditus esi : nam alia ratioue 
pouMTvare se non potuit. Si quis autem ab hoste 
in carcere aut vincuUs detineatur, nec credatur sibi 
corpus suum, piicto viuctns non iutctUgitur, ideo- 
que anfugere vel servare se quocmiquc modo jure 
potest. - 

fii mouarcba suramae potestati pro se et haTcdi- 
bus suis rcntiDtict, redeunt cives ad Ubertatem 
natunc absolutnm. Quanquam enim quis iUi fiUus 
sit vel rogiiationc proxiinus indicot uatura; quia 
tamen iUi hteros sit dcj>endct, ut osteusum est 
capite prfecedente, a sna ipsius volnntate. Itnque 
sihEeredem Imbere nolit, siimma potestas et subjec- 
tio perit. Idem continicit, ^i moriatur siue cognatis 
coguitis ct sine haTcdis dcdaratione. Tnnc enim 
nuUa culquam debetur obcdieutio, cum cui piicstau- 
da sit ignorctur. 

Si potcstatem habcns &ummam subdituin iii exi- 
Uum niittat ; maneute e\iUo subditus ei iion est. 
Sed qui in civitatem aiienam raittitm' de negotio 
aliquo, vel is cui peregrinori penuittitur, civis et 
snbditus manet. Sed hoc pcr contractnm inter ci- 
vitatCR vel jurc gcntiuni fit ; non vi jwcti aUcujus. 
Quicunqne enim iutra tines nUente civitatis intra- 
verit, iUiiia civitatis legihus subjectus est, nisi jus 
habcat ab amicitia intcr se nmbarmn civitatum. 

&i nionarcha bcUo superatus subditum se victori 



170 



DR CIVITATE. 



DvJilwnaU 



j CA p. XXI. fapiat, priore obligatione cives llberantiir, debeutque 
victori obfdipntiam. Verum si captus detiueatur, 
potvstatem qnam Iialwbat in civitale sua sutnmam, 
pcrdicU.i.senoii intcUigitur. ttuare subditi cjus obli- 
gantur obedientiam magistratibus ab eo aute con- 
stitutis et nomine ejus, quauquam in captintate 
existeutis, solitam pra^stare. Manente enim jure 
ejus, qiiiestio de sola aduunistratioue est, id est, de 
magistratibus et ministris ; quos quia ipse consti- 
tuere suo arbitrio nou poteal, illos, quos ipse ante 
eonstituerat, probare intclligitur. 



C.\PUT XXII. 

DE SYSTEMATIBUS CIVIUM. 

Dk generatioue, fonna, et potestate eivitatis dictum 
est. Dicendum nnne est de paitibus ejus. Per 
9\jstcma iutellig;o numermn quemcmque liominum 
in rem ijHorum commuttcm congredieniittm. tiuo- 
rum alia reguieiria, alia invgufaria suut. Regit- 
laria quidem ea suiit, in quibus liomo vel ccctus 
unus periu^nam gerit omiiium. Csetera autem om- 
«ia saut irregularia. 

Regularium alia absolttta sunt, sive independen- 
tia, id eat, nemini subdita prieterquam suje jjroprias 
personse repraesentativae ; quales sunt civitates, et 
quidem sola;. De qnibus dictum jam est in quin- 
que proxime supcrioribus capitibns. Alia sunt suh- 
ordinata^ nempe, summu: potcstatl civitatis, cui tum 
sin^uli, tum etiam qui ipsorum pcrsonam gcrit, 
subjiciuntur. 

De sy^stematibus subordinatis alia poUiica sunt, 
alia prieaia. Poliiica, qme vocari etiara solent 
eorpora poHiica, ea sunt, quoc ab authorltate som- 



I 



DE CIVITATE. 



171 



mjc potcstatis civilis constJtutn sant. Prwala cu cai*. xxii. 
«unt, quffi coiistituuntur ab ipsis civibus vel aotho- n!.i— i«»i! 
ritatc oliqua extranea; quae authoritas, quia a po- tbu.eMu«. 
tecitate extraiiea derivatur,^«W/«/ non est. 

Sy.stcmatum privatorum alia Uctta suiit, alia 
ilficita. Licita ea suut qure probautur a civitale t 
cietera illicita. 

Systemata irregularia smit qure aim personam 
Qon babcant, coii5i5nint in concm^su tantum po- 
pnli ; qns, si lege civiti noa sint vetita et sine xoxAa 
iDtentioue fiaut^ qualls est confluxus populi ad fo- 
nmi, vel pouipam, vel alimn fineiii iiinoxiuin, licrita 
sunt. Qiiando autein consilio inalo confluuiit, vel, 
ii muUitudo inagiia sit, incognito, illicita sunt. 

In systematibus subordinatis, potestas personse 
eomiu semper lerminatnr a potestate civiii summa; 
alioqui systcma subordinatum uou esset, sed civit;ts» 
cujus persona civiiun cunctonim i)cri(ona est ; et 
proinde pars civium nulla repraescutari ab alio po- 
test, nisi quatcnus pcrsome civitatis visum erit. 
Pcrmitterc enim ut syslema civium subordinatuia 
partcm populi in rebus omuibus repraescntaret, de- 
aerere esset civitatis, quatcuns ad partem civium, 
regimen, et dominium di%-idere, contra pacera et sa- 
lutem po]mli, id quod is, qui summam habet potes- 
tMtem, nulla coueessione facere intelligitur, qua non 
pmpieuis vcrbi.>; suhJGctione sua cives exonerat. 
Verbonmi enim consequcntiie voluntati.*! signa non 
suut, ubi con.tequentije alias signa sunt in contra- 
riam; sed erroris potius ct fatsa; ratiocinationis, 
quibus humana natura subjicitur, signa sunt. 

Potestatis, quam habet sjstema subordinatum, 
limites cognoscuntur duabus rebu.»!, nempc Uteris ab 
to qoi suumiam Imbet potestatem, ct lege civitatis. 



173 



UH CIVITATE. 






CAP. xxii. Quanquara eDim iu civitatis iiistitutione vel ac- 
quisilioiie literls scriptis opusnon sit ; quia potestaa 
ibi suuima, ut diximus, limites nullos habet prster 
natune legera non scriptam ; in systematibos tamen 
subordinatis, tot limitationes circaagenda, tempora, 
et loca uecessarise sunt, et aeque sinc Uteris scrip- 
tis roemoria i-etineri, neque, nisi litene illae j>ateu- 
tes sint et summo: autlioritatis sigais ^gnata^, eog- 
nosei possiut. 

Et (pioniam limitationes non semper facilo, out 
fortasse omnino describi literis posisunt; delermi- 
natio, quid systemati licitum vel illieitmn factu erit, 
ad Icges civiles, ubi IJtera; ipsai silent, necessario 
pcrtinct. 

Ubi in pystemate subordinato persona est unus 
homo, quirquid ille facit in persona systematis 
absque literainim suarum et legum clvilium autbo- 
ritate, suum ipsius, non systemutis, ueque alieu- 
jus ejusmembri pra;terquara sui ipsius, factum cst; 
proptcrca quod ultra limitcs literis et legibus prie- 
scriptos ncminis prteterquam suam ipsius personam 
Iiabet. Quicquiduulenijuxtaleges et Uteras facit, 
factum est uniuscujusque homiuis eorum qui sys- 
tema constituunt ; quod enim a summa potestatc fit, 
ipsum facientem autborem habet; quia factum, quod 
a literis et legibus summae potestatis non recedit, 
ipsius summ^ potestatls factum est ; et proinde, 
siugulasystcmatis membraaiithores 1ial>et. 

At si pcrsoiia systi-matis ccetus sit, quicquid illc 
coetus pneter le^um et literarum suarum autliori- 
tatem fecerit vel decreverit, factum est totius sys- 
tematis, et prxterea unii^cujusque eorum quorum 
suffragiis decretum fuerit ; sed neque bominis, eon- 
tra cujus suffragium factum aut decretum erat, ne- 



• 



DE CIVITATE. 



que hominis absenlis factum est. Coetws enim ip- cap. x.\ii. 
siua ideo factuin est, (juia inajoris parti» est ; et »i- p^~_j^y 
quidcm crimcn sit, pimiendus coctus est, quatenxis «t«-ei'i™- 
poeuie capax est : cxrmpli causii, pcr clisjiolutidnem 
systematis, quse qtudem cjusmotli coriwribus fieti- 
tiis capitalis est, vei, si laodo nerariQm commune 
hnheat ccctus, per mulctampecnniariam. Nam hu- 
jusmodi systemata a poauis corporeis ipsa exemit 
uattu-a. Qui autem crimini a systemate deereto 
suffragium snum non dederunt> innocentes sunt ; 
et quia ccetuit, per literas suas, neminem in illicitLs 
reprxscutarc potest, innocentes ilU in suffragiis 
nocentium uou comi^n^hcuduntur. 

Si persoua syiitcniatis sit in homiae uno, ct is pe- 
cuuiam mutuam Bumpscrit ah cxtraneo, id est, nb 
eo qui membrum systematis ejus non est ; debitor 
est is, qui habet persouam systematis, neque ad 
solutionem lenetur alius quicuuque. /Vlioqui, Ute- 
rarum suurum authoritate facere posset, ut quic- 
quid ipse mutuum sumerit alii solverent. Syste- 
matis ergo subordiuati mcmbrum ad solutionem 
pecuniie, quam persona systematis (quoties bomo 
est) mutuam sumjiserit, tcneri non i»otest. Qui 
pecuniam mutuam dat, cum systemati c\traucus 
sit, pro debitoribug habet eos solos qui solvcre 
prumiiierant ; personam euim mutuum acoipicntis 
nullam, prBeter ipsius liominis naturam, cognoscit. 
Solus ergo debitor is est, ct solven; debct vel ex 
commuui thesauro, vel e\ pecunia propria. Idem 
diceudum est de mulcta,si contiuf^t persouam sys- 
tematis subordinati, quam gcrit homo unus, a per- 
ftona eivitatis pecunia mulctari. 

Quando autem persona systematis in ccetn est, 
dcbeturquepecuniaextrEuieo,tenenturadsoIutiouem 



174 



DE CIVITATE. 



CAP. xxn. UU omnes et soli, quorum suQragns peciinia mutuo 
n^ mim* sumpta est. Unu:)qu)iM)ue enim eorum, eo ipso 

ubu. riri.™. qtiod uiutuum sumi suffrairiis suis volnerunt, nd so- 
lutiouem obligautm' ctium totius debiti, quod cum 
quilibet uaus solverit omnes liberautur. 

Quod si pecunia uui alicui ex ipso coetu dcbea- 
tur, tkd Bolutionem teuetur solus coctus ii>se, id eat, 
ipsnm systema. Is enim, cui debctur, si pecimiam 
iilnm mtituam dari prtesens siiffra^o suo voluit, 
ctiam sohi voluit ; sin suffra^o suo mutuam dori 
Doluit, vel si absens liierit, quia tAmen mutuam 
daudo mutuam dnri voluit, solvi voluit : idem er^o 
mutuam sumit ct dat; et proindc dcbitum suuma 
nemine poscerc praitcrquam a systcmate ipso jurc 
protcst. Itaque si systema ex thesauro comumni 
solvendo uon est, remedium habet uullum ; ucque 
potest uisi de seipso conqueri, qui spoute sua im- 
prudentcr pecuuiam suam niutuum dcdit. 

Manifestnm hinc cst, iu systematibns subordina- 
tis subditisque potcstnli civitatis. interdum privato 
bomini systemntis mcmbro contra decretum cuetus 
protestari, nliquandodissentire, et dissentionis suae 
coiiser\'ari memoriam postulare, non modo licitmn 
esse, sed etiain expedire, nc nlinqui debita ab aliis 
contracta ipse aolvere obligetur. Sed iu ccetu 
summam liabente civitatis potentiam protestationes 
bujusmodi licita; non suut, proptcrca quodpotesta- 
tis summa totitiem sout negaiioues ; etiam quia 
quicquid fit u suunna potestate, authoribus fit ci- 
vibus omnibus et siugulls. 

Systemntum subordinatorum infinita fere est va- 
ricta-s. Distiug^uutiturenim non solum ab agendis, 
propterqua; coustituuutur et qu» multorum gene- 
nini sunt, scd ctiam a temporibus, locis, et aumeris. 



DB CIVITATE. 



176 



quse otnnia definiri debent. Constituuntur enim CAr. xxii, 
aliquando ad regeudam provinciam cam potestate iJ^^ZJjj^ 
literis civitatis terrainata. Scd provinciarum qun» sbwri»»»». 
a cretibns in ipsa provincia rpsidentihiiR guhcman- 
tur, i>flun» snnt exempla. Romani provincins suas 
prcesidibus, prxtoribus, vel procuratoribasadminis- 
traveruiit: uou caetibm», sicntadmiuii^trabatur Ips» 
Roma. Similitcr emissa ad Virginiam et Bermudam 
colonice, quiuicjuam summa pnte^tas in \l\as com- 
missa esset coetui LQndinen.siura, ccetus tamen ille 
colouios iUas per pnefectos admiuistra\it, Uuan- 
quam cuim unusquisque regiminis partem exerccrc 
cupiat, ubi adesse ipse potest ; ubi tamcn adesse non 
pote:>t, rem commuuem monorcliice quam vcl ari&to- 
craticc vel democratice administrari mavult natu- 
raliter. Quod manifestum etiam est In privatis 
homiuibu.s qui multas habent {wssessioues ; qui, la- 
bore administraudi ncgotia propria levari cupientes, 
amicum vcl fnmulum uuum potius elipint, cui po»- 
sessionum suorum curam committiiit, quam anii- 
conim vel faiuulorum plurinm systeiuali. Potest 
tameu pro\iuciie vel colouiffi cura ctiam cu:tul com- 
mitti. Quaudo autem id fit, quodcunque ab eo 
cnrtu debitum contractum fucrit ; et quodcunquo 
dccretum ab eo coctu illicitura fuerit, factum est 
illorum tantum qui per siiffragia sua assenserunt, 
non antem ejus qiii disscusit vel abfult, propter ra- 
tiones supra adductas. Cujtus extra fiues coloniie, 
quam adnilnistrat. potestatem in personas vel bona 
colonifc nuti hal>ct, qua bona coruiu in loco qnocun- 
que extra ip^am culouiam propter debitam pecuniam 
exigere jure polest ; quia extra coloniam Ipsam ju- 
risdictionem nullam habet. Idem ca-tus, quan- 
quam mulctaudi membra siugularia jus habeat, sl 



DE CIVITATE. 



CAP. xxir. leges suas fregermt ; mulctam tanicn Ulam excqui 

1^^^^ extra coloniam ipsam jure nou potest. Quod au- 

ubiuci^riuuL ttrm hic dicliim est de administratione provincia; 

vel colouiae, diceudum quoque est de regimiue op- 

pidi, Tel uiiiversitatis, vel collegii, vel ccclcsia:. 

Id omnibus systematibus subnrdinatis, si quifl cx 
systcmate causam habcat coutra systcma ipsum, 
co^itio causa; pertinet ad judiccTii civilein, qui a 
summa potestate civitatis ordiiiatur, uon ad ipsum 
systcma, quod membro suo concivis ciit. lu coetu 
suramam babente potestatem civitatis, aliter res se 
habet ; ibi euim is, qui summam habet potestatem, 
etiam in sua ipsius causa judex erit ; aut judex erit 
omnino nullus. 

Systcmatis subordiuati, ad regulanda negotia 
wiercatorum constituti, persona commodissima cii;- 
tos est j ccetns, inquom, comm omnium qnomm 
liegotia regulanda snnt; in quem couvpnire, suf- 
fraffiii habere, uuusquisque eonmi.qui peounias suos , 
coufenint, si velit, possit. Mercator, qui uavem 
emere et mercibus onerarc potest, rarus est. Opus 
ergo habent, ut in unum systema plures conjungan- 
tur. Finia autem systematis mercatorii is est, ut 
possiiit ct facUius et utilius ne^ouari, juxta regulas 
a se quidcm excogitatas, sed a summa potestntc 
literis confirmatas. Quibus literis si coiiccKSum sit, 
ut possint ea, quse a dominio civitatis exportari es- 
pedit, soli emere, et qiiae in civitatis dominiuni im- 
portari, soU vendere, juxta systematis sui regiUas ; 
duplum habebunt monopolium. Quorum utrumquc 
ipsis niercatoribus Incrosum est, sed civibns cjeteris 
ex parte noxium. Quoniamenimsoli bonn civium 
domi cmuut, vilius emuut; id quod sibimctipsis 
lucro, retiquis autem civibus damuo est. Similiter, 



DE CIVITATR. 



177 



quia iu dominiis extemis soli vendnnt, cariiis vpn- cap. xxii. 
dunt; id quod fiibiniet ipsis rursns lucro, exteris ,^,~ ,^^ 
danmoeat. Tcrtio, quiiimerce«extemassoliemunt, iiii^Airiin. 
Tilius emuiit ; id quod sihi quidcm utile, oxtemis 
autem iioxinm est. Quarto, qiiia merces cxtcrnas 
soli vetidiiDt domi, rarius vendunt; id quod sibi 
adhuc Iticrosum, sed ooiicivibus snis damiiO!ium est. 
Bono crgo civitatiscssct, si literis conccssum csset, 
ut aoli foris civitatls sme raerces veuderent et mer- 
ces cxtcmas soU emerent ; sed at domi arbitrio guo, 
quo vclint pretio, imiiortata venderent, civibus ma- 
lum cssot. ExjMidit autem sinp;ulis hujnsoiodi sys- 
teinatis mcmliris, ut (jui pcciiuius suas contulerunt, 
et expectant lucrum singuli pecunije sux coUatie 
proportionalc, cousultationibus systematis adesse, 
libro^ue rationum suarum inspioere ; id est, ut 
persona syiiteniatis sit iu ipso cietu seu curia, ad 
formam dcinocratiaj. 

Si systema mercatorum homini, qui systematis 
mcmbrum nnn sit sed extraneus, |)ecuuiam debcat, 
uuum(iuodqne membromm seorsim obli^tur ad 
sulutiuuem tutlus debiti. Is cnim, qui sy&tematis 
mcmbrum non est, pcrsonie artificialis notitiam nuU 
lam habet, scd personas uatnrales eomm omues 
obligari sibi snpponit. Verum si creditor sit sys- 
tematis membrum, debitor quuque idem est, nequc 
debltum suum nisi a systematc ip.so, id cst, a com- 
mnni pccnnia, si qnani habet,pnstulare jiire pote&t. 
Si civitas a systemate virtutc ]>otestatis summsc 
pccnniani cxifrat, solvcitda a mcmbris est, collatis 
a singulisud mercaturam pecnniisproportionRtitcr. 
Nam cummuncm pecuniam nuUam habet systema 
mcrcaturium, Disi qtue a singulis ad niercaturam 
^CoUata est 

VOL. III. N 



178 



DE CIVITATB. 






CAf.xxii. Eid(!m systemnti si impoimtnr ol> crimeii Qliquod 
inulcta peciiiiiaria, illi soU ad solutioucm tcDcutur, 
quoruui suffnijariis ficrl crimeu dccretum crat, vel 
(juonun atixilio coiiunis.sum crat. lo cstcris cnim 
crimeu non erat, niKi crimcn sit quod membra es- 
sent systematis peccantis. Id autem crimeu non est, 
quia syotema ipsum civitatis authoritate constitu- 
tum est. 

Si unus ex membris pecuniam systemati debeat 
nec aolvat, systema contra iHum lege civili agere 
dehet, Neque euim bona ejus capi, nec persona 
ejus in carcerem coujici ipsius systemalis, sed civi- 
tatis solius autlioritate potest. Coucives enim suut 
systcma ct mcuibrum ejus. 

Systrmata subordiuitta etiam pn) tcmporc prie- 
ftaito constitui pc)S»;unt. Kxcmpli causji, si mo- 
narchre domtuii sui partibus singulis, ut provinciis 
et oppidis, maiidare visuiii fuerit per deputatos suos 
convenire, ut illum de couditione domiuii sui eer- 
tiorem faciaut.et ei cirea iegum uovarum constitu- 
tionem cousilium suum impcrtiaut,vcl propter aliam 
caitftani qunmcumque, colloquaturque cum illis tan- 
quam cum nna peraona cives omues reprffsentatura; 
dcputati illi simul uc loco et tempore a summa po- 
testate constituto couveneriiit, ibi ct tunc systema 
8Unt regolare ; et perHonam gerit systema totius 
dominii civium, qnantum attiiiet nd ea quie a mo- 
narcha, summam babente potestatem, tractanda 
proponcntnr ; ad alia autem non item. Etiam 
quaudo nihil aniplius tractandum esae a monarcha 
declarabitur, systema illud dissolvitur. Si eulm 
civium omuiuin et quoad ncgotia omuia persouam 
gereret, imtcstas systematis summa esset, essentque 
in eodeu) populo summte potestates duac ; id quod 



: 



DE CIVITATE. 



179 



cum pnce et sahite populi fieri iion potest. Qntc cap. xxii. 
autcm triictaiula sunt iii systeuiate tali, priefiiiita ^^^ 
suntiu ipsLs literis quibus courocautur. Popului» ufc-w^-t™ 
enini deputatos suos eligere ad alium fiaem non pos- 
sunt, qunm qui in iptiis monarchie literis coDtiuetur. 

Systema privatum regulare, idemque Ucitura, 
illad est, qnod stnc Uteris ant mandato snmmtc 
potc-stati.'!, pnrterquam lcgibus omniiim ci^-ium 
enmmunibns, cnm^ituitur. Quod cum una personn 
fi)ctnin sil, regnlare est. Qnalisest familia, in qna 
paterfainilias, quatcuus legcs civilcs nou prohibcnt, 
piTsonaui gcrit totius fnmihffi ; et ilh fiUi serviquc 
obedirc in omnibus rebus. quar non sunt contra 
leges civiles, obhgantur. Nam ante institutionem 
civitatura, jmtris erat iu filios et servos pote^tas 
summa, ueque potestatis ejus partem utlam amise- 
ruut patresjuisi quam sustulcrunt ipaorum conscnsu 
leges eivilcs. 

Systemata regularia qmdera,sed illicita, ca sunt, 
quse fiunt ab homiuibus iu uuam personani coeuuti- 
bus !;ine omui authoritate publien. Uualia sunt 
systcmata meudicorum et fumm, eo fine nt mcndi- 
cent fhrentnrque commodins. Etiam privata et 
itlicita sont systenmta ea sive fratemitates authori- 
tate externn constituta! nd propna;atifinem doctrina- 
rum, ^el ad factiouem, coutra civitatis potesCatem 
snmmam. 

Systeinata irregulana, quac $ua natura ficdera 
tflntnm sunt, et interdum conenrsuRtantum popiUi, 
.sine wrto consitiu, et siue obligatione mntufl, pro- 
cedciitia a sola votuntatura morumque simihtudine, 
ticita aut illicita suut prout singulorumconsilia heita 
punt vel illicita. Consilinm autem cujuijque quale 
sit, ab occa.iione intelligendum cst. 

N 3 



m 



DK CIVITATE. 






p. XXII. Fcedera civium, quoniam propter mutuain defen- 
sionem fieri ftcdera solent, in civitate, quse civiuin 
omnium fuedus commuue est, necessaria non sunt ; 
sed suspecta aunt consilii contra civitatcminiti ; et 
propterea sunt illicita, vocanturque vulgo conjura- 
tioues et factioiics ; quotics autcm civium vires 
suas conjuii2;eutiuin consilimn incogiiitum est, nt ci- 
vitatipc-riculosnm, injustum et injuste celatum eat. 

Si pote»tas summa ia ecetu magno sit, par»(|UC 
illius, «Eteris insuUs, consilium seorsim capiant quo- 
modo C£Etum totum nd arhitrium suum gubernent, 
factio est et coiivciitus illiciliis hominum por frau- 
dem ad seditiouem, aiubitiuuis propriie causa, deci- 
perecupientiuni. 

In civitatibus omuibus, si quis civis pliires hnbeat 
femulos et scrvos quam conditio cjus ct res iigciidEe 
postulaut, factiu est ilUcita. Cum cuim protec- 
tioncm habeat civitatis, defeusionis causa vi privata 
non iudiget. 

Concursus populi systema cst ; sed irre^dare, 
quia siue personai unitate. Licitum autcm vcl 
illicitum e^t, prout caosa eoncurreudi licita, vel 
coueurrentium nuinerus civitati periculosus est. Si 
causajusta et cogiiita sit, eoncursus licitus est ; 
quali^i cst coucursus lioiuinum ad pompas ct ad 
theatrum uuincro uou insoHto. Nam si niimerus 
solito insigniter major sit, is, qui causam legitimam, 
quare multitudini tautge intiirfuit, rcdderc non 
potest, cousilii seditiosi conscius judicabltur. Ut, 
cmn mille homines maj^stratui vel judici supplica- 
tioiiem offerant, lex fortasse civjlis nulla prohibet; 
coticursus tameu illc tumultus e-tt seditiosiis, quia 
per uuum vcl duos homines idem fieri potuit. .^lul- 
titudo autem, qase concursum illicitnm rcddit, non 



• 



DE CIVITATE. 



IBl 



numero certo definitnr, sed tanta videri debet, quan- cap. xm. 
tatn, si opus est, nublici uiinistri consueti superare ' — ' — ' 
suic pmculo uou possunt. StDuIiter, si numerus libiarttiuni. 
hominum insoUtus ad trihunal concurrunt alicujus 
liominis accu.ian(li rau?a, (■oncursna ille illicitu.s cst ; 
quia paucis vel unico bomiue accusore illum ))otuc- 
runt. Talis (Act. xis. 34-40) iu Kphcso enit eon- 
cursu» coiitra discipiiloK iiifidcHum elamantitim, 
Mnf^na eiil Dtfirta Ephcxiornm: iibi catisa, consi- 
deratis civitatis ilHus legibuii, justa crat ; concursua 
tamen illegitimns fuit et a magistratu reprehensus: 
Quotl ni Demetrittx et qni cnm eo sanf arti^ces, 
nefiotrHM fuilient cum afit/uo, agilurjiirum, el jyro- 
, conxules adsunt ; afii afiox poxtuUiTtlo. Si quid 
fatUem de rehiin afiis reqmriiin, in legitima concione 
expiicahitar. Na//i ptricnlnra ett ne postulemHr 
«editionis propter diem /wdiertiiim, qntim mtfla 
stifisit causa ob qnam possimus reddcre ratioaeot 
eoneuraus istitts. 

Ilactcnus de systematibus dictnm est, quse parti- 
Ijus humani corporis similaribus comparari [lossiint; 
nempe ea, (|U(e learitinm snnt, muiTOuli.4 ; qua? lcgi- 
tima uou suut. apostematibu.t, tuberibus, tumori- 
busque a confluxu humorum noxionim geueratis. 



CAPUT XXIII. 

DB POTBSTATIS SU.MM.E MINlSTJtlS PUBLICIS. 

MiMSTRR publieus ts est qui iu rcbus, quie ad 
civitiitcm ]H;rtiiu;nt, per nuthoritatem summam ha- 
bentis potcstntem civitatis personom repneseut^it. 
Quotiiam autem qui summo loco iuijtcrat, pcrsouos 
dnns gerit, sive, ot loquuntur multi, duas habet 
capacitates, aliam natnnUem, nliam politicam ; iUe, 



182 



DB CIVITATS. 



CAP. xxiii. qui i;unimam habeiiti pote^tutem miuiitter pst ut 
_ ^^ " perscnte jiuturali, iniuister publicus nuu est. Uui 
u»«>iainBnii yero ininister ejusdem est in ailmiuistratione rei 
publicie, ille mmistcr publicusest. Janitores ergo, 
nuntii, nliique minisiri qui inseniunt ccetui summo 
propter nihil aliud prEeter commndiiatem ipsorum 
qui cougregati sunl, ministrl pubUci nou sunt. Idcm 
de servis ct famulis ilumcsticis mouarclia;, lu per- 
sona natvirali considiTati, dicendum est. 

Ministromm publiconim aliquibus totios domiuii 
administrundi cura committitur ; ut quando pro- 
tcctori mfmarchac infantis ab antecessore suo com- 
mittitur tutela cum tota reg:ni administratione. 
Q,uando id fit, civu> unusquisque illiobedire obliga- 
tur, et imperata ejns facere, quatenus iti resis in- 
fantis nooiine impcrabitur, et quatcnus impcrata 
tpsa potcstati summo: infautis uuu repu^uabuat. 
Ministris aliquibus proviucla: tantum commitlitur 
administratio ; ut quaudo monarcha vel coetos 
summus provinciw alicujus prjefectum, locum te- 
nentem, vel pro-regcm facit. (iuod cum fit, unus- 
quisque provincialium tenetur ilU obedire in omui- 
bu8, qwe monarchK vel summi ccctus nomiiie 
impcrabuntur, nec potestati summie contraria sunt. 
Ejtismodi enim mini-itri ju.s nullum baljent, quod 
non dependet a voluntate summse potestatis. Hu- 
jusmudi Butem ministri publici ncrvis tendinibmtque, 
quibus corporis humani moventur artus, comparari 
poas\mt. 

Admiuistratiouem habeiit alii ncgutionim certo- 
rum domi, alii foris. Domi miuister publicus est 
«d reconomiain civitatis, thesaurarin^, cu\ civitatis 
reditus recipiendi, ser\'andi, erogandi, anthoritas 
eet data a summa potestate, et cui redituuui ra- 



DE CIVITAT». 



183 



tiones reddendi onii» incumbit. Ministcr autem cap.xkih. 
publiRUs eo est, quia summa; potestiiti servit, «t ^ — ■ — ' 
personK civitatis. (>i nDimii> mj- 

Secundo, quibus amionim, castronim, portuum *"*"" '"''''"^'' 
■ vommissa est custodia; quibus milites coiiscribcre» 
Mucere, salarium solvere, autboritas data est, vet 
necessarla ad bettum sive terra sive mari procurare j 
luinistri pubtiei sunt. Miles autcm, etsi pro ein- 
tate pugiiet, personam civitatis coram neniiiie re- 
prfesentat ; neijue ergo miuister publicus est. Sed 
dox, quia imperium liabct, persouam civitatis re- 
prac»cntat coram mititibus quibus imperat, et min- 
istcr publicus est. 

Etiam quibiLs populum dnceudi auUioritas con- 
ssa est, ministri publici suot ; quia negotium pub- 
licum est, et nuthoritate publica adiuimstrandum. 
?opulum cnim doeeiidi monarchis sotis et ccetibus 
Fsummis authoritas a I)eo iminetiiate concessa cst, 
nt qui soli dicantur simpticitcr J)ei gratia docere et 
iini»erare. Minister autem doccndi potestatcm im- 
medi:tteasumiuapote§tate, quauquam etiam medi- 
ate a Deo, accipit. Itaquepotestatemhabet suain, 
Dei et regi/i ffratia, vel providcHtia diriita et vo- 
inntate regis vel ciritatis. 

Item illi.quibus jurisdictio a clvitnte data v»t, 
id est, potestas causas ct^o^ceudi, miuistri publici 
sunt. Persouam enim summam habeutis potesta- 
tem, in Cribunalibus suis sedentes, repr^sentant ; et 
seutcutiie eorum sentcntise sunt civitatis, id est. 
summain bAbeiitii^ in oivitatepotestatem,cui causas 
eognoscendi jus adhffirere supra ostensnm (■.'it. Sunt 
ergo ministri publici. Quouiam autein judicia duo- 
nim g^enerum sunt, facti et juris; tam facti quaia 
juris judex minister pubticus est. 

Eiiam ministri pubUci iUl sunt, quibus a summa 



184 



DB CIVITATE. 



ip. xxtii. potestate curn imiMmitur judicia exequendi, jusm 
[pr|»ta.i. 8uniina?patestatispublicandi,tumultURi;uppntnendif 
E«iwi»ii>i. jnalefactores rapiendi, et incarcerandi ; aliaruniqiie 



I puMiiU 



rerum ad couservationem pacis pertineDtium. llu- 
jusmodi enim actioues clvitatis actioues snncipsiquc 
minl&tri liuju&modt corpun^ bumuui manibujs com- 
parandi sunt. 

Foris ministri publici sunt illi, qui personos mo- 
nai*chanim suorum vel summorum CKetuum reprBC- 
seutant ad civitatcs cxtcrnait; qualcs sunt legati, 
iiuntii, ageiitcs, ct lioraldi, autlioritJitc pubtica dc 
negotio pnblico missi. Uui autcm ad civiiates 
exterim.s a uivitatis y\m, scditiuiie laburautis, fac- 
tione aliqua legaiitur, quanquumreccpti sint, ueque 
uiiuistri publici ueque privati suut ; quia civitate 
missi noD suut. Etiam Icgatus a prinripe ad princi- 
pem, cougratulandi vcl rondolendi vel in festivitate 
aliqua assisteudi cau»a misaus, etsi autboritatem 
habeat publicaiu, quia tamcu uegoiium prlvatum 
est, uiiuister publicus non c^t. Nequc minister 
publicTUji is cst, qui ad irxtcnias civitatcs mittitxur 
consilia eoriim cxplorandi causa. Quunquam enim 
tum authoritas tum negotium publicum sit, quia 
tnineu persoiiaui civitalis nou gerit, miiiister priva- 
tus est ; et eorporis humani oculo comparari potest. 
Consilinriu.<i autera, si sine imperio et jurigdictioue 
de rebus arduis et publicia liQbeuti potestatcm 
sumTunm pon^tliuiutaiituuidaudi jus liabeut, miniti- 
tcr publicus iiou ciii; uequc vcru eun^iltariurum 
ciEtus ipse. Consiliiim ciiim imperanti summo co- 
ram ipsu datur ; pcriouam autem ejiis coram ipso 
repricseutare nemo potest. Neque in ccetu ipso 
sumuiam habeute potestatcm,uliusbumo&iug:ulari8 
cst miuister puhlicus; quia nemo eorum ecctus 
i]»ius pcrsonam iu ccetu ijiso reprsesentarc potest. 



DC CIVITATE. 



Itf5 



«illal» iiiiuilfia 
>4 g(ncniii«a. 



CAPUT XXIV. 

DR CIVITATIS PACULTATE UUTRmVA ET nENERATIVA. 

CiviTATis niuritio acapia et dhiTtbHtione rerum cap. xxiv, 
od Aitaiu uwressttriurum (lepcDdel, ct ab earum/;r(r- ^ ;;^, ,|[. 
\paratione et appliratioHe ad usiim publicum. 

Quanun renun ropla, iiempe nutritionis nmterift, 
temiinataab ipsa uatura est; coustjitqueex fruoti- 
busquos, a eoinmunis matris nostrm uberibusterra 
et mari proeedeutes, bnmano generi aut libere do- 
rat aut solo labore vendit Deus. Sunt autem 
animalia, vcgetabilia, et mineralia, quae munia non 
longc collocavit Deus a ?uperficie telturis ; ndeo ut 
nd ea babenda alia re opus uon est quam nt accipere 
vdiums. Dependet ergo rernm nccessariarum copia 
a sola, post benevolentiani divinain, indutitria et 
labore bominum. 

Materia luec, id e-sl, ea qure proveuiunt a terra, 
mari, et eonim cuitura bona, pnrtim ttalita civita- 
tibu» singulis sunt, pjirtim extenta in civitates 
siugulas iiuportata. Quoniam autem terra nulla 
8ub nuius civitati«i dominio, utsi valde maj^ia sit, 
necessaria omnia ad alimeuta et motum civitatis 
produeit : neque rursus, ulla, qua; non aliqua prodn- 
wit superflua ; bona ilUi superrtua, qna; «altta suut, 
supcrflua nmplius nou suut, sed cummutatioue, vel 
bcllo, vcl labon' (nam ctiain labores hominum, non 
minui* quam res olia;, cumbonisnliisquibuscunque 
commutabiles sunt) bonoruui natitoram dcfcctum 
suppleut. 

lionomm autcm dLstributio, c«t ineiy tui^ »ui 
constitntio ; voratnrqne proprietaa. Proprielatt 



186 



DE CIVITATE. 



CAP.xxiv. autem in ouim geiiere eivitatis originem habuit a 
.„ ' ' auinma potestate. Tbi enim civitas non est, ibi 

inuutriiMHHtft omnia omnium sunt, et t>ellnm pcrjietuum est ; et 
^*"*'^"^ bonum unumqnodque illiu.1 est, a quo rapitur et 
arrais cnnservatur ; quotl neque proprietas neque 
communitas est, aed conccrtatio. Id quod ita 
mauifcstum cst, ut etiam ipse Cicero, Ubertatis 
defcusor vehementissimus, proprietatem omnem, 
attribuat lcgibus civilibus, quibus sublatisvel negli- ' 
genter custoditis, niJiil esse dicit quod quis aut a 
majoribus accipere aut fAVm relinquere pro certo 
possit. Et rursus, tolle, inquit, ieg^ei eivilea ; fjuid 
auuitt, yuifl ntiemnt «it, snet nemo, Quoninm 
orgo constitutio proprietatis civitatls opns est; illius 
opus est, qui suinmam in civitate Imbet potestatem. 
Dependeteriim proprictas a legibuscivilibus; et is, 
qut suuimam hubet potestutcm, in umni civitatc 
legislator est. Id quod obBcrvassc videntur Uli 
Gneci veteres, qui legem nomiuavcruut vv/iu»', id 
e8t, distribttttonent, et justitiam, consequeuter, esse 
coique distributionem *«*' definiverunt. 

Itaque ei civitos tcn-am vaeuam aut beilo supcra- 
tam aequisicrit, distrihutio tcrra illius inter cives 
dcpendet ab eo qui snmmam hahet Jn civitate 
potestntem ; babebuiitque porliones suas, non ut 
cuiquam civiaut uumero civium sequum esse velad 
bonum publicum conduccrcvidcbitur,sed ut videbi- 
tur summam habenti potestatcm. Populus Isrncli- 
ticus, cum in deserto easet, civitas crat ; promissas 
autem tcrrs douiinus uondum erat. Postea tanien, 
cuui illam acquisissent, non suo, sed Eleazari sacer- 
dutis, et ducis Jusute arbitrio distribiitam ])OsseiIe- 
runt. Ex quointelligi potest proprietatcm t»;rrarum, 
quam habet civis, iu eo consistcre, ut ah illarum 



DK CIVITATE. 



187 



■1 gmclnlitil. 



usuconcivessuos oiimes prahiberejiirepossit ; non cap. xxn*. 
uutem ut eum exeludat, qui summau» hubet potes- p~~j^IJ7h. 
tatem, sive is ctttas sit, sive homo unus. Mabet "''■«•""*"''"• 
enim is poteatateni totius eivitalis, et terras distri- ' 
bnisse, ut et nlia omnia fccisse, in ordine ad ]>ncem 
et bonura ciritatis inCeUtgendas est. Quin monar- 
cha vel coetus summus facerc multa possit contra 
bouum suum ; etium coutra suam ipsius conscien- 
tiam, coutra iidem dntam, vt cviitra Ivgcs uaturidcs ; 
aon ncgaverim : sed ut ob eam causam <!ivcs arnrn 
contra eum sumere, aut reum facere, aut quocnnqne 
modo male de eo dicere possuut, negandnm est ; 
propU^rea quod omuium, quu^ feeerit, autliures 
siuguti fecenint seipsos. 

In distributjone terranim, partem sdbi ipsi, qoam 
velit, reservarc potcst et colerequisummeimperat, 
sicut unus i-x civibus. ttuauta autem cuuque portio 
illa sit, ad onera civitatis omnia sustinenda et ad 
cjusdem defensiouem sufficere uon tenebitur. Talis 
euim est natura hominum, ut certorum agrorum vel 
certorum rctiituum possessio iuutilis esset, teuderet- 
que ad dissolutiouem civitatis. Simul cntm ac potes- 
tas summa in manus venirct vcl monarchecTelccctos, 
qui peeuuiam publicam iiegligentiusnustodiret,flut 
qui eivitatem teiiiere iu nimis longum aiit nimis 
sumptuosum bellum conjiceret, civitas |)eriret. Di£B- 
tam nonpatluntur civitates. Cum enim sumptus pub- 
licus non ah ipsonim voluntate, aed ab exteniis acci- 
deutibtis et vnluntate vicinonim terutinutus i^ii, ab 
iisdem etiam dcfiuiri dcWnt divitiic publica:. Itaquc 
civitati divittas certas assignare, quas qui suuimain 
habet potestatem vendere vel douo dare possit, et 
vendit donatque aliquaudo, frustra est. 

Ad CHtidcm sumnmm potei>tatein pertinet qu» 



1B8 



DK CIVITATE. 



CAP. xsiv. bona, et iii quas terras, ci^Hs vel ctvium Diimerus 

^VV^ quicunque exportabit, et quje importabit, definire. 

caiitfvautoKi.. Nam s\ unicuique in bac re suo ipsius arbitrio uti 

MfaumitL pemiitteretur, nou deesseut qui lucri sui causa 

bostibus ea vendereut, quibus clvitati iiocere pos- 

sent, eaque importarent qux civibus fortasse grata,^ 

sed noxia vel saltem inutilia essent. Ad summam 

crgo pote.suitem pertinet tum de lo^is tum de 

matcria iiegotiandi coiistituere. 

Pncterca, cuiu civibus satis noii sit proprioii sibl 
habcrc agrus ct ccrtu bona, ni.si et ca ttabeaiit quse 
per mutuos contractus commutent, prout KinguHs 
ad beiie viveudum necessarium videbitur ; hoc 
quocjuc in fiummK: potc?ttati& orbitrio est, quo modo 
et forma coiitrabere d<;beaut cives quando vendunt, 
emuut, inntmit, mutuo accipiunt et dant, locant, 
ctlocatiduiu sumuiit, ut qufe faciunt validasiut. 

Atquc liiec de materin et distributioiic atimcnto- 
rum publieoruu, pru iustituti operis mudulo, dicta 
sufficiant. 

Fer concoctionem intelligo bononim omnium, 
quee uou ilUco cousumcuda sunt sed couser^'aada, 
ad alimeiitum futurum, reductiouem ad aUquid 
quml, cmn tanti ([uidein sit, fneiliua u. loco ad locui 
trausferri possit ; nc civium motus neccssariarm 
rerum pondere impediatur, utquc in omui loca^ 
alimenta civis unusquisque liabeat de suo. Hoc 
autem pr^tare uihil pote«t, prEeter ex auro 
argento mouetaui. Coutingit cuim pcr totum fere"' 
terrarum orbcm, duo lia-c, aurum et argcntum, non 
modo sumoie testimari propter materiam ipsam, sed 
esse etiam bonomm CEeteronim omuium mensuram 
commodis^imam. Iiitra ipsnm quidem civitatem 
moueta cujusouuque materia;, inodo siguo publica 



DE CIVITATB. 



1S9 



I 



ugnetar, raensura rerum commutaudarum satis ido- cap. xxiv. 
nea est; sed aurea et areentea Bbtque valet; ci- _ • — 
viiatem permpjtt; smirulis cmbus perraeando par- cdt-u mtritir. 
tcm sui, quu alcndi sJiit, impcrtit, et cst quasi civita- '^"^"''"^ 
tis Kaiiguifi. SuDguiii cnim ctiam ex terrce fructibus 
nascitur in homiiie naturali ; et per membra ejus 
siiifpita circulando pervadtt, singula obiter uu- 
triens. 

Pecunia aurea el argentea, quia propter ipsam 
materiam eestimantur, eximium hoehabet,ut penes 
unam aut paucas civitates nnn »it pretinm ejus aut 
augere aut minuere. Permiia auteni ex materia 
viliore factn facile quoud pretimu elevatur et depri- 
mitur ; ncque efficerc potcst ut cintabis vire8, si 
opus crit, iu c^teruus eivitatcs cxtcuduutur, o\er- 
cituiicpic funs alat armcttpic, sicut potcst uurea ct 
argentea;suldomi maiictiXElimutationisimpatiens, 
modo cum majore, modo cum minore a^stimatioue, 
ad domnum nliqunndo poffsideutium. 

Publici hujus sauEnunis ductus duplcv est, alter 
ad exteriora, aiter versus interiora, id est, exitus et 
reditiu*. Keditn.s fit per collectores, receptore», ad 
tliesaurarios ; exitus tit pcr tbc^aurarios ad miui.s- 
tms illos, qui pccmiiam publicam erogaut, ct ab illis 
ad cives privatos. Atque iii hoe quoque homiuis 
arti6ciali3 appurct similitudo cumnaturali; cujus 
vense, sangruiiiem a partibus corporis exterioribus 
recipieutcs, femnt ad cor ; unde rursus per arte- 
rias fertur, membra vivificaiis, et siugulis motum 
tribuens. 

Civitatis denique prolcs eofoni^ sunt, sive qua» 
vocamu.s plantatioues, nimirum, missi a civitate 
civtum nuTucri sub couductore vel rectore, terram 
exteruaiu habitaturi cullurique. Hujusuiudi autciu 



I)B CIVITATR. 



CAP. XXIV. cn/onia aut civitaa est ; iit quando a civitate, nnde 
1 11« dniwi, ta- *ii'*^ *^*i emaiicipatur ; qxiod ciim fit, civilas, unde 
oniuu n..iritir. uussa cst, metrt^ftofk colonia; dici solet i neque 
arapUus a colonia pustulat, quam a fiUis cuiaucipatis 
pQt<tulare solent patrcs, ucmpc tionorem et amici- 
tiam : aat civitatis, und« mittitur, pars est, »ve 
provincia. Colonianim ergo jas dependet a literis 
pubticis earum, a quibus liuntconclitse, civitatum. 



CAPUT XXV. 



DE CONSILIO. 

De natura rcrum cx loquoudi consuctudiuc jadi' 
care, qunm sit fallax, nusquam magis apparet quam 
in vocil}US conxilium ct tmperatum ; quorum utnim- 
quc sigiiificatur dicciido, koc J'ac ; quie vox non 
raodo imperantis, sed etiamconsnlentisethortantis 
est. Pauci tamen sunt, qvi diversa esse imperatum 
et consultum uou satis sciant, vel (quoties quis et ad 
quemloquitnrcognoscunt) nonsatis intcr ea possint 
disoemere. Sed iu seriptoribus voces illas negligea- 
tcr praetereuntcs, multi pra-ccptum illius, qui con- 
silium dat, et praiceptum illius, qui impcrat, idcm 
ease putant. Ut ergo recte intclligatur quid sit 
mperarr, quid ait comilium dare, et quid hortari, 
voces illas sic defiuio. 

Impcrare dicitur, qui dicit hocfac vel «o» fac^ 
ad illuin cpii rationem dicti iu votuutate dicentls 
sitam csse scit. Sequitur hinc eum, qui impcrat, 
sui ipsinsboni eansa id facerc, cum voluntatcm pro- 
priam pro ratioue baberi postulat. Objectum autem 
voluntutis seoiper aliquod volenti bonum est. 




DE CIVITATB. 



191 



Oo 



iLo. 



I 



» 



Cotuilium dare ^citar, quando quis dicit hoe cap.xxv, 
Jac vel noH fuc, conailii rationeni nb eo duceus, 
quod honum ci !<it, ctii cousilium datur. Uude 
manifestum cst, conHilium dantcm bouum prietea- 
dere solinsaccipietitis. 

Itaque iuter eonsilium et imperiHm differeutia 
una mogna est, quod hoc ad proprium, illud nd 
nlientim bonum tendere intelligitur. A.tque hinc 
differentia oritur alia, quod is. ciii imi^eratur, ad 
obcdientiam obligari possit, neinpe si ohcdire pac- 
tus fnerit : sed is, cui consilium dntum est, ut juxta 
consiliuui dututn agat obligari uon [wte^t ; si eaim 
obligarctur pacto, non ainpliuscunsitium!>cd impc- 
rium essct. Tertia intcrt^dem differcntia cst, qiiod 
jus consilii dandi postulare nemo potest; quia bo- 
uum sibi ex consiiio posttilare sc negat. 

Ad naturam consilii pertiuct etiam hoc, quod 
dantom is, qni petit, ncquc puniro neque accusare 
jure potest. Nam qui pctit consilium, arbitrio dan- 
tis dari voluit. Itaque qui monarchs vel ccetui 
consilium dat petenti, sivc placeat sive displiccnt, 
puuiri nun putest, Ut quod vuleutibus tlatum est. 
Cxterum si civis ciri cousiliiun det faciendi altquid 
quod l^ prohibitum est, sive consilium illud a 
prava intentioue stve ab ignorautia tantuniprorcdat, 
puuiri acivitate potest : quia ignorautiuiegis illumj 
qni lcgis notitiom liaberc dcbuit, non excusat. 

liortaiio et dekorlatio oonsilium quidem est, sed 
Dt fiat quod fieri consulit, vebemeuter cupientis. 
Nbiu qui liortatur, severitate ratiocinatiouis non 
tttitur, scd <iuibuscaufiue potest orgumentis ad ac- 
tioncm incitat. Itaque in hortadnnibua, a passio- 
nibtis et opinionibu.s nommunibns argumenta du- 
cuut, utunturque persuadeiidi cuu£a similitudinibus. 



192 



DB CIVITATR. 



OagpHtbo, 



CAP. XXV. exemplis, metaphoris, aliisque artis oratoriic uten- 
silibus. 

Constat ergo hortntiones ct (lehortatioiies ad lior-' 
tautis L-l deUortauti& buuum iiouQihil rcspiciTC, cum 
homines in suis |jlerunique rcbus vehcmcntiores 
sint, quam !n alienis. 

Hortatioucs et dehortatioues tu mnltitudiue tan- 
tum cfficaces sunt. Ubi enim hominem singularem 
oUoquitur aliquis, sciienumero iuterrumpitur ; ex 
oratione perputuu fit diahigiis ; rationes rigidius 
pensitantur quam in ecetu. 

Peteuti cousilium is qui hortntionem offert, con- 
siliariuB bouus iion c&t. Corrumpitur cuim n cu- 
piditatc illa, qiuecunque ca fuit, quw vehemcutiam 
et artificlum in orattonem iutulit ; quibus factum 
e-st, ut quanquam consilium bonum fiierit, ipse 
tamen bouus cou&iliarius non sit, niai etiamqui ac- 
cepto douojuste judicaveritjbonussit judex. lUius 
autem, qui jure impcrat, ut in familia paterfamilias, 
in e\ereitu dux, hortationes aliquandn nnn modo 
laudahiles, sed etiam necessaria; sunt ; mmirum, si 
labor imperetur durus, iuterdum uecessitas, huma- 
nitas semper requirit, ut cousideutium dulci emol- 
liatur, potius quara aspero imperii stilo fiat durior. 

DifferentiiB iuter imperatum vX comiliiim esem- 
pla e sacri» Scripturis sumi possunt. Ne hahrue 
ali09 Dcos coram me : nefueilo til/i sculpdle, etc : 
ite mxumifo nomen Dei tiii iit raaum ; sanctifiea 
Sabhalum : honora putrem tuiim : ne occitlito : 
ne scorlator : ne Jnrator, cto t impcrati sunl ; 
quia ratio obedieutise a volnnrate ducitur Dei, ciu 
obedire ohligumur. Sed verba ha;c, Vende onmia 
qiue haheSj da paiiperibus, et xetjuere tite, eonsi- 
lium est ; propterea quod ratio, propler quam ita 



DB CIVITATE. 



193 






llr >-.'niilia 



h 



cien<)uni est, a bono nostro derivatur, nctnpe. ut cAr.xxv. 

e^urum iu coilis habearaus. Sed verba lisec 
Cliristi (Matth. xxi. 2) : Ite in ricum qui rohis ex 
mh'pr*o ett, H inremeiiit atiHom &I pn/Ittm CNm ea ; 
solvitc <?/ adtiucite, pro imperio difuntur, quia do- 
mini sunt. Verba aiiteni hiec, recipisciie et hap- 
tizamini in nomine JenH, ronsilium est ; qaia non 
ad iMimini aiiquod quod ad Deuni perveniat, quj, 
quantumcnnque roiitumacfts sumns, aeniper rcg^a- 
bit ; sed ad boniim noslrum. qui pa;nam propter 
peccata nostra tilia via cffug;cre nou possunius. 

Differeutia iiiti-r ronKiliarios idoncos ct iiicptos, 

(lifferentia di-peudi-t intcr virtutes et dcfectus, de 
quibus ante locuti sumu.^, intellcctnales : itli cnim, 
qni sumroam habet potestatem. pro memorin et in- 
teUeciu sunt- Sed cum sirnilitudine hac intcr n\\- 
tateiu et homiiiem, di}>siniititndo qnaedam magni 
momenti coujuncta est. Memoriam cuim ct iiitcl- 
lectum habet homo ab ipsis rebus qua; senmum 
objccta suot ; quje objecta illura, sine omui pas- 
sione ct boni sui rcapcctu, quid agendnm sit do- 
cent, nec aliter docere possunt ; sed qui civitnti 
consilium dat, habere potcst^ et SJCpissime habet 
scopuiu proprium, uec semper cum !<copo civitatis 
conpmpntem. Itaquepro virtuteprima consiliarii 
boni habendam eenseo, ut finesejus et bonum pro- 
prium non siiit finibus ct bono publico repngnnntes. 

Seeuiidn, quiaqnoties de actione aliqua agenda 
dcliberatur, consiliitrii boni officium est nntionis 
consequentias, sive ea qufe actionem verisimilitcr 
uutura sunt, ita deelarare, ut is, cui datur con- 
silium, ea pcrfecte intelligat ; consilium suuin forma 
orationis tali explicare dcbet, qnalis veritati ct per- 
£j)icuitnti maxime consentapea ait, id est, perspi- 

VOL. II!. O 



1 COIl 

"silii 



194 



DR CIVITATE. 



EhcMHilifc 



CAP.xxv. CDe toqiii ct firme mtinoinari. Itaque illationes 
temerariic, (|iiales siint illationes ab authoritntc li- 
bronim, obscvira et anibiguie ; itein <lictioiies meta- 
phortca>, ct quK pa.ssiuiics homiuum cxcitare so- 
lent; cum officio coiisiliurii boni cousistere non 
|K>ssunt. 

Tcrtio, quoniam, ut quis consilium civitati rectura 
dare possit-, nou modo expcrientJa multa, sedetiam 
nieditatioae longa opus est ; nec quie ad adiniuis- 
tratiouem publicam necessaria sunt, omnia scire 
quisquam praisumi debet; consiliarium bouum, nisi 
cirea res in quibus diu vcrsatus fucrit ct dc quibus 
diu cogitaverit, nemineni esse prffisumenduin est. 
Ad admiuistratiouem autem publicam »citu neces- 
saria sunt, homiuum, id cst, matcriff; cx qun civitas 
coustituitur^ iiije^^uium, jura suinmtc potestatis, 
atquuui, justum, honcstuui, ctcorum ctMitrnria, quid 
sint ; qu% multain postulant, ut recte cognoscautur, 
experientiam : ttcm, (]un sint tam suoe, quam vtct- 
imrum civitatum vireiv, opes, prwsidia, clnsscs, et 
opportunitatcs ; etiam, qui socii, qui adltus, qui 
Bffectus, quai factioncs, et qua; agitcnt consilia. 
Qu.irum rcrum einc multorum simul hominum ol>- 
ser^*ationibu8 copnitio haberi nou potest. I>cnique 
cognita bsec onmia, nii^i rectn adhibeattir ratiociua- 
tio, iuutilia sunt. Utile eoim nesciciiti rectc ati, 
iiihil est. 

Quarto, ut quis in rcbtis maximi momcnti civitat) 
consulat, ^idisse debet civltatis archiva, foederum 
viciiiarum civitatnm exemplaria, ministrorumque 
ad civitatcs vicinas ad earum consilia explonm- 
da cmissorum literas. Uua* nemini pnetcr eos, 
qnos vult is qui summam habct jiotestatcm, vi- 
dere permissum est ; ita ut, nisi qoi ad consilinm 



OB CrVITATB. 



195 



D*< 



vocari consocvit, cousiliuin rcctum ne sapiens qui- cap. xxv. 
dem dare possit. 

Quinto, iTionarchie, cui consiliarii suut, Hudin; 
illus satius est seorsim uaumquemque, quani in 
ccetu cuuetos. Natu seorsim sin^los audientto, 
consilium multorum habct; ccetum autem audiendo, 
uuins tnutam. Ctetiui cnira porsnna unaest, cujus 
membra noii cx suo ii^sorum sensu, scd ex alionim 
eloquentia, vel poteiitia, vel amicitia aententiam di- 
cnnt, eani aliquando, ne ingcuii tardi e^e videan- 
tur, qnam (lou intcUiguut. rhirimi etiam corum 
commudo suo publicum postponuut. Quod, si scu- 
tcntimi scorsim sinc te.stibus dicaut, miuuts noxium 
e«t PasRiones enira hominnm singularium mode- 
ratiorc.i suiit pcr se, quam in ccetn, (non alitcr quam 
torresigniti disjunotj quam conferti minus ardent), 
ubi se noununquam flatu rbeturico ad inceudium 
ci\itatis mutuo iuflammaut. Praeterea seuteutia- 
rum, quas «licunt seorsim, ratioiics facilius exami- 
nantur, quam in ccetu, ubi multitudo et varietas 
orationum auditore» stupere potiu.«i qoam intdligere 
funant. Nonnulli etiam sunt, qui, cum convocantur 
ad cousilium, doctniHc aut eloqucntife famam eap- 
tantes,ad ea qua; delil>erautur impertiuenter dicunt ; 
quod in consilio uuius ad uuum lieri non potest. In 
delibcrationibus dcnique qiue tacenda sant, com in 
eretu sGntcntia; dicuntur palam, pcrieulum est ne 
liostibus patefiaut. 

PostnTOO, nerao est qni in rebus snis privatis 
consiliariorum coctu libenter uti vellet, qnaiiquaiu 
id faciJe posset. Si dubitaret piiterfainilias cui viro 
filiaui daret, quam uxorcm filio suuicn^, quibas ct 
quanli locaret agros> quemcecouomum, quem vilti^ 
cum sibi faceret« a consiliariorum coetu uunquam 

03 



196 



DB CIVITATB. 



CAP. XXV. qnffirerel, pnesenim si in coctu cssc crederet qui 
(^^j^ ipsi malum optamit. Etsi ergo muitorum consi- 
limu coiisilio pauranim aiitefereudum sit, tunc ta- 
men tautum antefereudum est, quando cousilia tuii- 
guli »ua seorsim explicant. In deliberatiouibm 
cnim similc nliquid vidco ujus quod fit in ludo 
pilfc; ubi optimc factt, qtti secuudis utitur pruprtiui 
babcutibus :<tatione»i deinde, qui propriie coDfi- 
dcns peritiK, soliis siuesecundia ludit, Sed is,qni 
in n.'liu.'4 propriis agendis a formato coii.siliariorum 
cc£tu circumfertur, ubi |KLrtes disseutieutea mutuo 
ee inipediuut, pessime omnium facit ; similisque est 
lusori, qui iu maehina oliquarotuIiHimpositu, ^avi 
quidcm Ipsa, tardiore autcm propter judicla eorum, 
qui illam huc et illuc movcut, di:«ci-ei>autia, ad pilam 
admovctur. 



CAPUT XXVI. 



DE I,F.0IBUSCIVII.IBC.>1. 



SicuT leges nafurar illfic sunt, quibus obedire 
nemur qualenus homiiies ; ita hges citiles eac sunt 
quibus tenemi-r obedire quateuus eives. De qui- 
bus, non queenam illie sint in hac vel illa civitatei 
scd lex civilisquid sit con^iideraudnm est. Scio ii 
civitatibus, qux civitati Romauic subdita: olimil 
erant, legea civiles plerumque dici civitntis llomana ' 
lcges antiqiia». De illis disputare bujus ioKtituti 
non cst, scd (quod fecerunt Plato, Aristotelea, 
Cicero, aliique multi, qui juris peritiam tamen pro-1 
fessi non sunt) guueralitcr de lege, 

Monifestum autcra cst lcgem cousilium uon esse, 
sed imperatum ; quod, ut in prteccdente capite dic 
tum est, a consilio differt. 



DE CIVITATE. 



197 






n 



I civi 



Legem i^tur civilem sic Hefinio ; Lex eivilis um- cap. xxvi. 
cuiffue civi eal rrgula qtta civtiag, eerbo rel scripto 
teJ aiio qHOCHnqup coluntaiix xigno ithneo, adtlis- 
iiHrttmcm honi fit mnli uti impcrat. 

In qua defiiiitione anihigiil niliil est. LegiiTn 
autem, alia rjvihus staluitur uiiiversis: alia certis 
mviiiciis; aJiaccrto liominumgeiicri ; aliahomini 
qiiatiflii(|iie ^iiigiilnri. Q.uibus autem k'X pauitur, 
illis solis lcs cst. Ncque iujustum facit quisquam, 
quod nou sit coutra legem &ibimet ipsi positam. 
Quod autcm sigttis idoneis declarari ex legis uatura 
debe»t le\, manifestiim ex eo est, quod inju^itiun 
nibil est qaod non sit Iransgressio alieujus legis. 
Qtiicquid erpro a defiuitione Iiac inferri jKitcst, 
fnecari nou debct quin sit veram. Infero autcm, 
primo, legislatorcm in omni civitate eum esse, sive 
homo sive co^tus sit. qul sunimam habet potcstntcm. 
Civitatis eiiim solitis est praiscribere civibus leges. 
nia autcm iiequc pnEscribcre ncquc dicere ant fe- 
cerc quicquain potest, nisi per personam ejns, id cst, 
per tUum itui summam habet pote&tatem. Is ci^o 
legislator sohis est- Ob eandem rationem solus etiam 
legcm abrogare potest ; ((ula lex abrogari uou po- 
tefit nisi per aliam lcgem. 

Secnndu,isqui liabctsummampotestatemlegibus 
civilibue non subjicitiir. Cnm enim arbitrio sun 

es et facit et abrogat, potest, quoties \iKum erit, 
«ubjectione illa et molestia se lilierare : legibua 
ergo Hiite solntus erat. Uberi cnini sunt, qut 
quaiido volutit csse, |MS8unt ; uec potc^t quisquam 
ftibi ipsi obligari ; quia qai obligart;, idcin liberare 

test. 

Tertio, qunndo con.suctudo longa vim obtiimit 
legis, nou .1 loDgitudine tempori» vim li^is Iiabet, 



198 



DE CtVlTATB. 



Dehiibiu 
«MSbm 



CAPXxrt. sed a vohmUte ejus qui sumiuaiii habet potestutem, 
jier siteDtium ejus significAta ; voluiitatls e&im sig'- 
num aliquundo etiamegtsileutinm. Netjuc diutius 
vim lcgis consuptudo habet, qunm silontinra illud 
durat. Itaqne si quEestio juris inter civem et sum- 
niam polestatem orintur, Jon^itudo temporis sum- 
mx potestati pro prscjudicio uon habebitur ; sed 
qua-stio sccnndum arqiiitatrm tcrminabiliir. Ac- 
tioucs cnim et seutcntia: niulta: siuc auimadvcrsionc 
et coirecttone uegliguntur loiigiori temporc, quam 
ut homines meminerint ; neque rationis est, ut con- 
siietudines malse imquam omnino in leges transeant. 
Jndicare autem quid rationis sit, quid uon sit, ad 
eum pcrtinct qui summam habet potcstatem. 

Quarto, legys nalunc et legfti civiles in eadem 
civitate se mntuo continent, Lcx enini naturalis 
omnis virtns moralis est, utieqmtas, justitia, grati- 
tudo ; quse (nt dictum est in fine cap. xv) leges 
proprie dintte non sunt, sed qualitates. Tum vero 
lcgcs sunt, eaidemque civiles, quando a civirate 
obscrvari im)>craiitur. Leges ergo naturales eiiam 
civiles Bunt. Quod autem omnis lex eivili» etiam 
lex naturro sit, cx copatet, qnod paetiim violare, et 
per consequens legem cirilem transsrredi, legis 
natunc transgressio est. Itaqiie ut le^jibus eivitatis 
obedinmus, lex naturalis cst ; tieque diversa genera 
legum sunt lex natura; et civilis, sed divereie partes ; 
quanim una scripLi est, quam civilem, akera unti 
scripta, quam naturalcni vocant. Ijegcs itaque 
naturales a lege civili nonmutanti]r,neque restrin- 
guntiir; sed Ja^ nafuraie tantuiu. Imo, legum 
cirilium fercndaniiD finis erat rcstrictio juris natu- 
ralis, sive juris omnium in omnia, quo stante pax 
nulia esse potuit. 



BB CIVITATB, 



190 



di-iULiu. 



n 



Qainto, si is, qui suramam habet in ci^itate potes- cap. XXVI. 
tatem, armis vel liwreditatc civitAtcn) aUam sibi 
subjectam halieat, wc legcA illiiis mutet, lc^slator 
tamcn ipiw est. Nou cnim is, oujus outlioritatc 
leges ab iuttio itistitut«e suiit, lej^islator est, kchI h, 
cujus aulburitnte retiuentur. l'))i ergo sub cudem 
civitate parte!; plurcs suut, <\ute divcrsas habeut 
leges : iegtim caium authoritas, etsi autiquissima; 
aint, vtm legum non a consuetudine sed a voluutate 
summK potestati» prtesentis habet. 
I Sexto, quoniam leges omnes tam scriptte, quam 

SnoQ scriptfe, vim su»m nvobmtatecivitatis habent, 
eorum, qui illas mutad autcorri^i a quantocunque 
civium uumcro sine consensu summam habentis 
potestntcm posse dicunt, sententia, quaiiquamjuris 
jwritissimorum, rejieienda est. 
Septimo, l^m contra rationem esse non posse, 
ct It^slatoris intentionem, non liternm scriptam, 
essc legcni, jurisperiti^ iii confesso c^t. Maiiifestum 
autem est autboritatcm Icjps a privati hominis 
rattoue uon peudere, neque vx jurisprudcntia alicu- 
jos in legibus periti ; nam si vernm id esset, non 
pauciores dc autboritate legum inter cives couten- 
tiones esseut, quam eirea quiesliones pbilosopbicas 
et theologictts inter scholasticos. Non ergo jndi- 
cum subordinatorum, sed eivitatis, Id est, ejus qui 
hahet in nivitate sumnmm potestatem. prudcutia 
prudentiam facit legis; et judex subordiiiatus uon 
uam, sed ejus qui habet summam potcstatcm pro 
tribuuali scntcntiam diccrc iutclligcudus cst. 

Octavo, ah eo quod Icx impcratum cst.impcratum 
autem uou est ubi volmitas impLTuntts uon sit vel 
voce vel scripto vel alio itigTio idonco (leclarata, 
inferimus civitatis imperata, id est,legcsciviles illts 



P!, 



THt CIVITATE. 

CAP.xxvi. solis leges esse, quJba» fuerunt dec-laraUe. Itaque] 
ii.W'^ intaiilibus, meutc capti&, qul itnperata iiitelligere 
dii!n.iu. nou possuut, nc(jU(* quid sit justum et injustum 
sciuut, ueque |iucta intelligTiut, leges civil€!S non 
poniiutur ; nequc proptcrea illis, quibus, etsi hicc 
omuia iiitcUigiuit, declaraUc sive promutgatfe non 
siut, ita uteas, si voluissciit, cognosL-ere potnissent. 
C'nii8idei'aii<li)Ln ergu eAt, qu^e argunieiita vel i^igna 
ad lexcm promulgaiidaiii kluiica eenscndu siut 

Primo, si Icx ca talit) »iC, nt civuii omues aine 
c^kccptionc ubHgct, ncc scripta sit ; dubium non cst 
quiti lcx iiaturic !>it. (iuod cnim pru Icgc habcre 
debemus noii proptcr dictamina alioruni hominuni, 
sed propter suam uutuscujusque ratioiiem, cousen- 
touea esse dcbtt universaliter rationi Iiumanse, et 
per coiiKcquens lex uatumlls est. Leges itaque 
naturales pubticEtttouc, pruclamatione, prumulga- 
tione nou iiuligeut ; ut qux in unico prfccepto con- 
tinentur, quoUcimqtie mltis utjaciant wbut homi* 
HCit, id fONjacite iiUs. 

Secundo, si lex aliqua non omnes, sed certum 
genus bomiuum vel ccrtum Uomiuem obliget, nec 
sit (icripta neque promulgata, lex natnrjB est. Etiain 
IfgCB oniiics iiun promulgnta;, si «bligent, legcs 
naturales sunt. Jussa enim omnia homines obligaiit 
vel qnatenus homiueg, vel quateiius cives, vet non 
omuiuo ob1ii;.int. [taque si publico ministro nego- 
tiuin qiiodcuuque iuiiiouat facieiidum civita^s siue 
scripta rcgula, crit illi pro r^ula dictameu ratiouis, 
legato quidem civitatis boumu, judiciautcm idquod 
sibi a^qinim videbitur. Civitas cnim et bonum sibi 
et civibus (Ctinum vclle intelligitur. 

Legibus naturie e.\ceptig, de uatura et essentia 
legum uliurnu ouuiium cst ut promulgetitur; alio- 



UB CIVITATE. 



301 



qui enUn observari uon possuut. Temporibus anti- 
<]ui]$sin)i9, litcriii nomlutn vulgo coguitis, lcgtrs, 
mviuoriec causa, carmine conscribebautur. Propter 
enmluui causiun Judeeos, ut Decalogum digititi suis 
aUtgareiit, jussit Salomon. Israelitis, utlegesDcu- 
tcroiiouiii filios suos docerent, easqne postibus «t 
jaiiuis domorum inscriberent, jussit Moses. Eet 
ergo de essentia legum ita declarari, ut transgres- 
sionis earum uullam Iiabeont cives ab iguorantia 
excusationem. 

Netpie satis est ut lex ipsa a civibus cognoscatur, 
etiam ut nb autboritote processerit illiu.s, qni 
BOmmam habet pntestJitem. Legislator quidem 
quifi sit, in omni civiuitc nutum e^se buppouitiir, ex 
eo (juod cousensu singulorum civium orauium coa- 
stitutus erat. Cognoscere autem, quod lex ab illo 
qui summam habet potestati^m profucta sit, difftci- 
lius est ; et propterea sigiiis indiget, id esl, testimo- 
mis quibus verifieetur, id est, verum esse sciatur 
legem-a aumma potestate lutam e«se. duae quidem 
agna plerumque sunt vel arebiva publica, vel civi- 
tatis sigilla, vel ministri, quibus authoritas jus 
dicendi data est per Hterassigillo publico signatas. 

Quando ergo quu^stio & t de injnria in lege natu- 
ralt, jndex talium causarum lcgeui nntura;, quo^git, 
explicabit. 

Sin in lege eivtli qua^stio eadem slt, consulenda 

it arcbiva, ubi legesscriptae eo ipso fine conscr- 
Vantur, ut in dubiis eousulantur ; qnns, si quis de 
aetione, qnam meditatur, an Ucita an illicita sit 
dubitnt, cou^ulerc potest, imo debet ; quiu qui 
dubitat bonumne an mnlum sit quod aggreditur, et 
tamen facit, Icgem contempiit. 

Si dubitetur an nlicui at ministro publico pne»- 



CAP XXVI. 



(iTlltku» 




202 



UR CIVITATE. 






cAP.xxvi. tanda sit ohedientia, ex literis ejiis, civitatis sig^illo 
signntis, rel ministerii ejus signo publico id »ciet. 

Lcgibiis et lepislatore coguitis, restat adhuc, si 
leges obligatori» futune sint, ut vera intelligatur 
carum interpretatio, in qaa sola con^istit le^s 
esscntia. Ejusdem autem persou^e est et iniperare 
et imjHTata siia interpretari, sive jubere et jussa 
explicare. Interpres ergo le^m omuium is solus 
est, qui summam babet potcstatem, aut qui ab illo 
aeceperit autiioritateni. 

Leges omnes scripta? et non seriptaj interprera- 
tione indigent. I>eg(>!t naturse, qnaiKinani inteitectu 
faciles sint illis quidem, qui cmisas coguoscuut 
alienas; difiiciles taincn suntillis, quoruui ipsorum 
causic cognoscuntur ; et fortasse le^m omnium 
difticillimit',et maxime opus babeut intcrprutatioue. 
In legibus scrlptis, si brevcs sint, unius tamen aut 
dunrum vociitn amhiguitas facere potest ut sint 
obscurae ; si longse sint, obscuriores eas reddit mal- 
tarumvocum ambiguitas. Itaque lex scripta nulla, 
Bive multis sive paueis verbis contineatur, intelligi 
potest uisi ex \vgis ipsius eausis tinalibus; qnarum 
causarum cognitio in leguilatore solo est ; et illi ttoli 
difticultatcs Icgum nodique aut extricando aut m- 
caudo solubiles sunt. 

In civitate constitutn, legum natune luterpretntio 
non a doctoribus et scriptoribus moralis pbiloso- 
pliiffi dependent,sed ab autboritate civitatis. Doc- 
trinae quidem veriC e!<8e possunt ; sed authoritas, 
non veritns, tacit legem. 

Lcgis cujuscunque natoralis interpretatio recta 
sententia est cjus, qui snnimam liabet potestatem, 
vol ejus, qui antlioritatem ab eo Imhet causas eog- 
noseeudi : qui tuuc interpretatur, cum legem facto 



DE CIVITATE. 



208 



(iiilllHU. 



appUcat. Interprvtatio auteni ilLa authentica cst, cap. xxvi. 
non qnia sua, sed quia civitatis sententia cst j et {,, ^^^u," 
lex 6t illis inter quos lege agebatnr, non autem ci- 
riljns universis. 

Uuoniam nutem judex nullus est, neque subordi 
natus ncquc snpremus, qui interdum iioii erret et 
iniqnam ^ntentiam ferat ; Idem, si postea ia quses- 
tione fliniili errorem snnm cognoscat, senteutiam 
ferre «quiorem obligatur. Suus enim slbi error 
lex non est, ncque eum obligat ad ))er»istendum 
in iniquitate sua : multo miniis judices nlins obliga- 
bit. Qiianqiiam enim seittentia, etiam iniqua,per 
BUthoritatem siimmam tacitc probata iu legibus 
quae mntnbiles sunt, instar novEc legis sit; in legibus 
tamen immutabilibus, quales rant leges naturales, 
transire iri legem uon potest, nt nbliget ad similem 
sententiam ^mper ferendam etuidem aut aliumju- 
dicem. Legcs clvllcs et civilia omnia trauscunt et 
nmtantur ; sed leges naturalcs, cum sint divinBe, 
transirc aut umtari non posaunt. !n judiciis crgo 
prfcjudicia vulcre non debent, nequc scntentiam 
iniquam excusare possunt. Unicuique ergo judici 
incumbit, ut sententinm ferat ex sua ipsius con- 
wientia et ratione nnturali, peritiaque prnpria circa 
jBqunm ct bonura, nec n prrejiuliciis judicum pra- 
cedentium. Exemplicausa.pHnir/ innoeenttfm con- 
tra legem natnne est. Innocens autem est, qui co- 
ratii jiulicc absolutus est . Accusalur quidam criminis 
capitalis. qui ininiicorum suormn potentia et mali- 
tia judicumque iniquitatc snlita cognitls, metuens 
ne condcmnnretur, aufugit ; tandem retractus nd 
tribunale sistitnr reus ; causnm dicit ; absolutus 
est. Cajtemm quoniam obtinuernt iu civitatc con- 
suetudn cx multiB pra-judiciis pra^ccdcntium judi- 
c»m, ut qiii fugerit, qoanqttam postea absolutu^ 



204 



DE CIVITATE. 



chilum» 



CAP. xxTi. ftjerit, bonis Biiis oranibus mulotaretur, boiiis suis 
exutiis est. Consuetudiiiem bnnc quonimcunque 
ct quotcunquepr»juiiiciisfieri legem potmsse iiego. 
pNniri eiiiin i/inocenfrm vetat lcx naturrc icterna 
ct divina. Metu potentium inimirorum fugere lex 
nulla prohibuerat. Innocens autem eo erat quod 
absolutus est. PrDesum[rtionem criminis absolutio 
ab^tulerat. Itaquc inique ct contra lcgem naturse 
bouis omnilms mobilibus (tpo)iatus est. Pra'ju> 
dicia ergo in jndiciis considerare, aut impcriti 
aut iniqui jndicis est. Etiam axioma illud legis 
tanim, nullam jtrohatianem rontra pr<fftHmptioHeM 
legift admiHentUm exxe, iiiiqnum est; injusli eiiim 
JDdiees sunt, qui, quod nd sui defeusiouem producit 
reus, audire nolunt. 

Similitcr, quando scntcntia quairitiu" Icfps scrip- 
tfe, interpres non erit qui in legem commentarios 
ecribit. Commentarii enim obscuriores plerumque 
sunt ipsotextu ; et proinde opus habent conomenta- 
riis; adeo ut interpretandi nallus sit 6nis. Nisi 
ergo authoritate snmmre potestatis interpres aliquis 
coiistitutiis sit, a oujus interpretatione jndicibiLs 
subordinatis discodere nou lieoat, ipsi judices sub- 
ordinati interpretes eTunt, ut in letribus naturati- 
bus; et conini seiitentife, ad prresentls litis deci- 
sionem, pro legibus hnbendee crunt. Sed judiws 
aiii, in similibusquacstionibus, nou coobligabuntur 
ca.sus similes similiter judicarc. 

DifFerentiam intcr literam et sententiam ponere 
solent scriptores. Literara sive verba legis per se 
sumpta, sensum literalem vocant ; sed legis senteu- 
tiam eam e.<;se dicunt, quara intelligi voluit legisla- 
tor. EtrectequidemdiBtinguunt. Legislator autem 
quid per verba Iegi,ij intolligi voluit, unde cognos- 
ratur ? Ex eo cognoscitor, quod leguslator, id esl. 



DE CIVITATK. 



209 






persona ctTitatis, sein|)er intelUgendas est velle idcAP. xxvi. 
t|uod ajquum est. Itaqne, » sententiam Eequam 
non suggerauC verba ipsa, leges uaturales cousu- 
lcuda>suiit; alioqui, cuutra iiijuTtaiu remediumha- 
beri noi» poiest ; id tiuod coiitni voluiitateua legisla- 
toris suppoiiendum est. Facultates in bonu lcgis 
interprete, id est, in boiio judice requisitae, eredeni 
uon sunt qiMC reqniruntur iu bono patrouo vel advo- 
eato, uempe, ut l^^m periti sint. Judex euim, sieut 
de facto nisi a tcstibus nihil iutelligcre debet, ita de 
jure nihil constituere debet, iiisi quod leges scripte 
et civitatis constitutione» ante de&uicrint: quae 
et constitutioue* palani allegantur explican- 
turquc coraui ip»o iu ipsa eauAse coguicinne : unde 
ica iustruitiu* juJcx, ut quanquam peritiam legiuii 
valdc mf-diocrcm linbcat, sutLs tiinicn instructus cssc 
possit ad Heutentiam fcrendam justitise et sequitati 
conseutaiieum. 

Uuiebonum faciuut judicem, hH?c sunt. Primo, 
ut !egem nutura priccipuam, ncmpe /rquitafem m 
controcemis ommhus^ beiie intelligat ; id quod a 
mulla lihromm lectione non dependet, »ed a houi- 
tate facultatis rationahs, et a cujusiiue meditatione 
propria ; qua.s illis adc^k^^e luaxinie priEsumltur qiii 
ad scieutiam a'qui eC boui ingenio suo maxime fe- 
nuiturfet maximum mcditaudi habuere otium. Se- 
cuudo, iic divitiarum niinis cupidi sitit. Tcrtio, ut 
ii) cauiiis cogiiosccndis possiut nictuni, irain, odium, 
amorem, misericordiam exuere. Qnarto, ut pa- 
tienter audire possinl, diligeuter aninium adver- 
tere, qu:e audierit memoria, retiuere, di^^puuere, et 
applicare. 

Divisio lcgum varia cst, propter varias scriptorum 
methodos. In Justiuiani Institutionibus lcgum ge- 
aera enuraerantur septem. 



206 



r\'ITATB. 



cniEtNu. 



CAP. XXVI. I. Edieta, eoHslUiitioHes,et episiola- pritteipuiH. 
id est imperatonim Komannrnm, (|ui sximmam ba- 
buere iu civitate Komaiia potestatem. Similia lus 
sunt edicta sive proclamatioiies regum uostrurum. 

2. Decreta populi Itomauiy quae !egt« primam 
erant Wrtute resideutis iii jwpulo summie potesta- 
tis ; quanim qua: ub imperaturibus abro^at^ non 
fiieruiit, legea propiur authoritatem imi»crialem re- 
DUUitHrruDt. Hse autem cum Actii> Parliamenti 
comparari possunt. 

3. Decre/a plebin IiotMatia.;setmtnfXc\uso; bo- 
rum ((Uriquc illa €|ua> ab imperatoribus abrogata non 
sunt, lcgiim \im retinucre. 

4. SenatuK poHJtuUa. Nnm cum mimcrosior jnm 
factus eissct populuK Romamis quam ut eommode 
congre^ari potuerit, visum imjieratori est nt pro 
populo coDsulcrctur senatus. Lcges ergo erant, 
quales fcre sunt acta consilii rc^is privati. 

5. Edirta prcetorum.' qui Romae crmit idcm fere 
quod j udices prtecipui apud nos. 

6. RcHponsa prutlcntim : quae responsa eront 
sentcntiic jur!s])rudcututn corum, quibus authori- 
tm de tege com^tilentibu.^ rcspondendi ub imperatore 
concessa est. IjCgcs ergo crant. 

7. CoHsuetufline» denique nott-seriptte leges 
erant. Ncm tameu uatura sua, sed conseusu tacito 
impcratoris. 

Divisio legum alia est in naturales et jmUwnM. 
Nnturulea quEcnam .'tint, dictum jam est. i^tenue 
sunt. 

Positipor sunt, qua? ab aiterno non fuerunt, sed 
voluntutc Bummarum putc$tatum fact» leges. 

I.4.':gum positivarum alia: sunt humana;, aliic tH- 
cina. Ilumananim aliee sunt distributiv^j alise 



DE CIVITATB. 



207 



dnKbii». 



fuenates. Dislributivae sunt, quibus jnra eivium de- cap. xxvi. 

finiuutur, qusMiue civibuspra^scribuntiirutuversis. 

Pccnales suut, qure pfpuas violatoribus It-^ruio in- 
fligL-udas definiuut, quicqut ministros, qoorumoffi- 
ctum est pcenns exequi, solas alloquuntur ; et cum 
l^bus distributivis conjunguntur. 

I-cge positivaj divinae, (naturales enim omnes di- 
vin£B sunt), MUit illa;, qua; a Deo ii>so posita; sunt, 
non ab a;ten)o ncc tuiiverBis bominibut^, 9^A populo 
certo ; ct pro divinis declarata; per illos, qnibus 
Deus declaraudi easautlioritatem dedit. 

Authoritas autem deelarandi leges diviuas, ita ut 
obligatorite i^iut, unde cog;nosoi potest r .Modo qui- 
dem supcmaturali homiui alicui, ut icges divinaa 
aliis pnEdi<;et, imperare potest Deus. Sed quia de 
essentia le^is e»t, ut neminem obliget, qui praedi- 
caiitis uutburitutcm, quod a Deo sit, scire uun )>o- 
test, undu oritur obnlicndi obligatio r Quid Dcus 
oliis dicat «eirc nou po.ssumus naturaliter ; neque, 
Mne revclatione divina iiobis cnncessa, snpernatu- 
raliter. Uuanquam enim aDeo revelatum es.se alicui 
nliquid eredere inducatur aliquis vel propter mira- 
culn, quie ab eo fueta esse viderit, vel propter egre- 
Kiamsanctitatem,veIcm'giamsapientiam,vpIprop- 
ter egreginm felicitatem ; quee omnia gratia; divinpe 
sigiia suiit satis magiia ; certitudinem taroen non 
officiunt. Miracula ciiim, ex quo cemporc nubls 
Cliristianis posita; sunt lcges divinae, ccssavcrunt. 
Sliracula narrautibus crcdere nou obligamur. 
Etiam ipsa miracola uon omuibus miracala sunt. 

Cceterum ut divina su]M?nmturaIia pnedicantibus 
obedire aliquando et alicubi dtlM^amus, oausa in 
promptu est : nempe si ea, qua; pra;dicant, pro Ic- 
gibus haberi jusserit civitas. Est enim de lege ua- 



DR CIVITATB. 






CAF. XXVI. turali, quw divina ctiam cst, ut iii iis oronibas, qnce 
[",^T,~ jus?erit civitas, civitati obetliamus, quanqnam iion 
Ivottiu. ut LTCilamus. CreiU-re enim auinii actus est, iion a 
Dco jussus setl factiis, queni, quando et quibiis vult, 
Deus datiicgatque ; et non credere, lcgum divina< 
rum positivarum negatio, non transgrcRsio ost. 
l*artuin, quod modo supematurali cum Abmhamo 
pactus est Deus, tale est ; Ja-duJi meum inler t/te et 
te et gemen tmim jjoxt te, quod sertahttts, /loc e»L 
Semini Abrahami, uondum exLstenti. pactum hoc 
revelatum esse uon potuit. Quare ergo pro legx" di- 
viua haliere obligati fuerunt Israelitte id quad pro 
lege divina ab Abrahamo declaratum est, nLsi quia 
in fiUos et servos suos summam habuerit Abrahaai 
potestatem? Ilursus.ubi Dens.de Abrahamo loqnens 
dicit (Gen. xviii. IH, 19): Benrdictnidf ftint in Hh 
omnes nalioncxtcrrfF? Scio eatm, qnod prtsrejitu- 
ru« xitjilih xni«, et domii xutrpost xe, ut ciixiodiant 
viam Domhii, etjaciant jndicium ff Jnxtitiam, ctc. 
manifestum cstubcdicntiam.Abrabamuufauiiiiasua 
dcbitam, depeudisse ab obedieutia atite ipsi debit&t 
ut summam babenti in ipsos filios et servos suos 
potestatem. Nulla enim familije facta est revelatio 
diviua. In moutem Sinai ad Deum ascendit solus 
Moses ; populus uc asceitderet vetitus est, ne mo- 
rcretur. Obligabatur tameu Cur ? Uuia ipsi Kfost 
prnmipcrant facere omnia quw iuiperaret, dixerant- 
qup, loqiwrp tu nohiscum ct audiemux ; sed ne lo- 
qnntar mhixcum Deus, ui non moriamur. Ex qui- 
hus duobus locissntis constat.iu omni civitate civem, 
eui noii sit factji diviuar vobintatis revehiio certn et 
immediata,debcrc pro voluutate diviua Icgibus obe- 
dirc civitatiE. Nam tii pro mandatis Dei sua vel pri- 
vatorum hominum quorumcunque somnia et phnn- 



DS CIVlTATe. 



209 



DrlaEtbiu 



tasmata citcs sumcrent, vix duoesseut, qulde man- cap. xxvi. 
datia Dei inter se non dis!!cntinrnt, imo ctium maii- 
data civitatia non contemnerent. Dico ergo, in 
rebns omnibus lep;i morali, id est, legi natuTie non 
coiitrariis, eivos «mncs obligari ut pro lege divina 
haboant quicquid a lege ci^ili pro lege divina de- 
claratur. iManifestum enim est id quod non eut 
coiitra legem uaturalem, fieri posse a sunima potCR- 
tate tegem oivilem. Neque iu ulla ])arte orbis 
terramm pennissum cst aut fuit eivibus maudata di- 
vina alia factis suis prEeteudcre prseter ca qua: a 
civitate approbantur. Et ut civitates ChristJanae, 
deficientes a riliffioue Cliristiana, ita civiiates non 
Clirisliana:,u rcligionc sua dcficientes, puniri solent. 

Di^iuxeniiit l^es alit, in funrlamentale» ct non 
J^utniamentaleit. Fnndamenialh \n nna(ina(|UC civi- 
tate illa cst, qua snbliita civitas dissolvitur. Lex 
auteni unica /HndamentaUs cst, ut singuli civea 
personte civitatis, id est, smmmam liabenli potesta- 
tem, obedientiam pnestent. Nam ea sublnta, civitas 
nulla est : ea stante, civitas mauet. De divisioue 
legum tantum esto. 

luvcuio voccs legem civifem et JiiJt ritile a scrip- 
toribus promiscuu u^urpatas ci^se ; quod ficri dou 
debet. Jn4 enim lihertas est, id est, a lcfribua eivili- 
bus excinptio. (^ontra, lex civilis oblif^atio est, 
libertatem a natura datam tollcns aut restringena. 
Per naturam enim anicuique jus erat viribus et 
facuttntibvLs suis sui ip^^ius arbitrin utendi : id quod 
Ipx civirnj, nisi quibus legis civilis protectionem 
(atum non erat expectare, susttdit. 



VOL. III. 



310 



DE CIVITATB. 



« 



CAPUT XXVII. 

DE CRIUINIBLS, EXCUSAT10NIBU8, F.T EXTKNUATIONIBUS. 

CAP.sxvif. In tmns^essiotie lcgi:? uon modn pcccatum inest, 
:>, srtniiia- sed etiam legislatom contemptto aliqua; qufe leg^uin 
5'*'.;!!*^ e}iis siuiul oiniiiuin inst.ir violationis habita est. 
jga^iiiaBiM. Pcccatuin ergu est, noii solum quml factum, dietuni, 
flut nf^lectum cst contra lcgem, Bed etiam ipaa. 
trausgrediendi intentio sive propositum. Si qiiis 
tamcii bona, servos, uxorein videns proximi sui, frui 
illis cum delcctntiouc imagiuatus tautuin fucrit 
absqne orani intentione vel consiUo per fraudem aut _ 
vim ea occupaudi, peccatum non e»t, nequc pra&- H 
ccpti, aoH coHctifjhce.1, violntio. Neque voluptas, ^* 
qiiiun quis Itabcrc potcst dum luimici, a quo vivente 
nihil ex[)ectat iiisi malum, mortem imaginatur vcl 
somniat, modo nihil eontra illum moliatur,pecctitum 
est. Nam junundi eliam imaglnatione deleot^ri ita 
homiiii uiiturale est, ut lex, quie id prohiberet, 
etiam hominem esse prohiberet. Seutentia igitiir 
eorum, qui motus animi primos peccata esse aiunt, 
tutn nliis tiim sibimet ipf^is nimium severa mihi 
vidctur. Miiguum cnim est, si hoino existens ma- 
lum facerc, quo dclcctatur, nequidcmvelit. Aliud 
enim est imaginaatem deU'ctari,aIiudvcUe. 

Crimen omne peccatum quiilem est j ut quie sit 
legis alicujus violatio. Non autem vicissim omne 
peccatuin crimeu est- Velle occidere vel ftirari, i 
poccatum est, etiamsi ncque facto neque dicto ro-fl 
lutitas occidendi vel furandi patcfiat. Nam a Dflo, ~ 
qui con^ilia hominuiii intuetur, reus fiet. Sed ab 
lioiniuihus cuusilium bomiuis, iieque dicto neque 
facto fogixitum, accusari iion potest. Neque ergO| 



BB CIVITATB. 



211 



crtmen vocari solet. 1'cccututii t-rgo et crinien tlis- cAP.xxvit. 
tiiigountur, eo qiiod pet:catum est legis transgressio ob"^„,' 
quselibet; critiien autem transgressio ea sola, qiue «■"•.«ciu* 
Goram judice homiue judicari |>otcst, sive, cujus t«>aaiiiidtia. 

homo liominein iiisimulare potest. Qunnijuam crgo ■ 

intentio niale agendi peccatum sit ; si tamen signo I 

nulEo innotescat, crimen non est. I 

Ubi lex non est, peccntum non eat. Scd quia I 

lex natune feternn est, trauspressio ejus peccatum I 

semper erit. Cessantibus legibiis civilihus pe.«simt I 

crimina. Nulla enim prieter naturales existente I 

Icge, unusqui.sqne sui ipsins judex est, et sola sui I 

ipsius conscientia judicatur. Ce.'«ante potcstatc I 

civili, ccssaut crimina ; jvistumetinjustum, pruptL-r ^J 

jus omaium iu omiiia, uiLil cst Vcrum si civitas ^H 

per seditionem dissoluta fuerit, crimen in dissolveu- ^| 

tibib; permanet ; qma ab initio quod fecenint cri- 1 

men erat ; et a civitate restituta judicari et jxmiiri I 

potest. I 

Crimina a tribus maxime causis oriuutur; vitio ■ 

inteUectus, quie ^t i^norantia ; imperitia ratioci- I 

uautii, idest, errore ; et vi passionum. Iguorautia ^J 

autem e&t vel legis, vel legislatoris, vel pcEna?. ^H 

Ignnrnntia leg^um naturalium excusat tieroiucm ; illi 1 

enim, qui rationis naturalis usum asscqiiutus cst. ■ 

lc^ natiiralc:» qua-nam siut, cogiiitum csst: pra^u- I 

mitur; mmirum, aiteri JUricndam non eise 'itiod I 

tibijactnm eese nollei. Ubicuuque ergo aliquis I 

faerit, si tegem loci ignorans violaverit, »iue crimine I 

non erit. Kxempli causa, si quis ad nos ab Iiidis I 

ftdvottiens, relifrionem suam nostnecoiitrariarii prfc- 1 
dicnret, quxstio de vcritate doctrina; nutlafieret; 

sed qiiod nnstrnui violnverit Icgcm, pro criniine J 

babebitur, et juxta statutas lege pienafi putiietur. I 

P3 m 



212 



DE CIYITATE. 




, cAP.xxvii. NaiQ et isconcivium suonim animos uovis religioai 
^^~^^ bus solHcitarl iion a^quo aniino ferrct. 
i™.«ci>^4. Si quis civitatis suffi leeem, quae non sntis nro- 
taiuiiwiibiu muJgata luent, vioiavcnt, iiec fecent alKiuiu cuDtra 
legem naturalera, ab ifjnorantia excusabilur. 

Si quis loci, in i\\xo versatur, imperium cui sit 
ignorans, civitatii; authuritati rcsistat, non excu 
bitur; quina quo protcatioiivm aliquamdiu accei 
rat, ignorarc non dcbuit. 

Iguorautia pwuEc excusat neminem. Coguita 
enim lege, cogniloque quod crimiui pttiiia ilcbetur, 
eta ignota. aliqua ; qui crimen committit, ptFnie 
etiam ignotEe obnoxlum se facit volens. Raliouis 
enim est, ut qui nrbitrio suo injurlnm terminat, 
pcrnaii dct terrainntas arbitrio civitati». 

Ubi vcro lcgc vcl consuetmliue pu-na limitatur, 
ibi majoris poensB iiiflictio iniqua est. Num ei 
pcena minor sit quam ut n crimine f]ct<Trcat, ad 
crimen hortatur. ComparantCA cnim quod In cri- 
minc jucmidum, cum eo quod in pa?un molestum 
est, id, quod sibi optimum esse putnnt, nccessario 
eligQDt Itaque qui pcenns luunt mnjores quam 
qoas lcx preescripscrat, a lege ipsa, quasi crimeu 
siiadente, decepti sunt. 

Uuod ante legem latam factum est, crimen per 
l^m illam fieri nequit. Autele^esuataneatcmas 
factum iiihil e»C. Le\ autem post factum lata, quia 
coirnosci uou potuit, obligatoria non est. Uuod 
autcm contra logcm fit jaui latam siue po^na defi- 
nita, poBUEe, t)ua: jmst dcfinictur, niai solita mojor sit, 
obnoxium fict, proptcr causara modo supra allega- 
tam. 

Ab errore uascuutur crimiuft liominum, quibus 
illuduut aut falsa priucipia, aiit falsa legum iuter- 



DE CIVITATE. 



213 



pretatio, aut a veris prhicipUs falsa ratiocmatio, cap.xxvh. 
Qui ad cousueludinetD bominum animum advurte- liT^ST' 
ruiit, virtutet) et criiniua prospms vel adversis ^"^^T 
successibus metientium, videntiumque leges a po- i«iu«ii™ibu«. 
tentibufi pernimpi, quibus vulgus impiicatuTj ut 
teges par^-i pendant difficile non cst ; ot proptcrca 
plures esRC solent qui viiiole^um, quamritioliomi- 
num id fieri arhitraiitur. Qiiorum tionnuHi quasi 
axiomata quyedam pronuiuiaiit, Justiiiain prtrter 
coca/jnitim uihil esxe : snum esse cttique, qmd /»- 
tiu^iria aui periculo suo occupnt H tenei ; consue- 
tH(Uttem. in omiti ffmte obtiNetttemf iHiquam esse 
noH jwxse ; exempla lottgi temporis pro iegibus 
kahemfa esse ; aliaque bis similia, vitam hominum 
ad feritatem et cxdcs mutuas reducentia. Eorum 
qui sic seutiuut. quls ui^i mctu a quaiituiuvis maguo 
criraine sc abstinebit } 

Sceundo, qni le^es divinas tum uaturalcs ttim po- 
sitivas, ml cominoda auA toi-quentes, ita interpretau- 
tur ut cum legibus civilibus et populi tnmquillitate 
non consistaut, cnnbus principibus suis rcaistendum 
colorem pnetcxtumque per^ietuo pricljent vel a reli- 
gione, vel a jore naturali vel civili. 

Tertiu, a mola ratiociuatioQe quauquam a veris 
priucipiis, uascuntur crtuiiua, quaiub qui iii doc- 
triuis fidei rvctv sc-ntiuui, iii divcrsa fieutieiites eo 
nomine saiviunt, quod crrant.sievitiamsuamKeliim 
Dei nominantcs. Qaorum hominum aliquem liben- 
tcr sic compellarem. Krraut, esto; sed quid ad 
te? — Populum corrumpuut.— Uuid hoc ad te, eui 
salus populi non committitur, sed regi ? — Sed ad me 
8ub rege.— Doce et^o. — Doceo,i*ed frostra. — Ergo, 
perfunctus offirio. docere desineiis accusa ; imm 
qua:cuuquc ulterius !«evjcna feccris, crimiua sunt. 



314 



DR CIVITATE. 



cAP.xxvii. Patisionum, qutt criniiiia poteiitissime suadcnt, 

j^^^ sunt ira, (ivtiritia, cfctericquc uuplilitates vehemea' 

iHn,mraM. tiorcs, sed uou sinc spe. Keiao euim cujuscuuque 

wiUinniii boni causacnmeHconiuiitteret, cujuspoliuiim ^pem 

haberet nullam. Kaciunt autem spem dintite, po- 

teutia amicorum, aura popularisj et effuj^ quie- 

cunque, Judicos et testes corrumpuntura diritiis. 

Pirimin amici deprccantur ; ctiam alic|uando reum 

per vim eripiunt. Favor populi impunitatis spem 

a multitudine ostendit, qiiaiu puiiiri sine multo san- 

^iiue difficile cst, iiec civitati ut pniiiantur sempei» 

expedit. ;\inor et aduiiratiu sapiuutia; propriie," 

quia plauHum a multitudine hujusmodi homincs 

e\)>ectare solent, facit uttemeruloqimnturde iitutu 

ct regimine civitatis et relipiouis publicffi; id quod 

pcr Kc criuien magnum, et mngitarum seditionum 

causa rre<|uentissiuia est. Cluilms autetn ucc divi- 

tio; Buut, ncc authoritas, ncc gratia popularis, spcm 

impunitatis.pnctcrqunni in latcbris aut fugse oppor- 

timitatibus, iiullam tuibcnt. Inilium quideui scete- 

ruiu omniuin a cupiditatibtiit et^ manifestum est; 

»cd uisi impuuitatis antccedat spes, Tmnquam fere 

ad finem perducuntur. 

Possiouum autem omuium innocentissimns est 
metus ; imo, solus est qui bouiiues omnes, paucl^ 
exceptis qui excelsiore animo suut qunm ut veliiit 
debere allquid iiijustitisf, a criininibuij ci>inmittcii- 
dis prohibet Aliquaiido taineu in crimen inducit 
etiam metus. 

Aetionem enim nou omnis excusat metus, sed 
eorpori tautuui suo metuentis ; cujusdefendendijns 
nnicuique naturale semper manet. Attanion si quis 
se ab inimico siio nonduin aggrediente interlici 
aliquando nietueiis, meiusque sui justissimam cau- 



DE CTVITATE. 



215 



samhabens, ipsumoccupausiuterficiat, crimencrit; cAP.xxvit, 
nec mctu, sed otlio fecissc judicabitur; propterw» [v«i!^ 
quixl protegi, si expectasset, potuit a civitate. Sed ^^^^^ 
si illum ag^etiientem occidi*9Ct, cTitnen noii fiiis- i«i«iwbu^ 

set ; quia aiLxilium a Itjgibus expeelari noii potuit. _ 

CiviK a civc verba aiidit pleua rautumelise, quie I 

nulla tanien lege lata pnniuntur ; metuensque, nisi I 

arinis vindicet, pro liomine lml>eri timido, ad arma I 

provocat ct illum inlerticit ; criraen est ; uec metu I 

ejusmodi excusabitur. tiuarer tluia civitas verba | 

publica, id est, leges, apud civcs plus ^"alere vult, ■ 

quam verba liomiuis singularis ; cujus verbis pcenam I 

constituere idco neglexit, quia eos, qni ue verba ■ 

quidem tolerare possuut, pro mollissimis omiiimn ■ 

hominuu) babet eivitas. Crimina ne metusquidcm ^H 

Dei cxcusat, midto minus metm; earum rorum, quie ^H 

sub uomine gpirituum furmidabiles multus tiunt ; ^H 

qualeg babeutur lemures, auim^e moriuoruni, alia- ^H 

qae phmitasmaCa dormientium vel dormitantium ■ 

homtuum supersdtiosorum. Crimen enim omue I 

iujuRtuin est; ideoque non qui crimen farit, scd ^H 

qui fugit, Deo placet. Itaque metuendum a Deo ^H 

bominibus justis niliil est, quicquid ilUs couuuincu- ^H 

tur quidani sub prsetextu religionis a vi spiritinira. ^H 

A1) hiii criminum fontibus diver!;i:« maiiircstum V 

ettt fnlKum esAe, quod tenuernnt olim Stoici, pi-ceata B 

omuia esse fcqualia. Est euim non solum cxcnsu- I 

tioni locus aliqmmdo, ubi quod crimen vidcbatur, I 

recte factum esse osteuditur ; sed etiam extcnua- I 

timti, qua crimen, qund videbatur raafriiuni, apparet I 

mimis. Uuanquam enim erimina omnia fcqualiter I 

injm^a appellanlur, quemadmudum umnis a rcctitu- I 

dine dcviutio vtKratnr cun'itBs ; non tamen sequitur ■ 

iudc oiniiia i-riiniua c^sc a^qiiatitcr injusta, magis I 

quam omDta curva lequaliter cb^ curva. I 



DB CIVITATB. 

rAP.xxni. W quod factum aliqnod plane cxcusat, naturam- 

ni^,i que criiuiiiis ipsara tollit, nibil esse polest praiter id 

i™".."*""** quod leris objijrationem simul tollit. Qiuxl eniin 

imowiiaaibiu. coutra Irgem semel eoinmissiuu esl, in eo, qiii ad 

le^em s^rvandani oiiligatnr, nccessario crimen esL 

L^em cf^oscercnonpotiiiRSCtotaliterexcasal 

Illi pnim lex nondum cst. 

Uui bcllo captiis, vel in manibiis liostium nt- 
cunque exi»tenj(, (in manibus autem hostium esae 
dico, qui vel ipse, vcl boua sua ad vivendnm nece*- 
aarin. nb hoste occupnntur, uec sun ipsius culpa in 
manus Ijostiuiu venerit), non ampHus lcg« civiiatis 
obLigatur. Hosti enim obcdieudum c«t ucc!c»>ario, 
aut moriendum ; vitnni nutcm conservare omni 
mndo licituni est. 

Si quis ad fnciendnm aliquid coutra legem mortis 
immineutis metu compulsus sit, plene excusatur; 
quin vitO! suce cousenationem uegligere nemo ofa- 
ligatur. Supposito euim quod obligatua esset,cogi- 
tarct tamen, nhij^aciam, sfatim morior ; sijariam^ 
post nioriar;Jaciendo ergo vitam aUqNatndiu pro- 
daco. Compellet ei^o ad iaciendam natura i|)sa. 

Qui alinientis aliisvc rcbus ad vitaui ncccssariis 
dcstitnttis est, neqiie sine lcgum violationc vitam 
sustinere potest ; quod in mngna fame aliqnando 
accidit. ubi neque veualia suut, neque alio modo 
obtineri alimcnta possunt; alienum ad ani defen- 
Biouem aut cousenationem si furto vcl vi eripiat, 
totaliter excusatur. 

Facta contra legem anthoritate alienaexcusautur 
contni autliorcm ipsum ; qula acloreui suum uuthor 
nccusarc nou dcbet : sed contra tcrtium facto lae- 
sum non excusautur, uequc ergo contra civitatem, 
cujusli^s violaticfucriiit. Itaque si homo vel cuu- 



DB CIVITATE. 



217 



tus, q\ii sii minain habct potcstatcm, legcm ante latam cap. xxvii. 
vinlait-iussmt, violntioexcusaturtotaiiter. Factum ^" .'. " 
enim« ciiius nulhor est is qui aummiim habot potes- 1™.,«^.«. 
tatem, ab ipso condemuari uon potest ; et legcm, iiniu.tiiinib<i*. 
qiiantuni attinet ad factuni illud pa,i-ticulare,suminBQ 
potestatis uuthoritos abrogare ceiisebitur. 

Si qiii summam habot potestntem homo vcl p<ctus, 
eivi privilegium sive lihcrtatcm couresscrit, qua 
cum potosmie siimmn eonsisterc non potest ; ut 
qme suuimie pot^cstatis exercitinm irripeiliat; is, qui' 
libertatcm talem cxcrcebit,peccat,ct coiitra uflicium 
civis facit. Scire cnim debent cives omnes, quid 
juri civitntis ronsxuum sit, et quid incon^rnium; 
(quia civitas a &insulis civibus pro sua ipsonim sa- 
Itite et eonsensu siiigulorum instituta erat) ; liberta- 
temque illam. quatenus summa? potestati repugtiat, 
conces.*aii] esse wire |Mt ig:norantiam conewleutis, 
qui coiispquentia iude civitati pcricula non viderat. 
Siqiiidem nntem libertate sua xiti pergens ministro 
publico restiterit, erimeu est. 

Criminnm gradus vnric mensurantnr : primo, per 
fontis sive causw, unde oriuntur, pravitatcin : se- 
cundo, per exemph conla^ium : tcrtio, pcr dainnum 
inde natnm : <|uarto, per circumstantius tcmporum, 
locoruur, ct pcrsonnnun. 

Contra lce:''m factum idcm, n a prxesumptione 
oriatur viriiim vel divittnnnn vel araicorum, quibus 
qui fncit frelns niiiiistri» publieis resistit, majus 
crimei) esl, qunm si a spe Intcndi vcl fugiinrdi or- 
ttim CKiet. Impunitatis cnim pnKsumptin, nata a 
fiducin. potcntite mdix esl, anile omni temjwre et 
opportunitate omniuin lejruin nnscitur eontemptio. 
Uuod anteni fit propter s]M'm lateudi vel fujpendi, 
periciili apuitionem argiiit : quo legihus in futnruin 
redditur ohsequcntiir. 



218 



OK CITITATB. 



Pfl rrioiiil. 

.imaMhallHu. 



CriiDen qui csse scit et facit, crimen auget ; quod 
81 profectnm e!«et ab opinione quod Hcitum esset, 
miiius fuisset. Nam qui mole fncit eontra suani 
ipsius conscientiam, viribus contidit, quibus cxcita- 
tur ad idcm iiKpius faciciidum ; scd qui errore &cit, 
cogtiito errore ad lcges coiiformatur. 

Is, cujus error ab autlioritate doctoris vel leguui- 
interpretis publice constiiuti oritur, minorcm habet 
culpain, quam si natus esset a prupriormn princi- 
piorum et ratioimm prosecatioue obstiuata. Quod 
enim dooetur per autboritatem publicam, a civitate 
ipsa docetur, et similitudine-in aliqunm liabet, dum 
non probibetur, lcgis civilis ; ct criniinn, qua; ue- 
gatioiiem non coutiueut i^ummie pote«tatis ueque 
repugnant legi manife?tie, totaliter excusaut ; qui 
auCem proprium judicium sequutus peccat, per pro- 
prium judicium aut stat aut cadit. 

Idem factum» si in aliis constanter puuitum est, 
crimen majus cst, quara si multa antccessissent im- 
punitatis e.vempln : qua; c'?£cm]>la totidem sunt factie 
ab ipsa summa potestate impunitatis spei. Cum 
ergo is, qui spem et pnegumptioncm peccandi facit, 
iu ipso crimiue partein babct, contra rationem csl 
ut totum in actorem confcrat. 

Quod a subita passione oritur, quam quod a longa 
meditatione, miuus crimenest ; illic euim locus est 
exteuuQlioui super humanse natur^ omnibus com- 
muncm infirmitatem ;• sed qui meditato facit, cir- 
cuiuKpcxit, oculus conjccit in legcm, in pamam, ct 
in damnnm socictati humana! scquuturum ; quse 
omnia simul contempsii et cupiditati propria; ]>ost- 
posuit. Verumtanieu passio nnUa ita subita esse 
l>otest, ut totaliter exciiset. Naoi tempus, quod 
iutercedit iuter legis coguitioiicm et crimiins com- 



I 



DE CIVITATE. 



219 



missioneni, omne censebitur pro tempore delibe- cap. xxvii. 

1 randi ; quia unusquisque per tueditationem I^iun ,j~ ^ v^j" " 

corrieere debuit iMissionum sunrum irrefinilaritatem. i.u«.«™«. 
Lbi lexpiibbeeet&ssidueetirampopulolpgituret irau.tioaiw 

' explicatnr, nrimen, quod fit eontra legem, raajiLs est, 
quam ubi absque tali instructione rermqmintur ci- | 

[ vcs, cum diOiciiltatc, iaccrtitudine, et oceu^^atiunnm 
propriarum ctssutione, qmc siiit legcs ab liomiuibus 
privatis quaysituri. Pars enim crimiuis iafirmitati 
communi tribueuda est. Sed m casu priore negli- 
gentia manifcst« est, qax siue summ» potestatis 

. contcmptu uliquo esse iiou poteat. 

Factueoiitrii t(-gcm,di^rtisvei-bia vetita,sitameu 
a It^latore manifestis signis Lacitc approbentur, 
ninora sunt crimina, quam si legislatori viderentur 
displicere. Cum euim lej;isIatoris, id est, summi 
imperontis, voluntas cognita instar le^ sit, quam 
sfepius observant cives quam legem Rcriptam; ap- 
pareiit in boc casu dna; leges contraria^ ; itaque qni 
Ic^m scriptam vioUinl, totaliter cxcusarentur, nisi 
quotl volunta» ^umuii Imperautis aliter quam ex 
verbis Iegii5 coguo&cenda uon sit. Uuoniam autcm 
non modo transgressionem It^s, sed etiam neglec- 
tam regis voluntatem con.Hequitur jXEna aliqua ; 
(favoris enim regii jaclnra poena qiuedam esl) ; cri- 
men totum deliuquenti imputari iniquum est. Ex- 
cmpli causa, singulnrium ci\nam digladintioncs lcx 
scripta probibet et capite punit ; contra.qui hujus- 
modi certanien vel recusat vel decliiiat provocatus, 
eontfinptni habetur, neque exii<timatiuui8 la-T^iutit-m 
lex ulla scripta repnrat ; etiam aliqiuiudu ab ipso, qui 
suinmam Iiabet potcstatem, muncre omni railitari 
indlgnus exiiitimatur. Quamobrem. ?! existimatiif- 
ui» causa pro^oeationi respoudeat, quaudoquidem 



220 



nE CIVITATB. 



'cAP.xxTii. priiicipibiis sois plucuii^iie aon modo Ucitiiin, sed 
,?' ■ "^ etiam laudabile plurimis videatnr, erimim etsi non 
hn..*ir<». cxousetur, cxtcQuatur tamen; quia exouenitur ciil- 

lionlW.Eta. . . .... 

iniuaiixniw pR> pars m mmmum imprnintem, lu e.st, m ipsum 
punientem. Quod tameii noii ita accipi veHem, ut 
TJudictK privatac excusalioneni pareui ; sed rectores 
moneam uc facto oblique faveaut, cui directc et 
apertis verbis interdixeniut. Exciupla enim prin- 
cipum »unt et semper fuere, ad actiui)ti& civium 
regendas, poteiitiora quam sunt ipsje l<^es. Rur- 
8US, si crimiua damuo comparemus, idem factum, 
si inultt», gravius irst quaui sl pauoos Ia'dat. Itaque 
ei factum non modo in pncseuti, wd ctiam per ex- 
emplum in futuro tcmporc damnum faciat, niujus 
crimen est quam si in pneseuti tnntum la?dat, id est> 
graviuK est crinien fcecuiiduui (luani sterile. 

Doctrinas rcligioni civitatis coutrarias docere, 
crimen majus cst in doctorc publice couslituto, 
quam in cive privato ; sicut etiam inhoncste viicrc, 
autactioncm agerc impiauiquamcuuqne. Siuiiliter, 
in profc5.sore le^m, doctririK civilis articulum ali- 
quem sustincre, aut actiuncm agere quse ad summee 
potcstatis diniinutioucm teudit, majus crimeu est 
qnam si idem factum esset a quoWs alio. Hnjua- 
modi euim homiues uoii soluiu crimina ipsi fuciunt, 
sed aliis ut faciant autbures sunt : et iu univeri<uin, 
nugeutur crimina a scandalo. ludocti euim ho- 
mines, in tenebris exwtentes, non tam viam qna 
iiiceditur, qunm lumen, quod pr^erunt doctores 
sui, spectant. 

Facta hostilia coiitra statum civitatis, majora 
ijmit crimiua quam qua; facta suut coutra hominem 
privatuin. Damuum eniiu civitatis ad civi-s umiies 
extenditur. Qualia sunt locorum munitorum pro- 



DR CIVTTATK. 



231 



ditionett, secrctonmi civitatis ad hostom detectio, cap.xsvii. 
coDntusqne omnes eontra illum, sivc iiominem sive o~|~~' 
ccetHm.nui personani treritcivitatis: sive visivedolo ''"•."•"i*«- 

, ,. , . . . Oonitm. «tau 

au aimiimtioucm liummEe putcstatis committnntur : (cnuaiioijiiiu, 
ct sunt ea crimina, (luje vocantur l{F8<r majestatU. 

Item crimina iltn, qiue vim toUunt judiciorum, 
majora suiit quam iiij uriie privatie ; ut judicium vel 
tcstimonium fal^um pccuuia eniere vel venclere, 
crimeii graviuR est quam tantiiudeiu peeuuiw: ab 
hominc privato fraudr eripere. Non enim damimm 
a folsis judiciis civibus siugulis tantnm fit ; sed 
etiam ipi>a judicia redduntur iiiiitilia; et privatis 
ulciouibus, et tmidem bellu prtebetur colur et op- 
portunitas. 

Item depeculatio thesanri puhlici crimen majua 
est qiiani fiirtum vel defraiidatio privata ; nam 
civitatem spoliarc, multos siiiiulspoliarc csl. 

^lluistcrii publici usurpntiu falsa, itcm sigillurum 
publicorum vet mouets civitatis stmnlatio, iiiajus 
rriinen est quain siimilare stigillum vel perMnmm 
bominisprivati; damnomenimab illiusmodi fraude 
pertinet admultos. 

Faetomm contra lcges, quibus licdimtur cives 
privati, erimen illuil majus est. cujus damnum mngis 
est sensihile. Et proinde, occidere contra legem, 
crimen gravius est quam alia injuria, salva vita, 
quiecumque. Et mutilatio, majus erimeu qiiam 
bonorum creptio. Et bouorum creptio pcr mortis 
et\-ulnenim intentationcm, mnjuscrimenquam per 
surrcpttonem clandcstinam : et per clmidestinam 
surrcptloncin, quam pcr cousensum fraude acquisi- 
tum. Itein, vinhitlo puilicitia; per vim, majus crimen 
quam per blaiiditias : et mnjiis adhue. si nupta, 
quaui si inimpta violetur. 

Atque hEcc ita acstuuantur vulgo ; qiianquam 



222 



DB CITITATB. 



Oaninnnv 
li<ni.«icw- 
lianlbiia,**'*- 
iniMWIlibnii 



CAP.xxvii.eadem (1nmnaalii»iiin^»,aliis miiius sensibilia sint 
Sed legei^ nuii ad civium siiigiilariuni, sed od huinuii 
genuris sfiisum generalL^m eomponuTitur. 

Quauquam autem sunt qui contumeliam in ver- 
bis tautura, vel gestu, pro damno et liesione itabere 
solent ; Itcaiones tameu iiujusinodi Grtuci, Rouiaiil, 
a1iaM|ue tam vtrtcres (juani hodiernie civitates in 
legibiis condendis ncglexerunt, ut qui doloris, a 
verbis tantum, eausam veram non rerba contume- 
liosa, qufe a proprise virtutis eonsciis statim ut dicta 
sunt exeutiuntur, essc putaverunt, sed pusillanimi- 
tatem linminis verha non ferentis. 

Etiam crimen contra eivem privatum muttum 
augetnr a cireumstantiis persona:, teniporis, et loei. 
Nam occidcrc pareutem suum multo gravins est 
erimeu, quam occidere hominem privatum quem- 
cunque. Patri euim debetur.post civitatem, houor 
aummus, ut cui in 61ium ante constitutas ciWtateit 
potestas erat snmnia. Spoliare jKiuperem, crimeu 
majus est quam fantundem eripere diviti ; nam 
pauperi damnum ideui sensibiliuB est. 

Idem crimen tempore aut loco faetum diviao 
cuitui consecrato, majus est quam si alio teiupore 
aut loco factuni es.ser ; proficiscitur emm. a majore 
It^m tt cultus diviiii contemptionc. 

Malta alia aggravatinnis et extennationli exem- 
pla adduci posseut. Sed per ea, qwe addncta sunt, 
obvium cuique est cujuscumque criminis propositi 
altitudinem investigare. 

Postremo, quia tn omnibus fcre criminibus injn- 
ria inost, non modohomini privato facta, sed etiam 
civitali ; idem primen, quando accusatur a persona 
eivitatis, erimen pubiifiim apjK-llatur ; et judicia 
publicorum criminum,^»//(e/ff/)M6/icfl, qua; nostri 
appellant placita coronee. 



I>E CIVITATE. 



223 






* 
w 



CAPUT X.XVUL 

DB KEHIS ET PR.KMIIS. 

'(ENA, malum est, tramgreaaori ieffis aathor- cap.xxviu 
Uate jmblica injlirtim, eojine, nt terrore ejm eo- 
lantales civium ad obedieHtiam coifformenttir. 

Anteqiiaioiibhac ilcfiiiitioncquicquam deduram, 
qiia.'8tiuiii iiorinuUiu.s momcnti rcspoudcitdum i-st, 
nempc, uude clvem puniendi jus m easu quocunquc 
ortum sit. Maulfestum enim est pacto obligari 
posse neminem, vi illat^ non resistere ; itaque ut 
quis cuiquam jus dederit vim sibi inferendi, iutelligi 
non potest. In civitate institnenda, unusqui^que 
;aUum quidcm dcfendendi jus deponit, scd non 
seipsum defendendi jus relinquit. Seipsnm etiam, 
in puniendo cive alio quocunque, illi, qui sum- 
mam tiat>et potestatcm, auxdiari obllgat ; scd non 
hi scipso puuiendo. Sed auxilium fcrre summo 
Impcranti uou est jus illi darc qucmquam punicndi. 
Mauifcstum crgo cst jus puniendi, quod hal>ct civi- 
tas, id est,isqui personam gerit ctvitatis, fundatum 
nott esse in conccssione sive gratia civium. Sed 
oetensum ctium Kuprn est, quod autc civitatiK coti- 
Btitutioiicm unicniquc quidtibet agcndi, quod ad 
conservationem sni videretur ipsi nccessarlum, jus 
erat iiaturalc. Atque hoc juris, quod Imbet eivltas, 
civem puiiieudi, fiutdamcntum veruin cst. Namiit 
civcs civitati talc jus couccdereut, frustra esset ; quia 
jos illud iinicuique antc a natnra (Litnm erat. Eo 
en, quod jna suum unusqui.sque deposuernt, la 
qui «umnmm bal>ehat pntcstatcm, tantum virium 
uacttis cst, ut jurc suo itaturati ad pm;servatioucu 
civiumgnmiumarbitrio suo uti potuit. It«que jus 



334 



1>B CIVITATR. 






CAP.xxviii illud illi non datuni, sed rf^Uctum est, et ilH soli ; 
nec minus integruni, fiiinm fuit ante eivitatis insti- 
tutionem. 

A detiuitione potnie deduco, primo, ueque inju.rias 
neqneultioues |iriviitorum hominum proprie vocari 
poase poeuas ; quia non procedunt ah autlioritate 
civitatis. 

Secundo, a summo imperantc negligi, aut non 
promoveri, civipcenam nou esse; quia nialum uul- 
luni ilti iiiflictum est, md iu stutu, quem prius obti- 
nuit, relinquitur ilhesus- 

Tcrtin, malnm iiiflictum auOioritate publtca, nia 
publica nntecedat coudemnatio, noinen ptenee non 
liabere, scd fnctumesse hustile : quia factuni, quud 
puuitur, probari ct jmlicarL prius debuit uutliuritate 
puhlica. 

Quarto, malum inflictum ab eo, qui summam 
potestatem injuria usurpat, vel a quocunque sine 
authoritatc ooucessa a oivitate, pocnam non esse, sed 
factum bostile; quia nctiones cjus, qui injuria ira- 
perat, authorem non habent pcrsonam oondemna- 
tam, neque er^o habcnt aurhoritateni pnhlicam. 

Quinto, nmlum iuflictum ahi^quc con.silio cives 
rcformandi, ptciia uon est, scd factum bostile ; quia 
de essentia ]KEu,-e e&t, ut terrore ejua cives ad obc- 
dientinm conformentur. 

Sexto, cum actionibus quibusdam conseqnentia 
mala sa^jiissime adhcercaut naturaliter ; ut cnm quis 
•*-im alii iiifc;rcns occiditur vel vuhieratur; vel quaii- 
do qnis ab nctionc aliqimillicitainmorbum ineidit: 
malum illud, quanquam rcitjKctu autlioris naturA 
dici rtrcte possit p^i;nadivina, uon contiuelurlauieQ 
nomine ptcna; lespectu homlnum ; quia non Inflic- 
txun est authoritate civiU. 



DR CIVITATR. 



99fi 



Uopamla 
<* frmna». 



* 



Septimo, si malum inflictum minus sit quam bo- cAr.xxviii 
niim qaod crimen eommissnm natnralitcr seqnitur, 
maliua itlutl sub tletinitiDue pueufeiion oomprehen' 
ditur ; niim pretium potius est, sive redemptio erimi- 
nis, quam ptEna. Nam natura pcenae fiuero cjus 
continet, nerape, refommtionem civium. Sed pcena» 
quie mimi3 molestiac habet qunm habet crimen ju- 
cundi, effectum contrftriumnperatur. 

Oetavo, si puena lcgeipsa prtcscriptaet terminata 
Ut, post crimcu autcm cominissutn iiifli<^tur ptKiia 
major, excKSsiis pceiia; posterioris supra priorem 
prenanon est, sed factum hostile. Cum enim puni- 
tioDum tinis ultio non sit, sed terror ; terror autem 
pcEUiB majoris nondum cognit», minoris pceuae de- 
terminatione toUitur, additio illa pccna non est. Ubi 
vero pfenam nulhmi lex praescripsit, ibi qnirquid a 
ci\itate infligitur nntiirani pccuae habet. ftui enim 
tegem, cujns violatio pu:uam meretur, quEe tamen 
Bcripto noutlum defiuitur, Wolat, indefiiiitam expcc- 
tat pccuam, id cst, arbitrariam. 

Nono, malum intlictum ob factum nondum le^ 
vetttum, pcena nou est, sed factum hostile. Nam 
snte legem, transgrcssio legis esse non potoit ; 
pa-ua autem factum supponit probatum et judicntum 
violationem legis es«e. 

Decimo, malum iutlictum lu pcmonam civitatis, 
poeua non est, sed factum hoHtile ; ut quod authori- 
tatepublica. idest, authoritate ijwius personae civi- 
tatis non infiij^itur. 

Postremo, malum inflictum hosti mauifc&to, no- 
inine ptvuee aou comprchenditur ; ciuia hu^cs cives 
Tion sunt. Quanquam autem cives aiite fiierint, si 
se hnstes taineii post declnraverint, nou ut cives, 
sed ut hostes patiuntur. Seqaitur hinc, sicivisfacto 
VOL. III. q 



22G 



DK CrVITATE. 



■1 ftrmmliik. 



CAP.xxviii ant vcrbo sciens et deliberate personac chitatis au- 
thoritatem negaverit ; quaecunqiie po-na crimini 
laesffi majestatis leg:e prnjanriptafucrit.inuiiritamen, 
cwm se jam hosteiu eivitatis csse dcclaraverit, pccua 
arbitraria jurc |)ote!>t tanquam hostis. 

PiunH! tlirina sunt vel humantr. Deillia dicemns 
alio loco niagis proprio inferius. 

Iluimtue sunt illre pfenfe, quoe autlioritate hu- 
mana infliguntur : mntqae vel corporalex, vel 
peniniarifp, vel ifynomitiia, vel incarceratto, vel 
e.titium, vel ex his niixta. 

Ptvna corporalis est, qviic iufligitur in corpus per 
voluntatem infligentis; qualia suiit verbcra, vul- 
nera, et earum rerum ablatio, quac eorpori jucundae 
existeiites, priua possidebantur. 

Quarum po^narum aliie capitales, vXm minores 
sunt. Cnpitolis, cst mortis iuflictio, sivc stmplicia 
sivc cum cruciatu. Minort;s pucnte sunt vcrbera, 
Tulncra, vincula, omnisquc alin corporis afflictio, 
quro sua natura non sunt lethales ; etsi enim per 
accidens aliquod iiuu pncvisum mors sequatur, uou 
dicetur posna capitalis. 

Pnena peeuniaria est ablatio non solum summte 
alinuju.s pecnni.-e, scdetiamcujuscunqnereipecnnia 
cuiuuiutabilis. Uuod si lex prenam deliniat pecu- 
niariam, co flne ut a trausgTegsoribus legis pccnuianb| 
aufcrat ; pa-ua, proprie loqucndo, iion cst, sed 
privilegii sivc cxcmptionis a Icgc }>rctium ; quia 
factura ipsum non absolute vctat lex talis cinbus 
omuibus, sed illis tantum qui pecuniam definitam 
non possnnt solvere. Sed in lepbus imturce et legi- j 
bus de cultu divino, aliter se res habet. Nam si in 
eos, qui sine causa juraverint, mulcta statueretur 
pecuuiariu, pecuuia illa pro Icgis dispensatione lia- 



DR CIVITATR. 



227 



tWpvida 



beri non posser, piim leges dmiiie et leges natura CAr.xxvm 
aint iiidiHpensahiles. 

Ignominiei inflirlio cst mali, cui a rivitntR iiota 
apponitur tuqiitudinis, vel deprivatio boni quod a 
ctvitatc pro honort: concessum est. Suut aiitL-m 
igua^dam naturatiter honorifica, nt fortitmlo, mag- 
nanimitns, prudeatia, ali^ue aliqtiie corporis et 
anirai facultates. Alia honorifiea facta suntaciri- 
tate, ut iusignia, tituli, otficia, et quacunque gratiae 
apud illum, qui summam babet pote^tatem, signa 
aingularia. Prinra ilia tolU leg^e nou possunt- Pos- 
teriora a nivitate, propter crimiua, toUi t>ossuQt ; 
et preuic proprie sunt. 

Per iacarcfrationem intelli^ quamcunque libcr- 
taxhs corpornliii abhttionem, qtiom duabus de causis 
civttas proptcr crimcu tollit. Quarum altera est, 
ut eustodiatur reus ne aufugiat ; altera, ut sit pro 
piBna condeunati. Prior hunim pcena nou est ; 
quiaantcqurtui judicetur, nemo juste puniri ]x>test: 
maliim itnquc, quwl quis nns, aiitcquam audiatur 
et eondemnetiit', prr cu-i^todiam patitur pltis qunni 
ciistodife nece-ssarium est, contra lcges natuncinAi- 
gitur. Posterior pivna est : quia a oivitate. el prop- 
tcr crimcn au<litum et jtidicatum inflipitur. 

Exi/iiim est, quando proptcr crimcn condemuatur 
dvis ad exeundum e dominio civitatis, srve pro tem- 
porc sive in periietunm ; videturque sna natura, sine 
aliis circumstantiis, ]Ki;nam non cssc, scd potius 
anfiiginm, vel mandutnm pubUcum fugieudi ptcnam. 
HujnsmotU poenam in civttatc Romana negat esse 
Romaiianun legum scientissimus Wcero ; exilium- 
quc perielitantium ci\-ium refueium vooat. Nani 
t]ut cxulet, si tntncn bunis suis rcditibii.4que fnti 
|>ermittatur, solam cceli mutationem patitur, qute 



DE CIVITATR. 



tv, 

Mprwnlim 



CAP.XXVUI poena non e«t ; iicquc ad civitalis teiiclit utilitatein, 
quEC ptcnanim 6nis (?st, scd potiiis (lamnum. Qui 
enim a civitate expellitur, hostis fit legitimns. Ve- 
rum 81 quig non modo in exilium niissus sit, fortuni» 
ftutem 8uis siraul mulctatus fiierit, pnciia ejus inter 
pccuninrias numeranda est, 

Puninimeii civium imiocentiura, sive grave» sive 
leves, sunt omues contra leges nalura, et actiones 
liostUcs. Puuitio cuim iUonim tautum cst, qui cri- 
meu commiscruiit. 

Cffiterum in Imminem innoceiitem mali cujus- 
cimque inHictio, si civis nou sit, si sine prcecedentis 
alicnjus ]>acti violatione fiat, si denique eo fiue fiat 
ut Juvetur civitas, lc^s naturalis traiisgressio non 
est. Omiies euim homines aut cives sunt authostcs, 
aut pacto iutcr civitatcs amici s\int. Sed contra 
hostes a civitate judicntos, a quibus damnum civitati 
expectatur, jure naturae beUum facere ticitum est i 
in quo bcllo neque gladius judicat iicque \ictor dis- 
tiugiiit, qual^^uus ad tcmpus prateritum, inter no- 
ccutes et iunoccntes, neque cuiquam parcit nuti 
quatenus couducit ad salutem civium. Hinc enim 
manifestum est in cives eos. qui authoritatcm civL- 
tatis pernegaverint, vindictam cxtciidi licite posse, 
non solum ad i]isos, sal ctiain ad postcros eorum 
usquc ad tcrtiam et quartam gcneratiouem noudum 
cxistontes, ct per consequens facti a patribus suis 
commissi insontes -, quia crimiuis hujus natura con- 
fiistit in eo, quud civitatis regimini rcnnntiant, id 
est, se civitatis hostes esse profitentur. Qui autetn 
sic fariuut, non ut cives sed ut hostes puiiiri jturc 
poRsunt. 

Prfcntium dict solet, tum quod gratis* tum quod 
ex pacto datur. Quaudo nutciii cx pacto, pro mer- 



DB CIVITATE. 



229 



h 



IV pa-oii 



» 



cede sntnitur, et beneficium est pro boiio pnestitocAp.xxviir 

vel pronusM) (lebitum. Quaiidu autcm griuis diitur, 

bcnefiuiutn cst a duQtts graliu proftctum,co fiuc ut 

cscicri cives ad civttati bene 8en'iendum excitcncur; 

et proprie pnemium appellalur, difFertque a mer- 

cede, quse debitft eat. Etsi euim eives omnes, de- 

sertis rcbus domesticis, 8cn'ire civitati etiam sine 

merccdc, si opus sit, obHgcntur ; i<l tamcn nou a 

leg:e tiatura; ncqiio civitatis institntione cst, nisi 

civitas dcfeiidt iilias noii potcst. Supponitur enim 

illam, qui snpremam habet potestatein, fortunis ei- 

vinm onuiium tcquc uti posse, quibus qui civitatem 

dcft.Midtint, suis ipsorum rebus reliotis, rcmuncrari 

tlcbcut : adco ut militum inlimiis militiEE merccdcia 

nt jure debitam postulare potest. 

Bencficium a summo impcrante in civem colloca- 
tum. meta ue civitati noceat, pra^mium non est : 
quia metu cxtorquetur : itcquc iu iiuperantc gratia 
est, scd ]K>tiiis sacrificium, quo ctvcin malovoium, 
eimdemquc potentera.placare cupit ; necad obedi- 
entinin, swl contra ad majorem contuinaciain cives 
:dios exeitJtt. 

Mercedum autem ajia; ccrtie suiit, solvutiturque 
ex thesauro publico ; aliffi inccrtffi, oriunturquc ab 
executione ipsius ministerii ; sunt autcm sa-pitwimc 
civitati noxm ; ut iu mini:sterio judieiorum, ub! 
duo iude oriri solent iucommoda. Q,uorum nlterum 
vst iucremeutum Utium. Ubi enim ex multttudine 
litium oritur judieibus bcucficium, solcnt ]>lerique 
numerum litium quantum possunt redderc niajorcra. 
Alterum esl, quod diversorum tribunalium judJces 
certaturi sunt intcr se, quis ad tribunal suina ab 
aliis tribiinidibus plurimas Utes retrahat. Sed in 
ministeriis executioniti, incommoda illa locum non 
Iiabeut. 



230 



1)K CIVITATE. 






CAP.xxviii Atque hxc dirta sint de pccnis et prtemiis ; quse 
smil quasi iiervi et teiidiiies, quibus movuDtur civi- 
tati» anos. 

Hactenus dc uatura hominis. quem supcrbia aliic- 
quc pa-ssiones suae nd subuiJttcntlum se rcgimiui 
alicui compuleruut, et rectoris sm iioteutia ingonte 
disserui ; coTOparausillum inngTioiUi Lcviathnn; de 
quo (Job xli. 24, 23) dieit Deus, non f.if fMtmta* 
anper trrratu, quee romi>(trrtur »'/ .• fncitis cxt, 
Ua nt non mefutil : riiirf siiblmia oinma ittfrn se ; 
et rex esi omnium ftiornm mperbife. Quoitiam 
autem mortalis est, et, ut alia terrena oinnia, cor- 
ruptioui obuoxius : et quia in cnelis, quanquani uon 
in tcrris, cst quod inclunt, ct cujus lcpbua obwlire 
debet : dicam, iu duobus capitibus proxirae sequen- 
tibus, de morbiH etcausis mortis ejus,et de legibus 
uaturalibus iiuibus obedire obligatvir. 



CAPLT XXIX. 



I 



I>K IIS KEBUS, QU* CIVITATEH LABEl-ACTANT, TENDUNT- 
qUU AI) DISSOLUTIONEM EJUS. 

QvAKQUAM immortalc uihil sit, quod mortales fa- 
ciunt, ai taTuen rationis usum, qucm sibi arro^nt, 
homines haberent, fieri posset civitas adeo firma, 
ut ab intemis saltem morbis interire non poflset. 
Nam si imtitulionis ejus si^ctemus finem, vidcbi- 
tur facta ad vitam generis humaui vel le^im natu- 
raUum vel justitije ipsins, a quihus vitam aecipit, 
duratioui sequah^m. Quoties ergo non vi externa 
sed seditionibus inleruis civitas destruitur, culpa 
cst institucutium. Homines cnim quamquam, coii- 
fligcndo scque mutuo vulncrando defcssi, in unum 



DR CIVITATE. 



33 J 



Ecdificiumltbcntercoak-scunt: condetidaruui tamencAP. xxix. 
Icentn ad euiu finem oonducentium et nuibus ac- ' ' ' 
tiones suas regemit necessanarum impenti, patien- ^..•^1*1.111,«. 
tiaque et humilitate careiites (juoties amplitudiniSdLvi^LT.- 
8U» rudes el uiolestas emiiientias a-seiraudas esse*^'*'^ "'"' 
videant, iu civitatcm iiisi ab architjecto peritissimo 
compiiigi Don possunt, qus firma futura sit, nec 
vel ipsos rel ipsonim posteros niinn opprimnt. 

luter injirmitates civitati.s primo ioco [Kmcndae 
sant ilta>, qufe ab itnperfecta uai-cuutur iuetitutione, 
similcsque sunt corporis naturalis morbis illis qui 
pror<:dunt a gencratioue vitiosa. 

Qnarum una est, fjuod f/ut re^iNtn ohtinere 
eonaiur, contenim quandoqm sit potestate minore 
guam q«fp adxalulem eivitatia necessario requiri- 
tur. Contin^it 'ntlc "t potestas illa, qua» neglecta 
erat, quandn ad publicam salutem resuinenda est, 
re-iiumptio cjus, tnjusta risa, multos simulcivesad 
seditiouom,datn occusiouc, provocct : eodem plane 
moflo quo coriwru pucroriim a parcutibus morbosis 
aut morti immatiu^> !>ubjecta tiunt, aut Uumores 
uoxii, a prava gencratioue orti, erumpuut in sca- 
biem et ulcera. Uuod autem bujusmodi jura iie- 
cegaaria siiinmi ioi|>enmtes sibi nefient, uon semiK*r 
ab ignorantia id faeiunt, sed aliquamlo ab co quod 
eadem jura arbitrio suo recipcrc »c posse sperant. 
Sed rem non recte supputant. Cives eiiitn, qui 
illnm impedieut, a civitatibus uliis, qum ad civtum 
snorum salulcm vicinos debilitandi opportunitates 
raro pnctennittunt, sustinebnntur. Sic Tbomas, 
Archicpiscopus Contnariensis, contni Henricum se- 
cundum a Papa susteutatus eat, eo nomine quod 
Gulietnius rcx tibcrtates ccclcsta; Hoinana; uon 
violaturum se esse jurainento promi»erai. Eodem 



232 



DE CIVITATJE. 



CAP.xxix. modo, baronibns Aiigli»;, quorura ope Gulielmus ; 
ovibnbu)^ cuiidtis nd regnuin iii se a frotre suo mnjore trans- 
qiwddutnn fereiidmn usurus erat. notestas ab iiiso GulieJmo 

labtbcUiil. b-n . * ,. 

lUiBiqu- mi AH- aucta cst in tantuni, ut iioii coii.si.ittcret ampluis eum 
°^'"' pote.state ref^ia ; unde rebellio eontra rej^fin Johau-^ 
neiu orta eRt, et adjuta riribus regis Gallturum. 

Neque iu 8oIis moiiarchiis eoutiugit hoe. Nam 
iu civitatc Uomaua, sub senatu populoque Romano, 
ubi neqiie sunalus ucque [x^pulus snmmnD] liabuit 
potestatem, seditioues innumerae indics iiaseeban- 
tur, et bella civilia, a (jmcchis, Satumino, Mm'io, 
Sylbi, Pompeio, C^sare; quibus extiucta taudcm cst 
demoeratin Roniana. 

Seeiiudo toco, eivitatis morbos illos noto, qtu 
oriuutur a veueuo doctriuamm seditiosaruw ; qua- 
rum prima est, bonarnm ei mtdanim acliotttim ju- 
tlicem esse cirrm privaltm (/uem/ibet. Uuse qui- 
dem in conditione naturali, nondum existentibos 
le^ibus civilibus, atque ctiam in civitatibus quod 
altiuct ad actioiifs qme uulla lege prolubentur, 
vera CKt. Miuiifcstum nlioqui i-st, meiisuram boui 
et mali in actiouibiiji es.se h-gem civilcm ; judiccm- 
que esse, qui sumraam habet poteittatcm. Ab hac 
cioctrina e»l, quod cives niandaln civitati.s judieare 
et disputnre diseunt; deinde obedire vel repuguare 
arbitrio proprio ; mide civitas iu factiones disciudi- 
tur, et debilitatur. 

Doctrina alia, quae obedientiic civili repu^at, 
est, quicquid factat ciris qtticutique contra con- 
tcientiam Huam, pcccalum csse ; qua; doctriua ab 
eo nascitur, quod judices sc faciunt jiomiues boni 
et mali. Couscientia enim, et judicium homiiiis, 
cadem res est, et erroribus obnoxia. Ktsi ergo is, 
qui iiulla legc civili obligatur, contra eonscicntiain 



DE CIVITATE. 



233 



ag«nspe(WPt, proptprea qiKwl artionum Enarum re-cAP. xxtx' 
gulau» aliiun uoii liabet praetPr suam ipsius ratio- (,, jT. „"^„. 
nem ; aliter tameu se res habet iu iis, qni lpwihtig'i"«'"iuiii3n 
civiubuB sem suijmisenuit : uoi uou privata, sed .!t>n<iii- «t ai*. 
pablira !ex unicuiqoe clvi pro conscieutia lialjciitla "^^ '"'"■ 
est. Alioqui, iu tanta couscientiaruui, id Cit, opi- 
nionum privatarum varictate, uccejttiario civitas di- 
videtur; nec ^uuim% potestati ohetliet quiaquam, 
nijii qimteims sihimet ipsi visum erit. 

Tertia cst, q lod docetur v\i\^o,^dent et aanctita- 
tetn ncquiri xtudio et ratione non jyosse, sed su- 
pernafnriifiter inspirattis rel infuxas e»se. Quse 
si concedatur, non video qnare fidei suec ratiouem 
qiiis(]uam reddere teueretur ; aut cur homines 
Cliristiani non essent omncs prophetffi ; vel cur 
anusquis(|ue iuftpirationem propriam legibuii civi- 
tatis non prfTponeret ; id quod itcnm» eat jndi- 
cium boni et mali aibi arrogare, neglcctisquc civi- 
tatis legibus, regcudos se pncbcre ub arbitrio pro- 
prio, vcl alH)rum privatonim hominum qui se su- 
pernaturalitcr inspiratos essc mentirentur. Fides 
ab anditu nai^citur ; auditus autem uniuscujusque 
a rebus coiitingeutibus est, quibus iu pra>sentiam 
eorum, quos audire utile est, conducimur. Uuie 
res contingentes, respectu nostri, a cousilio Dei 
proficiacuntur ; non sunt tamen supematurales, sed 
tantum propter multitudiuem nou facile obscrva- 
biles. Pidcs ct sanctitas etsi rarae, nou ideo sunt 
miracula, sed proccdunt ab e<iucationc, discipljna, 
correctionc, nliisque causis uaturalibus quibus Deus 
utitur tn illis, quos elegit, quo tempore ipsi \'isum 
esC, instrueudis. 

Reptignans ohedientiic civili doctrina qnarta pjtt, 
legibus eiritihus aubditufn esse ilinnt, qui summam 



234 



DB CIVITATE. 



JHUinhut. 

labrhclMl. Ini- , 

dni*ii» ki <ut- ahrcgan. 



CAp. xxrx. /'a6?^ poteftatem. SulKlitiim cme ilhim legibus 
naturEB, verom est; leges enim ilUe diviiite sunt, 
neqiie possunt ab homine vel ci%*itate quacunque 
Sed lcgihuB, qnas civituK, id est, qnas 
•du<«MH ^u^ jj^ tuhTit, suhditus non est. Non cst enim cui 

subjiceretur pr.-eterqunm sibi. Qui autem suis ip- 

siiis tuiituin legibus ohtigatur, libcrriinus est. Non 
vidorunt uutcui, qui summuui im]iL-rantL-m oblis^re 
volucrnut, crigcndam sihi cssc potcsUitcm, qua; ip- 
ifum puniret, et ad hutic puniendum pote.statem 
aliam ; ita ut nulla omuiuo cuustaret civitas. 

Eodem tendit doctrina quiuta, cifem unumquem- 
(fue bonorum xnornm iln ahsolutum exne dominum, 
ui domiuium, cipitattH in liona etuiem cxcbidatur. 
Civem quidem unumquemque iu hona sua domi- 
uium propriuiD.quud jus civium cffiteromm omuium 
cxcludit, hubere uon iiegamus. Sud domiuium 
illud a summa potestate habet, sine cujus protec- 
tione, quicquid hahet, non aHo jure haberet quam 
quicnuque niins; quia oninia esseiit oiunium. Ve- 
ruin tii juii etiam ejus, qui summam habct potesta- 
tem, cxcluderetur, protcgcrc cives non posset, ne- 
que ab hoetibus externis neque ab injuriis mutuis; 
et proiude non amplius esset civitas. 

Doftrina sexta est, qu» coutra essentiam civitatis 
aperte pugnat, nempe, summam potcstatem jtosse 
dividi. Q.iiid enim aliud est potestatem ci\itaCis 
diridere, nisi dixsohere? Potestatea enira divisffi 
mutuo se dcstninnt. 

Quemadinodum autcm doctrinee crronefe> ita 
etiam aUquando cxempla civitatum vicinanim ad 
mutationeapoUtine priesentia hortari solcnt. Itapo- 
pulus Tsraeliticus ab imitationc ecntium vicinamm 
a Dco rvgc guu dcficicutcit, prophuUim &umuclun 



DE CIVITATK. 



235 



eligere sibi regem nomm compulcruut. Sic etiam in cap. xiix. 
(irawria aiitit|ua, civilatcs miuores pcrpi"tuo turba- [,^-„ A„,.' 
1)autur a seditionibus civium, quorum alii Lacudfe- ■11*0««^« 
monios imitati onstocratiam, alu Atheniensea ad- d.,Q(,,>u; «\ .1». 
mirantes democratiam postulavermit. Neque (Jq."''"""^ 'J'*^ 
"bito (juiii nostroruiQ luulii belluui, quod nuue geri- 
tur iti iVnglio, lilwnter videant ; nihil ad divitin» 
comparaiKlas amplius opus esse arbitrati, quam ut 
exemplo Batavorum rcgem suum exuerent, inuta- 
tioni reginiiuis divitias imputautes, quas homiueii 
illi sua indnstria ncquisierant. Homines enim, 
natnra »ua novitatis a^ndi, turbanini iuitia amare 
solent. etsi earuiulem diiratioup offendanlur ; quein- 
admodum qui u culure sauguiiiis laboraut pruri- 
gine, propriis unguibus sese lacerant, ita ut dolonm 
tolerare amplius nnn valeutcs morbum agnoacant. 

Scorsmu iu monarchiis, iuter rebellionis causas 
maximas uumerari potest librorum politicorum et 
historiconim, <|Uos scripserunt veteres Grajei et 
Romaui, lectio. Juvenes eniiu aliique, quicuuque 
rationis solidfe aiitidoto muniti aute uon fiierint, 
rerum ab illis bello magnifice gestarum vividam 
jucundamque impressiouem eoueipieiites, ewteras 
eoram aetiones admirautur, cintatumque illarum 
mafrnitutlinem imputant uon, ut oportuit, virtuti 
quorundnm civinm, sed repminis formK popu- 
lari. Ab hortuu librorum, inquain, lccliunc est, 
quod uouuulli humiuct^ regem suum interfcceruut, 
qma facLuura tnlia apud scriptores illos uon fltigitiu, 
ut »unf, ap{>elhmtur, sed maximis Inudibns extol- 
luutur, iiiodo, antequam interficiant, tyraunum ap- 
pcllent. A leetione eorundem libromm est, quod 
qui s\ib monarrhn vimnt, se qnidem scrvos, illos 
autem, qni demoeratiee gubemautur, solos esse li- 



236 



UE CIVITATB. 



CAP. XXIX. beros dicant. Mibi ei^o mouarchiis nilnl videtur 
u.liD^biiT' ^*'""'"*''"^ esse posse, quaru permittere ut hujiis- 
•inBcMuinn jnodi lihfi iMiblice doccaiitur, uisi simul a macistris 

lj«6«ta,rt,i,i.. ■ -, ., - . ■ 

.i.>ui4..r .,1 du sopieutibus, quinus VfHenum corng;i possit, reme-d 
Hinuaacai •rja.. ^j^ applipcntur. Morbum hunc compnrare libet* 
eiim hydrophobia, nempe, inorbo <iui oritur a 
morsu caiiis rabidi. Queiuadmodiim enim \s, quem 
canis nibidus momordit, perpetuo siti cruciatur, 
aquam tamen, qua sola saiiari potest, horrct ; ita 
is, qui opinione iUa de tyrannicidio iufcctus cst, con- 
tra mnnarohas latrare non desinet ; et quaiiquam 
nisi a inonarcha: potentia sanari non possit, propter 
tamca tyranuophobiam quandam, habeus hoiret. 

Sicut extiterunt doctores quidam, qui tres auimas 
in eodem horainc esse docucruiit ; ita etiam sunt 
q«i phires animas,id est, plures summe impcrantcs, 
iii uuaet eadem civitale esse sustiniicrunt, snpre- 
muntsuvtmo.canoiwn fegibtiSy et nut/iorUatem ijunn- 
t/am itpiri/itatem civifi appom-nte» ; et sane multis 
id persuaserunt orationibiw, quibusdara nc a scipsis 
quidem intellectis, obscuritnte tali detegentes esse 
in rcgnis regum christiunorum regnum aUud apiri- 
tuum sive leinunmi amhulautium iu tencbris. Ita- 
quc in omni civitatc dua; ei^cnt summa; potcstates; 
qiiod cum essentia civitatis stare uullo modo potest. 
Illa eniro ieinjwra/is et spirituaitJi distiactio inanis 
nihil impedit, quin civitates duae sint, et unusquisqne 
civis suhditus sit duobus dominis. Cum enim po- 
testas spiritiialis jus declarandi, quid sit peccatnmt 
sibi vendicat, vendicat per consequentiaui jus de- 
claraudi, qusesint leges ; quia peccatum nihil aliud 
est prarter tnuisgrcssioiiem l<^s. Rursns, potestasj 
civilis jus sibi assumit ic^islntionis. Omnis crgo 
civii; duobus domiuis obcdirc obligatur: quud e&t 



DE CIVITATE. 



«37 



impDiisibile. Ubi ergo iwtestales illjc in eadein cap. xxix. 
civitate semiUuo opponmit, iininiuet periietuoperj- p,i^^,u^' 
cuium A betlo civili, unde tandt-m (Ussolvatiir. i"-""""™ 
Autuontos enim civilis, cum visibilior cl m luce d«<n«fl ■») .ii> 
clariore posita sit, mapium ad se numenim homi- '^''^''*™ ''"'• 
nuin adductiira est. Potestas contra spiritualis, 
quan<|unm in distinctionuui scbolasticarum et ver- 
borum nihil signifioautium tenebrisdclitcscat,adse 
qaoiioe hominum iiumentm attrahet, qui sufiiciat 
ad turbandam, si noii ad destruendam civitatem; 
proptereaciuo^I niaf^is nietuuntur spiritus quainho- 
miues. Atquc bunc civitatis morbum epilepijia: sive 
morbo caduco, quo qui apud Judeeos hiborabant, in- 
ter dsemoniacos nnmerabantur, comporare licet. Si- 
cut enim iu epilep^ia Rpiritus aive ventus quidam 
prreteniaturaiis iu capite, nervorum radices obstru- 
ens concutieusque motumquc corum naturalem tol- 
leus, ilioK, qui hoc morbo labornnt, aliquando in 
ftquAm, aliquando in igncm conjicit ; ita etiam in 
corpore civitatis, quaudo meinbra movet potestas 
epiritualis per tcrrorem pLciiarum u^teruanun et 
spem pnemiorum aliter quam a potestate civili, quse 
anima civitatis esl, moveri dcbcnt, vcrbisque uovi» 
et peregriuis intelleetum suffocat, sequentur, quasi 
conviilsiones, dis^idia civium ; unde civitas aut 
fluctunutihus lefphus dlluitur, aut in belli civilis 
iuccndium conjicltur. 

Est ctiam in eivitatihus aliquaiido morbus febri 
tertinnje comparaudus, nempe, quantlo mali cive» 
odio re^niinjs vel regentis, vel eo quod utile ftit 
ipsis bcltum civile, pecuularum necessariaruni ad sa- 
lutem civitalis acivihusconferendarum collaiionem 
calumuiis regentium imptrdiunt. Itnque qui sum- 
muiu hahet itotestatein, pecuniaead tbe^iaurum pub- 



299 



DR CIVTTATE. 



CAi*. xxix.Hcnm affluxum iinpcdituin videiis, primusccontra- 
D^P,^^' Uit ; (Ifinde quaud» vim et motum jiosluleut nego- 
tia publica, cogitur nd stratagemata jiolitica, quihns 
snpplementa parvi momenti cum muUa (lirticultat* 
^"■■et sjepius exi^at, nec ea gereodis rebus sofficientia. 
Itaque vi taudem obstructio illa toUeuda est, et pe- 
cumis ad puhUcum thcsnnrum via apcricnda ; aut 
civitati pereundumcst Eodem modo iu febri,qQan- 
do muBculi humore veuenato obstniuntur, vens, 
quae saDgniuem naturaliter iu cor iufuuduiit, non, 
ut solet fieri, suppleutur ab arteriis: inde algor 
scquitur primo, artuumquc tremor et contractio ; 
deinde ardor vchemcns, et cordLs labor, sanguiuis 
per mnscnlos transitum vi nperientis, et exiguis iu- 
terim conteuti rcfriK>?rii8; donccaut, vincentcuatu- 
ra, perrum|>at siuiguiuis, bumorquc vcneuatus exsa" 
det; aut victa iiaturu sequntur mont. 

Efit ct alius morbns, priesertim in civitate popu- 
lari, qui pleuritidcm refert ; nimirnm,quaudo divi- 
tiffl publicse extra alvciun proprium in unum vel 
paucos cive^ coiitiuunt ; quematUnodum iu pleuri- 
tidc extravasatur sauguis iu mcmbranas pectoris. 

Etiiun civis uniiia nimia popularita.s morbua civi- 
tati pericuIosuR est. Populus enim, qui civitatis 
legibus regendus est, ad obedientiam uni ci\i prEE- 
standam blanditiis ab obcdicntia lcgibus civituti dc- 
bita ahducuntur. Scd bic ctvitatis jwpularis potius 
quam nionart^liia: morbus est; cujus cxempla Uabe- 
mus in eivitate Uomana, Manlium, Marium, Cfesa- 
rem, aliosque; et in eivitate Atheniensi Alcibia- 
dem, Hsistrntiun, etc. 

Morbus alius, pra^iertim iu monarchiis, est mag- 
nitudo immodcrata unius alicujus urbis ; nempe 
quando tauta cst, ut possit ex sc ipsa excrcitumJ 



DE CIVITATB. 



239 



■atuUiHMrm ■jiiA. 



'sabito et conscribere et alere ; ilein oppidorum in- cap.xxix. 
corporatorum inultitudo. Suiit enim totidem cin- „, u. „^^ 

I tates minores in majore ; quasi in hominis nnturalis r'» =1^««"" 
intestnus totidem lumbnci. Etiam.disputaadi hbcr- rtnn^nf »d .«■■ 

' tas de sumniiE potestatia jnre, morbns satis mo- 
Itstm est; qui genitns ab iis, qui sibi vidennir 
docti poUtici, iu ftece populi, facit ut perpetuo de 
legibus fuudamoiitalibus garrientes civitatem iuqui- 
etam faciant ; refcruiiturijuc ad vermieulos quos 
ascarif/a« vocaut mcdici. 

His ad(U pos-sunt ^oi-Xipn, id cst, appetitns in- 
tiabilis domiuii dilataiidi. quo periernut oliin civi- 
Atheniensi-^ftCarthagineiisiti; item civitutum 
victamm retineudarum, qu» quast tHbera adhx- 
rent, procuratio ; et prseterea otii et luxaria: quasi 

^ietfittrgin. 

Postrciuo, quaudo iu bello sive extenio sive in- 
testiuu supcratur civitas, itn ut cives a civitatepro- 
tectionem ulterius cxpcctarc uou pot)»ut, civitas 
dissol\itur ; et civi unicuique protectionem sibi ar- 
bitrio suo quserere liberum est. Is cuim, qui i» 
ei^itate summam habet potcstatcm, onima puhlica 

I est, qnfc civitati dat vitam ct motum ; quie cnm 
expiratnsit.non amphus ah care^untur civc!:, qnam 
regitur ab anlnia quam expiravit cadaver mortnum. 
Quanquam enim summi im[)erautis jns nisi a seipso 
extiugui uou potest; obligatio tamen civinm per 
civitatis dissolutionem omnino toljitnr. 



240 



DK CIVITATE. 



CAPUT XXX. 

DB UmCIO SUMMI IMPERAKTIS. 

CAP. XXX. SuMWi imperantis ofiicia, sive is monarcha sit sive 
IV <.«cio.ua.- "^tus, maiiifeste indiL-Qtiiistitutiunisfinis, niminim, 
ui iniicniiku. salus fMjtuIi : quamlcgcnatura^obligatur, quaiitum 

potest, procurare : et cujus rationem Deo, et illi soU, 

tenetur reddere. lQ#a/w/e autem /)o;w// compre- 
beudo non soium civiuin vitam, sed etiam eommoda 
vit«!, quie civt-s sin^uli ^iiuc eivitatis damiio vcl pc- 
riculo sibi ju»te acquisita tenucriat. 

Sed faciendum ita esse iuteUigitur, studium suum 
non indivi<luis ajiplicaudo, sed provldcntia univer- 
(Mili, per instructioues publicas tum a doctrinis, tum 
ab exeraplis, tum etiam |ier leges salubres quibus 
cives singuli actioncs suas applienre possunt. 

Quotiiam autem juribus surama! potestatis essen- 
tialibus, de quibus (lietumestcapite xviii, sublatis, 
civitas dissolvitur, redttque omnium in oinnes beUi 
calamitas ; id quud civitati malun] inaximum est : 
summi imperantis ofRcium cst jura illa rctinere in- 
tegra. Itaque contra oflicium facit, primo, si ea 
rel aliqua eorum deponit vel ad alium traiisfert. 
Qui enim mcdia, idem fiuem deserit. Kt per cou- 
sequens, legibus cixnlibus se subjicere ; potestaU 
judicaiuli, bcllum indiceudi vel pacem faeiendi, mi- 
lites aleiKli qnando ct quomodo ipsi visum fiierit, 
mtnistros tum paeis tum beUi eligeudi, et {\nte doc- 
triua; ])aci et bouo publico conformes sunt sta- 
tueudi reiiuntiare, contra offieium est. Secundo, 
contra offieium ejus est permtttere ut jurium horuni 
essentialium causas et fundamenta populus iguoret; 



DK CIViTATB. 



341 



* 



quifl per igttoraiitiam harum reriun cives seduci ad cap. xxx. 
seditionem fiicile possunt et solent. ,/~r 

Honim autem jurium fundamenta eo magis doceri "» tmprfwiiii 
debcut, quod juri? nnturalis simt, uou civilis ; et 
punieuda cornm trausgressio, uou ut trausgrctitiio 
legum civilium, sed viiidicoDdu ut fueta LuiitiUa. 
Continent t-nim n^lM--Ilionirni, id est, lcgum civilium 
siraul omiiium transgrcsslonem vel potius repudia- 
tionem ; et proptereali^clvili (rnstra prohibentur. 

Sunt qui jnra hsec essentialia, qtiibns rectores 
eivitatum poteatatem absolutam habent, nullis ra- 
tiouibus probari possi; dietitant : uam si posseut, in 
aliqim ^altem eivitate, nliquo tempore, agnita tau- 
dem ab aliquibiis essent. Sed non recte argunnt. 
Tempas enim erat, in quo ne Ecdificnre quidem 
mediocriter potuere homines ; atqui qui iude fun- 
damt-nta et principia urtiii a^diticfuidi ludla e^c 
concluderet, absurde faceret. Tempos et industria 
noras indies scientias in lucem profenmt. Etai 
er^ homines civitate-s suas sine perfectione ultima 
instttuenuit, ita ut alise citius, alim tardius, vitio ab 
institutioDB cormaut; impussibUe tamen non est 
ita civitatem instiluere, ut uisi per vim exteruam 
nunquam peritura essct. An priucipia, qufe supra 
posui, hiEc prEcstare possint, ncscio ; talia taraen 
snnt, qnalia invenimitur in Scripturis Sncri» ; ut 
nauifciitum erit, cum de regno Dei, ministrante 
Mosc, iu JudaK>g populum suum, per poctum vetus, 
peenliarem disjienn-n). 

RuTBUs dicunt, etsi principia allquii (•«.'icnt, qmc id 
pne-stare possent; quoniam tamen hujusmndi prin- 
cipiorum capax non est ndgns homintim, frustra es- 
sent. Ctiuam nou minus ductrime civilis iucapaces 
nt cives divites et potentes, iique qui habentur 

VOL. III. B 



242 



nE CIVIT.ATB. 



CAP. -xxx. docti, quam sunt plebeii. Constat enim doctriDx 
J~^!; * clvills rtlflicultatem non tnm oriri ab obscuritate, 
mitinpmmu. quaiii iiU corum, qui doreiidi suut, cupiditntihns. 
Potentes enim polentiam aliam, qua: cupiditates 
suas refncnarc possit: et docti doctrinas, quibos 
(Trorcs jiiii possiint dctcgi, noii faciie patiuiitur, ne 
aiUhnritas eorum npnd pnpulum iude minuutur. 
Ilominum autcm ex plcbc animi, iiisi apotentiori- 
bus distorqueautur atit doctomm opiuionibus gcri- 
biilnti siiit, iustar chartae purse impresstoDem ab 
autboritate publica quamlibct accipiunt. Natioues 
intpgrre, ut in rclifiionia mystcriis maximi.s et dif- 
ficillimis et »upraratioucm positis acqaiescant, do- 
cebuntur ; pricdic^ando autcm et docendo ea, qua: 
cmn ratioue naturali cxquisite congruunt, doctores 
uon »c facicnt intelli^i! Coustat cr^o in juribus 
Rummie ]K)tcKtati», quec suiit legett naturak'5, intelli- 
gcndlii nnllnm essc difficultatcm (dum illi, qui siim- 
mam habet potestatcm, matiet ])otentia iutcfpii) 
quam quse vel ab ipsius, vel ab Ipsormn, quonim 
opera in administratione civitatis uUtur, cuiiw ori- 
tur. Illius ergo est vlderc «l cives recte doccantur : 
uec officium tantuui, setl ctiam bcneficium est, quod 
ronxime omnium ad sui tpsius ct civium suorum vi- 
tam stepi^shnc pi^rtinct. 

Ut veniam jam nd dortrinas particularcs qoas 
populuK docendns est. priina crit, nc formas reg-j- 
tuinis, quus iu gentibuii vicinis conspieimit, plns- 
quam formam clvitatlspropri^adamentaut imitari 
capiant, quamtnmcuiuque geutium ilbu^um prospe- 
ritatem videant. Xou euim ab aristocratia, vel 
deniiK-ratia, aut mouarcbia, sed ab obedicntia el 
concordia civium In quacumjue civitate res secundse 
oriuntur. In onini eivitatis ifenere sublata obcdi- 



DB CIVITATE. 



243 



» 



I 



» 



entia, et proinde coiicordia civium, non niodo non cap. xxx. 
florebiint civea, sed ci^-itofi brtvi tcmporc dissolvc- , *~r? — ' 
tur: iique, qui sine summa: potcstatis anthoritatc "-i i"i««** 
corrigere tantum civitatem vcllcnt, enm tandem non 
corrigent.seddcstrucnt: qucmadniodum in fabula, 
Pelei filije decrepiti patris juventutem renovare eu- 
pientes, consilio Mede« illu ni disseeuerunt, et nescio 
quihnsherbisromiaistis coquentcs, occiderunt, non 
renovarunt. Hujnsmodi reformandae civitatis atu- 
dium, simile cst ejus quod prohibetur a Deo in deca- 
logi manduto primo, aon habebis coram me deos 
alienon, 

Secundo, docendi sunt ne alicujus civis vel coetus, 
praeterquam summi, quantumcunquc con«;plcui aut 
virtutibus admiraudi, cultu ita swluoantur, ut illi 
otjedieutiam aut honorem summa? poti^stati pro- 
prium deferant, et pro persona civitatis repraseu- 
tativa habeant. Siguum enitn esl populum suum 
Dmantis zelotypia : cives autcm blanditiis et popu- 
lariumndjdatioue utseducnnturpati, quasi civttJitirt 
pro^titutio iiuteduin est, et trausgrc«»iu maudaii 
sccundi. 

Tertia cst, ut doci-iHitiir c|uam gravi- sit pcccatum 
Bummo impcrantt, sive is raonareba sit sivc ccctus, 
malcdicere, de potentia ejus diBputare, vcl quocuu- 
qneni4ido illuniiiisi hoQoriscausnnnniinare; quihus 
rebus contiugat nt a civibus jiarvi hat, et obedientia 
eorutn, in qua cousistit civitatis salus, remittatnr, 
quEE maudati tcrlii transgrcssio est. 

Quarta est, ut, qma popidus officia sua doecri 
non potest, neque quis sit, cui obedire debeat, scire 
nisi a proimarura occujwnionum terajmribus ; tem- 
pora qua«lam eximautur,quibus ad audieudura doc- 
torcs suos coiiveuirc itebfat, et ubi Ur^cs reciteutur 



344 



DE CIVITATE. 



CAP. XXX. et explicentnr, et ciijus auUioritatc latsc sint do- 
p^^„;^.^]^ ccatur : officium imperantis cst iu banc rem loca, 
ni imp»x.ii>. tcinpora, ct doctorcs constitucrc. Apud Judaros, 
scptlino qvioque Att; quod Sabbatum vofal>atur, k-x 
eonim civiiis legebatnr iii tcmplo, vel in syoagogis 
explicAbatur : quo die a laboribus sttis omnibus re- 
quieveniut : rex iis quis esset, ostendebatur, uempe 
Deus : Deum aduraveruut : eidem gratiaa pro re- 
demptione eorum a servitute Mgyptiaca aliisque 
ejua beneficii» reddiderunt: et tandem quod diei 
reliquum erat, gaudiis non proliibitis consnmp.se- 
runt. Itaque potestatls Dei ab?nlut<Te, non inodo 
ut Dei, scd etlam ut pacto JudieoruiD r^is, jus iu 
dccalo^ tabula prima continetur. 

Et qnnniain piuTornni institiitin prima dependet 
a cura parcntum auorum solorum : doccri illos vo- 
luit, quinto loco, Deus, ut parentibus pro illo tem- 
pore obedirent, et iu perpetuum honorareut. In 
principio enlm apud onine.s gentes ]>ater in filios 
summam liabuit potejitutem, vitieque necisque ar- 
bitnura. Itaque, etsi in constituendis civitatibus 
potestati tali ueceBsario patres reuuntiaverint ; ho- 
norem tamen propter alimenta et edticatioiicm de- 
bitum derelinquere necessarium non erat. Ofticium 
ergo imperantis est, ut mandatum hoc decaJogi 
qointmn inutetur. 

Porro, officium imperantls est ut cives juatitiam 
doceantur : id cst, ut primo, no quis cins civem 
alium occidat aut corpori damnum inferat, sine 
authoritate publiea: quod est mandatum sextum. 
Violatur nutem non modo ab ii.s, qui dolo aut, ut 
aiunt, turpitcr intcriiciuut,sed ctiam ab lis.qui hoc 
facere se necessario tucndi bouuris causa dictitaut: 
homicidiumque est tota illa vanomm hominum pro- 
vocantium ad gladios consuetudo ; quam civitates 



DE CIVITATE. 



245 



fere omiies sub graviasimis poenis hactenus frustra tap. xxx. 
proliibuenint. Nec qnibus omnino lecibiis extineui " 
posHit video, Dist forte tcgibus jam factis addatur iiii animiub. 
quoque Im»; : ut quiciuique iiubilcs eunt aut habcri 
cupiuDt, juraini;nto obstriugiuitur, ne aut concivem 
ad certanicn sin^itare provocKnt, ncque provocanti 
reRpondcaut : qno fict ut laudi:4 illa Hectorea {etsx 
civom quemqnam ab Hectore oocisnm esse nusquam 
lc^nius) aviditas, nou modo po^ni» aliis, «^ed etinin 
infamia perjurii teraperctur, et provocatus pugnani 
dccliuandi prfetextum habeat honestissimom. 

Docendi prreterea cives sunt, quam graria mala 
sint, inprimis honori.s congu=fnlis,et deinde bonnruin 
quorumcunque conoivis tum violenta tum fniudu- 
lenta nblatio : quautoque damuo justitisepubliea: ct 
pacis commuois, in co^nosccndis litibus aut testes 
aot judiees corrumpuntur. Atqiie ha;c contincntur 
in decalogi mandatis septimo, oclavo, ct nono. 

Postrcmo docendi sunt, non ^olum facta injusta, 
sed etinm facleudi cousilia et proposita injusta esse, 
^^i factuni ipsum contiugat inipediri. .A.tfjue hoc 

:(]Uod pruhibct muudutum dccinium. Sumiuade- 
nique tabula; sccundte ad uuum reducltur pra> 
ceptum, rWf^w proxmum tuuin «icttt teipsum. 

Uude autem hsc ct alia civium officia doceri 
possint) cogQosci potcst, si tot opinioncs, paci ge- 
□eris humaoi contrario!, a principiis falsis unde re- 
ceptie et reteutic sint intelligatur : fatsffi, inquam, 
opiniones, quns prKcedente capite numeravimus, 
ncmpe eireia ummquemque jutUcem esse boni et 
tnali : legem sibi eaae euique conMcienlmm suam : 
IjM civitnti iu lioaa cicium nuUum esse : fijrmmici- 
tfinm e.vse licitum. Doctrinas has illi, quo« neces- 
sitas aut studium lucri labori ct occupationibus at- 



346 



UE CIVITATE. 



^ CAP. XXX. teiitos facit : et iUi, qiios aiit Abundftntifl, nut igtia- 
^Xtaumdnin ^"^^ ^'®' luxuria voluptfltibus suis tradidit, (([Ube diio 
oaimimuik bumiunm geiiera maximau] ]iurtem facitnit geuens 
humani), ciim ne()ue otium iieque voluittatcni me- 
ditaiidi babeant, ofliciorura suorum rcgulas a tbco- 
logis pubbce. aut privatim ab iis ac(-ipiunt, quos de 
dortrina le^im et ca.sibHf{ conanientis conciounn 
et disputare eloquentbsime oudiunt. Theoloiii 
autcui et qui Uttras profitenlur, doctrinas suas ab 
unircrtiit&tibus et Kcholis l^uni eivilium et cx libris 
a doctoribus illis editis acw^perunt. Manifeslum 
ei^o e&t populi instructionem dftponderc omncm a 
rectitudine opiuionuni, quas doceuL universitates. 
AQte umuia ergo illa; reformauds suut. Quid au- 
tem, inquiet aliquis, docendsene sunt uuivenutates? 
Et siquidem docenda? sunt, timc is cs qui illns do- 
ceas ? Uua-stioues molcstBc. Scd ad primam res- 
pondco. Ante tempora regis Henrici VIII, in 
quffistione dc potcstate pontificia in reges Cbris- 
tianos, cum potestatem PapK, in ordine ad spiri- 
tualia, summam in Anglia csse docuerunt uuiver- 
sitates omnes; rectcnc docuerunt ? Negabis. Do. 
ceri ci^o potnere. Miuistri illi qni, magno nu- 
mcro, concionibus mub contra rogem optimum 
populum instigaverunt, unde doctriuas suus sedi- 
tiosas in pidpita attuleruiit, uude doctonim el ma- 
gistrorum titulos, id cst autboritatera, apiid popu- 
Imn ublinuerunl, ni^ii ab uuiversitatibus ? Kectene 
hoc ? Ncgabis. Doceri crgo potuennit. Ad qures- 
tionem secundam respondere non est meum ; nec 
ut respondeam opus est. Nam qui legit quaj 
acribo, facile iutelli^t quie scntio, 

Summam habentis potestatem officium prteterea 
cst proridcre ut poiuie, quai pcr legcs constitutje 



DE CIVITATR. 



247 



■ rulu. 



» 



sant in omnes civesqni illas trau^ressi fiterintia-^que c\p. xxx. 
ab oiniiibiis pxigaiitur. Crimina quidL-m cnutra i^"^','J, 
BUinuiofi impcrautce ab ipsis siue iuiquitate ignosci »""..,-r 
pojwunt ; ejus cnim est ignoscere, qui iujuriain 
passus est. Sed injuriu f»cta contra civem, siue 
consensu ejus vel compensatlone fequa, a uemine 
alio isjndouari potest. (iuid enim ? Qui patris vel 
filii mei iuterfectori impunitatcni prjcatat, nonne 
ipse qnodamniodo interlwissc; dieetur < Ejiiwlem 
est videre ne vnlgus ci^ium amagnatibusopprima- 
tur, multo magis ne corum consilio ipse opprimat, 
exenipluni spectons Kebobolmmi ; siuit enim civi- 
tatisrobur lioraincs plcbcii. Cnrarc ctiam,nccivcs 
magni modicos luccs^ut opprubriis. Civi quidcm 
iufami turj>itudin(-m siiam objictTc is,qui in civitate 
authoritatcm halwt, n^cte potcsl ; sed loci humiti- 
tatem pro convitio dicere, et iniquum ct civjtati 
periculosura cst. Si cives magui, quia rangni, prop- 
ter potentiara coli postulant, quidui et plclw, qula 
ulli et potentior multn, eoli debeat ? Quam au- 
tem civium modicoruni vilipeiidium civitati |>cricu- 
losuu) est, feeditio eorum iii Uatavia, qiuc mendfco- 

vm dicta cst, munere debet. Civium iua:quuUtas 
non a re aliqua iu seipsis eximia, sed a voluntate 
sumuii imperantis profccta c^t, id est, a volnutate 
ci^itatis ; tantoquc miinui faccre debent tastura in- 

ivile. Irritiindum vul^is ne a regibus quidem 
;t, mutto minu.'^ a concivibus, quanturicunquenint 
poteutes : ue, dum illos ulcisci cupint vulgus, ci- 
vitutcm Mmul qute ilios uuu prohibuerit, aggre- 
lur. 
Ad tequitatem imperantis perttnct etiam exactio 

'quali.s tributnnim. .'Rqualita.s niitem illa depciidct 
Bou a civiuni divitiis, sed ab eo quod uuusquiiquc 



248 



DE CIVITATK. 



CAP. XXX. eariim iiropter protectionem suaui civitati debet. 
lioiiirtoM Civibus eniin ail vita; uefessaria comparoiida iiou 

ni ani«ninrti. sufficiunt laboressul, uisi eliam et laborent el pug- 
neut. Aut fanendum csl, qiiad fecerunt a captivi- 
• tnte redennte» Judiei, quando altera tantum mann 
lapides composuerunt, altera, propter metum incur- 
sioriis bostilis, tenueruntgladium. Tributa euimci- 
vium pro nierccde suiit ilU qui tenet ^ladiuw civita- 
tis,quo civium industria prot<-gatur. Itnquepro vlta; 
suffi couser\'atioac idem debct pauper ct dlvcs, iiisi 
quod qui muttonira civinm opera simul utitQr, 
pro raultonim siioul conservatione solverc debeat. 
Uuod cum mauife*i1iun slt, hoc tantum quEerendum 
restat, quomodu illa iu tributis solvendis %qualitas 
obHervari potest. Rationis cnira uon cst, ut Is» qui 
indui^tria ct parKimonia allmcnta acquisierit, quam 
is qiii iiiertia et luxuriuquud liubuit dccoserit, cum ^^ 
a civitate fequalitcr uterque protectus sit, magii^| 
oneraretur. /Equallta-s ergo pensionum in publi- 
cum aliaesse oon potest, iii»i ut uuusqnisque solvat 
pro ratione eorum quse cousumit, id est, nWi ut 
tributa non pcrsunut, sed rebus ipsis qux consu- 
menda sunt, imponantur. 

QuouiBm autem »xmt, qui nulln suo vitio, .ted ac- 
cidentibus qua: prtevidere non potueruiit, In cala- 
mitate« inciduiit, ita ut atimenta sua nulla industria 
procurare valcant ; atX summi imperantis oflicium 
etiam pertlnct, nc quie ad vitam neccssaria sunt, 
illis desiut. Cum cnim iu i^umma necessitate ex- 
istcntibus, alieua surripere, aut etiam rapere, jure 
uatarfc permissum sit ; ne civitati alias molesti 
sint, a civitate alendi sunt, neque singolarium ci- 
vium incertce eharitati relinqucudi. 

lidem Qutcm si corpora idoiiea habeant, ad la- 



DK CIVITATB. 



2-4I> 



rem oompeUendi sunt ; et ne sc excuseot dicendo cap. xxx. 
nemo condnjcit, ferendae sunt lepcs quibus navi- tJ^JTT^ 
gaiidi, agriculturw, piscatun^, aliieque artes oranes >»* '"i™"''- 
quae laboreni postulaiit, foveantur. Si tamen in- 
di^orum coutiuuo crescat uumerus, in terras non- 
diiin salis inhabitatas transferendi sunt ; non tn- 
men ut incoliis veteres extemiinarent, scd compel- 
Hlercut in habitatinncDi arctiorem, ne magna agri 
^■spatia ptrcurrentes a fructibiut sponte natis vive- 
L rent, sed alimenta a sinpilis a^llU coltu smIhIo 
^Bmpetrarent. Si quandoautcm alinientis hominum 
^terra non sufficerel, reniediuiauUimumabeUoerit, 
^omnibus vel victoria vel inorte boffecturo. 
^P Ad curmn etiam .sumiiii imperaiitis pertinel, ut 
bonse fiaut IcgCK. Sed lex hoiia qmcuam est? Per 
bonam legera intelligo, non legem justam. Injusta 
enim non {wteitt csbc lex; ut quse 6t nuiiiacnjusque 
civiscousensuitiseipsum. Lcx bonaest iUa, qu:ead 
salutem populi necessaria v&t, et simul /j«t*/jicuo. 
^ft Fiim ciiim lcgum Ls non est, ut populum ab in- 
^'noxia Ubcrtiitc cohibcrent, scd ne ab impetu paa- 
aionum, temeritate, et stultitia In pericula et damna 
sibimct ipsis et ctntati iucurrerent; quemadmodum 
^ftria:, non ut vtatoribus impcdimento sint, s^piuotur, 
^HAd ne cum iiijuriu coucivtum extravagareutur. 
^^BnE itaquc quse neresmria nou cst nec legis finem 
spectat, non cst bona. Ij!x si summo impcranti 
utilts sit, etsi neces>tnrla non sit, bona tamcn aticui 
videri potest. Sed non est ita. Bonum enim po- 
ptUi ct ejus qui habet sumniam potestatem, sepn- 
rari a se iuviccm nou possunt. Prince]is eiiim. 
qui subditis tniscris impernt, miscr est ; et popu- 
lus dcbilis cst, ad quos rcgendos arbitrio suo is, 
qui summam liabet potratatein, nou habet polen- 



250 



DE CIVITATE. 



CAF. XXX. tiam. I^-ges non necessarine aliw plenimque 
j^ „aij(„~ „ STintquam laquei adcapiendam pecuniam; qu!e,ubi 
tti iin|>.m<iu, imperanti 3nD)moobeilitur,superflasesuiit: ubi uoQ 
obeditur, ud defetii^ionem popuU non sufiiciunt. 

Legis pcrspieuitos eousistit non tam in ipids 
verbis, quam in causarum, propter cguas \ex lata 
est, narratione perspicua. Inde enim legislatoris 
Toluntatem cognoscimu^ ; qua ro^nita, raci]iu.s in- 
telligitur lex paueis quam muUis verbi.s. Verbo 
eDim omnia ambigua suut ; multiplicaiido crgo 
verba, moltiplicatur ambiguitas. Pra.'tcrea, verbo- 
rum dili^ciitia tiiiiiiii plcris<iuc pro argunicnto acci- 
pitur, quod si vcrba obw.'rvant, legem non trans- 
^cdiuntur ; unde muluc oriunttir litcR minime ne- 
ressariee. Dura enim cogito, leges aiitiqu^ quam 
brevi oratione seriptse fueriiit. et ut gradatirn cre- 
verint ; videre mibi videor certameu quoddam Lnter 
iegum Bcriptores et advocatos ; uhi illi hos circum- 
scribere, hi illos declinare student ; et viacunt ad- 
vocati. Officium ergo est It^stlatornm, id est, 
surame iaiperantium, causas uniuii«ujusque lcgis 
perspicue scribere, legesque ipsaa breves, sed verhis, 
propriis faccrc, quaiitum possunt. h| 

Summi imperantis cliam p.«t, pcenas ct prremia 
recte dispensare. Cum autem poGnarum fiui» ultio 
non sit et exoneratio bilis, sed peceantis ipi^ius aut, 
exeuiplo ejus, aliorum emendatio ; illis criminibos 
■ pcenie ma.\iinjc constituenda; suut, quec civitati 
sunt damnofeissima ; qualia suut ea, quw ab odio 
regiminis; qusacuutcmptujustitia^oriuntur ; quae 
multitudiucm irritant ; et quee nisi punJta sint, vi- 
deri posfiunt a regente approbari. ludi^^iatioeuim 
]iopulum non iii actores tantum, sed ctiam iu au- 
thores iujustitiffi manifcste incitat ; et in potciittam 



DB CIVITATB. 



351 



I 
> 



omaem, qoa ridenttir posse suflrulciri. Criminibus tap, xxx. 
autem, quec a cvmmuiii homiuum iuiinintate profi- n, '^,. ,^ 
ciscuntur; qualia faciunt horaiiics insigniter laces- ■"'-1™^ 
siti, et in magnD metu vcl magiia uccessitate exis- 
teutes, vel qui, quod faciunt, ntrum crimon necne 
8it ignorant ; lenitati locus est, et a loge natune 
exigitur. In st^ditionihus, punitio ductorum et in- 
stigantium, non seducti ^TJlgi, civitnti per exem- 
plum utilis est ; uam quid faciunt ignorant. Ig- 
norantia autem, prwscrtim si pnrtim civitati ipsi, 
CQJus culpa eriit quod non melius docerentur, im- 
putauda sit, condonarL vcl levius puniri debet. 

Ejusdem sunmuc potcstatis cst, ita semper bouos 
remuuerari, ut pra-Mnia per exeinplum ad bonum re- 
dundcnt civitatis. Id quod fiet,si qui de civitate beue 
raernerunt ita promovenntur, ut alii, ciritati bene 
servicndo, promovcri sperpnt. Ab homine ambi- 
tioso, ne civitati nocere velit, pecunia vel promo- 
tione emerc, nihil habet iu sc de uatura praimii 
ncquc dc natura ^atia-, sed timoris ; (civitas autem 
rex est filiorum xuperbiir, elfacta ita nt timrre 
non (lebeat) ; ucque ad utilitatcm, ^d &d damnum 
civitatis £t; et certamen quoddam est summorum 
iraperantium cum cive ambitioso, simile ejus quod 
fiiit iuter Herculem et Hydram multicipitem, eujus 
uno capite abscisso, in locum ejus tria suhnasce- 
bautur. Eodem enim modo, si ftmbitiosus unus 
pro^mio victus fuerit, consurgent exemplo ejus plu- 
res, eadem spe eadem facturi : nam sicut csetera 
venalia omnia, ita etiam ftagitia pretio crescunt. 
Quanquam autem maloruni hominum prumotione 
beUum civile differri oliquando ]>ossit, periculum 
tamcn crescit, ccrtiorque rcdditur ruiua puhlica. 
Itiique coutraofHciiim summi iiupuraiitis ei^t, tllos. 



252 



IIK CIVITATE. 



cir.xxx. qui per ttirbaspublicasadpotentiamaspirant^pree- 
peoAfMtuo^ ™''^ afficere, et non potius in principiis parvo pe- 
■iiMpnMrih. riculo, quain postea periculo majore opprimere. 

Ad officium im|icrautis etiam ]>ertinetboiio8 sibi 
eligerc consilianoit ; id quod dc monarcbis intelli- 
gendum cst. Nam in ccctibus summis, nuIH Bant 
prffiter ipsos con.'u)larii. Booi autem consiliarii sunt, 
qui iu omni generc ue^tii publici maxime versati 
fiunt, quibusque a cousiliu pravo miuima sit lucri 
spcs. Qiiis sit qui a malo publico 8ibi expectct 
bonum, scitu difficilucst; cavcndum tamcn e^t ab 
iis quibus turbre possunt esse utiles. Scire autem, 
qui siut civitati.s consiliarii periti, et publicis nq;o- 
tiis pares, etiam diflicilius e5t. In orani enim arte, 
qui artificem peritum ab imperito dijudicare potest, 
artifex ipBc est. 

Uuantumcunque autem periti in quocunque ue- 
gotio publico coiisiliarii sint, civitati mclius consu- 
lent, siconsilium consiliique causas et rationes seor- 
sum impeitiaut, quam omues simul pcr longas 
orationes; meliusque prsmeditato, quam ex tem- 
pore ; nam eC plus habeut singiili temporis ad 
agendorum cousequentias percurreudas, et minus 
facile per iiividimn, (emulationeinj aliasque passio- 
ties, qnse nasountur a diversitate sententiarum, se- 
ducuntur. 

lu iis rebiis.quiecivitates extemasnon rcspicimit, 
sed civium commoda iUa qu» ex legibns introrsum 
tantumspectantibusobtiueri possunt, eonsilium op- 
timum CHt, qnod a dcsidcriis et qucrimouiis sumitur 
a singularumprovinciarum iucolis; illis ciiim maxi- 
me cognitum est, quibus rebus ipsi maxime iudi- 
geout. Itaque si nihil petant, quod cum jure summae 
potestatis uon cousistit^ quod, ut ssepius dictum 



»B CIVITATE. 



253 



^ 



* 

n 



est, integrum scnari debet, dUigenter audiendi cap. x\\. 

Dux belli nisi popularis sit, iieque amabitur neqiie ■« bopwMnf*- 
timebitur quantum opus eat ab exercitu suo ; iicc 
proinde munere ruo recte perfungetur. Indui>trium, 
fortem, affabilem, beuignum, felicem esse opoitet, 
ut et famam hnbeat boni imperatoris, et ut milites 
suos diligere existimetur. Populm-itas hoc est, facit- 
que ut milites gratix susc se eommendent. Eadem 
imperatoris in militihug, qunudo opus cat, corrigeu- 
dls severitatcm tutam efficit. Venmtamen impera- 
tor, favore militum, nisi fidelitatis ejus cautio adhi- 
beatur, civitati periculosus fit ; et maxime civitnti 
dcmocraticGC. Ad officium ci^o cjiis, qui summnm 
habct potestatem, pcrtinet, nc exercituum t^uorum 
imperium aisi et ducibuii idoneis, iisdemquc boni& 
civibus, inaiidare vclit. 

Quando autem qui summam habet potestatera 
popularis ipse est, n popularitate cujuscunque civis 
pertculum uulium est. Ducem enim quantumcuuque 
amatum coutra regem suum, nisi eum aut factum 
ejus aliquod oderint, inilltes sequutos esse nns- 
quam legimns. Imperandi enim jus manifestum 
reit ndeo pupularis est, nt ad conciliandos sibi cives 
solum sufficiat. 

Pe officiis summorum impcrautium versos se in- 
yicem nihU dieam, nisi quod contincautur in lcgibus 
natune supra commemoratis. Xam jnjfgen/iufu ct 
jaxiiatur<p \t\em sunt. Uuod potuitfieri ante cin- 
tates constituta.9 a quolibet homiue, idem fieri potest 
per jus geutium a qualibct civitate ; et lex, quse 
homiui ante jum civilia qutd a^eiidnm ei quid fugi- 
endum sit delinit, eadem civitatibus per summe 
imperantiuin con.tcientias dictare intelligitar. Curia 



254 



DE CIVITATE. 



CAP. XXX. enim justiti» naturalis pneter oonseientiam nulla 
ii.uiiirin™ ^' <J"^ regitsolus Deiig, cujustlictjimina, respec- 
nitaFwuiu, tu Dei natnrie anthoris rejjnantisque iu eordibus 

hnminuni, lcges snnt naturale^. L)c rcguo autem 

Dei dicemus in scc)ueutibus. 



C.4PUT XXXI. 

»E HKONO DEI KATURALI. ^ 

CoNDiTiONEM hominum pure nntnraleni, id est lib- 
ertatem iutegram, qualis est eorum qui neque reg- 
naut iieque reguantur, anarchiam esse ct belhim; 
pnecepta, qnte quomodn conditin talis futrienda sit 
docent, leges essc unturales ; civitatem, siue suiniaa 
potestnte uniushominui velntEtus, vocabulum inanc 
esse; civcR hnhenti pote.statem sumuiaiu ^iinplicem 
dcbcre obedientiam, prcetcrquam i» iis rcbui; quae 
pug;Qant cum legibus divinis ; satis ostcusum cst iu 
supcrionbus. A.d officiorum civiiiuiii doctrinnm 
integrara, restat ut qujenam sint diviiiic leges inqui- 
TATtms ; qutbus ignoratts, utrum is, qoi sammam 
babet poteatatem, congrua an incongrua legi divjnic 
imi>eret ignoratur ; et proinde cives aut uimia obe- 
dientia cinU in Deum peccaturi, aut metu peccandi 
contra Deum roandata civitatis transgressuri sunt. 
Ad »copu1um utrumquc fugiendum, neccsisarium est 
ut legea divina: quse sint cognoscannis. Quoniam 
autcm cogiiitio legis a coguitiouc dcpeudet summse 
potestatis, diceudum est in sequcntibus de regno 
Dei. 

Psal. x<!vi. 1 : Domtmts regnatitf exuitet terra. 
Uursus.Pivai.xcviii. 1: Domhiux regnavUJrascfintur 
jjopuii: fjuiaedet super Ckeruhim, moveatur terra. 



DR CIVTTATK. 



255 



Homines divina? potciitire, vcHnt noHnt, suhjiciim- cAv.xxxr. 
tur ; et ciui csist(mtiam vel providentiam divinam ' — ' — ' 
non ngnosecnt, nonjiitriini exeutient, scd ]»ropnain u«-.i«ji. 
ipsonim tranquillitatem. Potpntialiaecdivina. non 
modo sn\Kr geniis lintnnnuin, sed etinni siiptT aut- 
malia ceetcra, atque etiam supcr rcs inauimatas, 
loctaphorice tantum re^mm dieitur. Regnare enim, 
proprie sumpto verbo, cst impcrando, minando, pro- 
mittenth regere. Sulwliti ergo in r^io I)ei uou 
sant res inanimatie, neipie creatnrse irrationales ; ' 
qnia prcecepta divina nnlla intclligunt: neque atbei, 
aut qui nctionum Inmmnanmi eumm Deo esse non 
exlHtimuiit ; propterea quod nultiun agnoseunt pro;- 
ceptnm divinum. Uui ergo creduut Deum esse ct 
generis humaui curam gerere, et pra.'cepta Dei ag- 
noscnnt, in re^no Dei soli cives suut; reliqui pro 
hostibns een.seri solent. l't qui? verbis regatur, 
requiritur ut verba intelligat; quiuilli, lUsi hocfiat, 
leges nou suut ; cum ad esscutiam legis pertlueat 
porspicua promulgatio, qualis Itrnorantia; excu.>ia- 
tionem pi"ccantibus tollcrc sufticiat. Proinulgaiitur 
antem leges divinse tribns modis ; nempc per dicta- 
mcn rationiM nafuralis ; per rerelatioHem ; vel per 
wjffcn» alicujus homiuis, cui (idem apud ceteros feeil 
Deus per operationcra miraciilorum. Triplex ergo 
quodammodo dici potest cssc verbum Dci, nimirum 
ratiomie, sensibile, et propheticum ; cui respondet 
triplex g;pnuft audiendi Deum, nempe recta rntio, 
arMus xiipernaturalis, ei^det. Sensus autem *«- 
pernatiiraiis, cum sit uihil aliud quam revelatio 
homlui singulari facta, illum soLum oblLgat cut facta 
est. 

S. diftcrentia inter reliqua duo verbi diviuigene- 
ra, ratioaate et propfieticain, attribui Deo potest 



2S6 



DK CIVITATE. 



CAP. XXXI. regaum duptex, nafurn/e et propheticnm. NatU' 

n, ''^ rale, quatenus Ulos n^t, qui providentiam ejiis ng- 

iHi lutunii. noscunt, per dictamen rectae rationis: prophefirum, 

quatenus pnpiilum suum eleotum, uempe priino 

Israelitas, et deinde Chrbtianos ; quos uon solum 

per dictamina rationis naturalis re^it, sed etiam per 

legea positivait, ilHs datas per prophetas suos. Dc 

r^io Dei natnrali tractabimus in capite pncs*-nti. 

Rcgni divini naturaliit jus, quo Dcus itlos, qui 

lcges naturales vlotant, afiligit, non ab co derivatur, 

qnod illos creaverit cum non essent ; sed ab eo, 

quoddiviuie poteutia: rcsistere impossibilc est. Os- 

tensum supra cst> potestatem summam apud bomi' 

nesa/Jrtc/oesse; ad iutelligendum autem quomodo 

jus idem oriri a uatura potuit, considernndum est, In 

quo casu scmpiteruum esi>e potuit. Cum euiui pcr 

naturam jus crat omniljus i» omuia, et per consc- 

quens jus regni habcret pcr naturam, etsi propter 

tnutuam rcfiii^tcntiam iuutilc, unusquiiiqne ; si quis 

corum tantam habuisset potcntiam, ut ccrtam inde 

sibi in belto vjctoriam eoutra omnes homines pro- 

mittere potuisset, quse ratio excogitari potest, quare 

uou potius et se et omuc-s alios bumines ipsc suo 

arbitrio, regnando in omues, deCcnderc vellct, quam, 

ad sui ipsius dcfensionem jura civilia constitueus, 

legea in seipsum accipere : Naturae ergo omnl- 

poteuti, cui rcsisti nou potest, repium et dominiuni 

io geuus humanum uuiversum adhiereret naturati- 

ter. At^jue juris, quo quem velit affligit et cui velit 

ignoscit Deus, fundamentum hor eat ; non autcmj 

ut multi arbitrati sunt, peccata Uominum. 

QuBestio en\.m,quare matis secuntia^^honia adver- 
x(E r&s contiHgnut, vetustissima est, et difiieuitatis 
laittse, ut uoQ modo vutgi, sed etiam philosophorum. 



DK CIVITATB. 



257 



IMMlunll. 



quod majus esr. sftnctorum fidem coiicusseril. cap. xxxi 
Qtiam bonna fsraet Dens, inquit P.^nlmista (Psal. 
Ixxii, I. 2. 3) hix qai recfo «unt corde. Mei antem 
pene moti smit pedes, pene effuxi /iiint gressus 
wei: qnia xciaci super imqHos, pacem peccato- 
rnin ridens. Ktiniu Joh, cuiu Deo qiiani ocriter ei- 
postutat, f|uod jtistus exittteus tam gniviter afflicttis 
fucrit 1 Qiuvstioncm autem de quferimouin Jobi 
decidit Deus, non argumcntis a pepcato ejiLs, sed 
ah omuipotentia siia dcrivntis. Cum ctum amiri 
Job ab afflictinuibus ftd peccata ar^menta «ume- 
rent, iUe autcra ab iunocentia sua se defeudorct, 
Deus ipsn.sentcutiam latiirus.afllirticines illasabom- 
^Jiipotentia sua comprohavit, diccndo, (Job xsxviii, 
^P): UbieraJi tv, qiiando pottfHam faHdamenta ter- 
r ra ; aliisque similibus a poteutia ductis utendo ; 
tandemque defensionem quidem Jobi coufutavlt, 
iuuocentiam vcro approbavit, doctriuamque amico- 
Tum ejtjii crroueam condeniuaviL Atquc eum sen- 
teutia hac Dei congruit Scr\-atoris nostri sententia 
de homiiie natocceco, his verbis, (Johaii. ix, 3) : AV- 
que peccarit hic, «eqne patres ejus ; sed tii opera 
Dei manifestarentrtr. Quanquam autem dictum sit, 
intrasse in muHdnm mortem per peccatnm : id cst, 
nisi jieccasset Adam, niors iiou fuisset ; «on taineii 
inde scquitur, quod Detis illum juste afHigere uon 
potuisset, nisi peccasset ; sicut oeetera auimalia 
affligit, qua; peccare nou possiuit. 

Proximo looo (•onsidL-rauduiii venit, quicnam siiit 

legcs iUae divinac, quic ad ofHcia hominum spectnnt 

mntua; et qmc sint illw, quse spectant ad cultiim 

i naturalein. Priores illse sunt de qulbiis dictum 

t capitibus xiv et xv. Considcnuulum ergo re- 

at, qua! sinl naturatis ratiouls, absquc alio vcrbo 

VOL. III. S 



2&8 



DB CIVITATE. 



IW iwwn 



CAP.xxxi. rtivmo, dictaminft circa majestatis divinfc AoNorrm 
et cu/tHm. 

Cousistit /lonor tii cogitatioiic bonorautis iutcma, 
nemiK-, in opinionc ([iuun (!e potcotia et bonitate 
quis([uv habet illiiis t{uem honorare tlicitur. Ilono- 
raiitis crgo Denm est, de potentin et bonitate divjua, 
quaiituin iwssibile est, uiiitrniticeDtissinie scntire. 
Ctiitus aut£ui s;igua illa sunt, quJbus ita seutirc nliis 
indicatur. Cnltus enim proprie opera vel labor 
tllc est, quem quisque iu rem impendit qiiamcun- 
qne, nt nb illa sibi bonum aliquod obtincat. Res 
autem itlaj, nnde bouum expcctanius, vel in nostra 
potestatc suiit, ita ut bonuni, quod pra-staut, labo- 
rcm nostrum ticquatur natunditer \ vel m potestate 
nostra non snnt,ctproinde lahorinostro pro volun- 
tate oostra non respondent, sed pro natura remm. 
In sensu primo, quem terrje impeudimus laboreia, 
eiiltux et eulturft dicitnr. In sensu secundo, ubi 
animi liomiuum ad volurttatem nostram duccndt 
sunt, nou per vim, sed per oRicia, cnUus est omne 
cfficii irenn», qiin ipsis plncendi slndinm iudica- 
tur ; qualia suni ipsos landai'e, magniticare, admi- 
rari, ctc. 

Ab honorc intcnio, ncmpe, opinionc magnifica 
de rei tionomndse potcntia ct bouitatc, nascuntur 
tres affectus ; amor, (pii rt*fertur nd bonitatem ; et 
spes et mefns, qu^ respiciunt ad potentiom. Ucm, 
tres partes cultus extemi, /nus, magnijicalio, ct 
henedictio. sive ut loquuntur CriEci, /«ifc-opw/ioc ; 
qnaruDi una bouitutem, altera poteutiam, tertia 
felicitatem attribuit. 

Si^ia bonori» aliqua snnt, tum in attributis tum 
in actionibus, qua? ita sunt niituroliter ; nt in nttri- 
butis, bontfi,jiuitus,liberalis,Gi Kimllia; in actioui- 



DR CIVITATE. 



2S9 






'bus, ut prece»y grafhrum actw, et ohedientta. cap. xxki 
iVlia sigiia honoris 6unt per voluiitateiii vd couswe- ' 

tudinem hominum ; et proiiide in tenipinibus qui- 
busdam et loeis honoriQca sunt, in alii» noii sunt ; 
qualia suut cer«-'m«iiise et prestus, cjuibus iiiter pre- 
candutn homiiicit, diversii; tomporihuset locis, utim- 
tnr diversis ; et diei posRunt enlttis nrhitrarins. 

Cultus arbitrarins allus cst imperatns, ut qui sit 
larhitrio iinperaiitis; alius rolnnturius. 

KursujJ, alius est publicux, alius privntus. PtibU- 
[riMcst cultus eivitatis; prirattat, hominis privnti, 
' aive civis. Puhtiem, rcsjHxtu civitatis, liber est. 
Item, cnltus prieatas, secretus quideui, liber ; iu 
pnesentia aotem multitudinis nunquam est sine 
metn aliquo, vel a le^ibus vel a reverentia astan- 
tium : quorom utrunaqne libertatem aliquatenus 
diminuit. 

Fiiiis propter quc.m coli se velint homincs, est 
poteiitia. Uuem enim coU vidcnt, potcutcm csse 
intclliKiuit. rincm autem proptcr qui-m coli se 
vclit Dcus omnipoteus, nullum video pneterquam 
ut benefaciat nobis ; cultusque noster debitus est j 
et illi juxta houoraudi re|;;u]as, quas ratio naturalia 
dictat potentioribus n miuuspotentibusobservandns 
cBgej boni adipiscondi vol damni vitandi eansa, ex- 
hilHindiL^. 

Inter attributa, quie Deo debita esse lumine na- 
tnrali intpllistiinus, primum esl exisfentia, id est, ut 
eonliteaniur Detim e/ise. iloiiurarc cniuquodnou 
putainus esse, impossibile cst. 

Secundum est omnipotentia, et quod omnium 
rcnim conditor est et rector. (lui dicunt ergo 
raundum jetenmm csse, Deum uou honoranl quHii- 
tum possunt : ncque illi, qui Deuiu reruiu humaiia- 
rum curam habere negimt. s s 



260 



DE CIVITATB. 



CAr.xxxi. Tertium, Deum non honoraiit quantum poesunt, 
qui finitum esse dicunt ; tinito enim addi potest. 



Uo 



pqni" 



D*iokiunii. fifrurafn ei^o Deo attribuere, e«t contra houorem 
Dei : proptcroa qiiod figura orniiis fiuita est. Et 
proptcr pnndoin rationem contra honorcm Dei cst, 
dicerc quod ilhim oonclpimus, imaginamur, vel ali- 
quam ojiis in auimo haherc itieam : quioquid enim 
conoipimns, tinitinn est. Dicero, item, Deum lotim ; 
quin totnm de finito tantuni dieitur. Dict-re, itcm, 
quod Dcus iu loco hoc vcl illo cst ; uum qulcquid 
in loco est, circumscribitur ct finitum est. 

Quartum, contra Dci houorem cst dicere plures 
esse Deos. Plura enim iuHnita esse uon possunt. 

(iuiutum, conlra honorem Dei est, jnxta pro- 
priam verborum significationem, Deo attribuere paa- 
sionofl, qua; snbindicant dolorera ; ut pcenitoniiam, 
iraui, misericordiam ; vcl qua; significant indigon- 
liauj ; ut a])petituni,siiem, cupldinem; vel faculta- 
tem quamcimque passivain. Patt enlui est puteutia 
ab iigentc alio teruiinata. Itaquc quaudo DiX) attri- 
buiinus vofuKiatem, nou dehemus per rolmtatcm 
appetitum rationalem iiitelH^ere, quali» in hoinlne 
cst, sed diviuam potcntiam, qua omuia qua: fiiiQt 
efficit. Slmilitcr, i[ui Dciuu pu/ert; senltre, geirCf 
itttelligere dicunt.quje facultatcs in hominibus nihil 
aliud suat qiiam animi ab agentihus exteniis per 
corfioris humaul partes orgonieas cxcitatus tumul- 
tus, iiisi pcr ea vcrbaintclligantdivinam et incom- 
preliensibilem poteutiam, Donm non honorant. 

Is, qui Deo attribuere nomeu uuDum veltet uisi 
quod naturali ratioui conforme sit, nominibus uti 
dehet vel nt^tivis, itffimfus, tFterHus, incomjyre- 
henfiihiliit ; vel superlativis, ut altissimux, masimtcs; 
vel iudefinitis, ut houuSi Jtistus, saHcttiSf CraUor; 



Oa CIVITATB. 



261 



IV t>|fnn 



idque eo sensu, ut uou velit declarare qiiid sit cap. xxxi 
Deus, sed tjuautura ipsum admimmar et venera- 
mur nos. Unicum cuim uatiirsc suae nomen habet 

EST. 

Actinnes autom qnffi ad cultnm divinnm pcrti- 
nent, rationis est, ut Ris:na sinl honoris; qnales snnt, 
primo loco, prece». Sccundo loco, grafmrum ac- 
tionr* ; (lua; tnint-u a i^rceibus in cultu diviiiu uou 
alitcr ditfcruut,uisi quud bcnclicium prucTdant prc- 
ocs, gratiamm actioues suquautur ; cum tau barum, 
quaru illnrum finis unicuii est, nempe, ut beneficio- 
rum tam prieteritomm c|unm futurorum Deum au- 
thorem esse aijuosL-amus. TiTtio loco, i/ona, id est, 
saeri^cia ct ohlalianes, sl in suo ^nere suut opti- 
ma, si^ia honoriK sunt, et cultibt divini pars ration- 
alis. Quano, si^nuTn lionoris Deo exliilwudi est, 
non jurari' ni.ti fH-r Deiim ; ilkuu euini solumesse 
scrutatorcm corclium, juraudo confitenmv. Uuinto, 
pars cultus rationalis est, dc Deo non nisi conside- 
ratc locjui ; signura enim est timnris, et tJnior po- 
tentise di^inre confessio. Noiucn ergo Dci non 
temere u^ur|»andum est, ucque sine cautMi ncK^ssu- 
ria ; uerape, inter cives ad certitudiueui judiciorum, 
aut inter gentc!; ad evitnada bdla. De imtura au- 
tcm divina disputare, honori Deo debito coutrariiim 
C8t ; supponiturenim de regnu Dci sciri nihil posse, 
uisi |)er nitionem naturalem, id est, per prineipia 
pliysiea: qua? tantimi ubeBt ut naturam diviuam 
patefaeiant, ut ne nostram quidem aut cujusquam 
rei mininifc naTm-am nos dncere pn.ssint. lu attri- 
buti^ crgo divinis respicienduin non est nd defini- 
tioncs vombulnrum, scd ad c)uam sigiiiticaut houo- 
ris inteutioiifm. Scxtn, in preciitioiiibus, gratiariun 
actioiiibus, oblatiunibus, et sacnfieiis dictamen ra- 



3ti3 



DE CIVITATB. 



cAf . XXXI. ttonis nuturulis est, ut siut omiiia in suo genere 
■"^ ' optima. In prewitionibus et prfiliariim actionibug 
iiMiMianii. dictifines, verba, et oratio tota, si subita, levia, aut 
nistira siut, e cultu divjno, ubi oumia pulclira et 
(iecciiter composita esse debent, ejieienda sunt ; 
nani Deum aliotiui non hoQoranius qiiantnra pos- 
sumtis. Quod gentes imasines pro Deo coluenmt, 
fcccruut aljKurde ; sed quod carmiuibus et luuslca, 
tnm voc^ili tum oi^;ajiica, id feccriut, laudabilc crat. 
Septimo, dintat rationaturaliBuon soluin ut secreto 
colamus, sed etiam, et prajcipue, in publico coram 
honiinibus. Xam ahsque co, id quod in cultu gra* 
tissimum est, uempe, ut alii ad colcudum Deam 
perducantur, perit. Postremo, legibus obedire, 
nempe legihus natune, (iiani loquimur hicdeciiltu 
uaturnli), optimu.s oinnium cultus est; Mcnt enira 
apud Denni acfeptior e?.t sarrificiis omnibus obedi- 
entia ; itaetiam mandata Dei parvi faccrc, maxinau 
eiit contumcliarum, 

.\t(puc hic sunt divlni cultu«i lcges naturalc^. 
Uuoniam autem civitas iwnuina unica est, uuicum 
exhibere Deo cultum potest, id est, cultnm legibus 
civitibus impernturo ; qui oultus pubUcus dicitur ; 
iiec potest css*', nisi uuiformis. 

Cumque verha omnia, et proinde attributa Dei, 
significationem suam habeant a consensu et consti- 
tutiunc lioininum ; nttributa illa pro signis hiuioraudi 
habcudu suut.quic itn linberi vulunt homiucs. Quod- 
cuuquc auttm voluntutc horaiuum ficri potcst, ubi 
nulla alia Icx cst pra-tcr mtionem,tien etiam potesC, 
voleute cintate, per leges niviles. Uuod autem a 
civitate iieri potest, idem etiani per iUnm, qui sinn- 
inam habct iii civitnte potesta.tcm,tieri |ioteH. Signa 



DK CIVITATR. 



2G3 



Dr K|(iui 
IMnalarmli' 



ergo Iionorandi Deiim, (\nx constitoit bi qui sum- cap. xxst 
mam lialwt jxjtestatem, pro tnlibus In cnltu dinno 
publicoa|)nvati!i homiiiibus accipieiuia simt. Scd 
()uia non omnes actiunes [xissunt houuritica; 6cri 
pcr cun^ititiitiuncm huminum ; cum ali£e honoris, 
(Uia; contumvliee naturaliter si^^msiut; de lis ac- 
tionibus solis, an io cultum di^niium admittendae 
siut, roustituere potest civitas, quce sua uatura uec 
honorem nec oontumeliam significant ; et quod sta- 
tuerit civita», observari debet. 

Haeteuus dcn?giio et cultu Dei natunUi dictum 
est. Addani de ]KEuis natiiralibus hoe tantum, quod 
pe<:r4ita non constitutiuue cousequautur, sed nalnra. 
Nulla fere est humuua actio, qme iuitium non sit 
catcna: cujusdara consequcntiarum, adeo lon£|:ie, ut 
ad tiuera ejus prospicere pruvidentia humana uidla 
post^it. Concatenantur autem accidentia jucuuda et 
motesta adeo insolubiliter, ut qui jucuiidum sumit, 
molestura quod adkieret, quaiiquam improvisum, 
neces&nrio etiam aecipiat. duenindniodnni vim in- 
fereules punit vis aliena; intemperantiam puninnt 
morbi, ctc. Et talcs sunt quas voco puBoas naturales. 

De civitatis constituiione, de jure summam ha- 
bcntiuin potcstatem, ut de officiis eiviura, quse a 
prineipiis raiionis naturaiis deducenda erant, quae 
dicendn habui dixi omnia; firma, perspicua, et in- 
geniis liberis, ut putn, placitura. 

Sed dum multitudincm eoruni co^to, rquonim 
consiliis, ut siut fal!>a, e\[H;dit ; tpiiuido illos, qui 
doctriuas contrarias sustinent, ue bello quidem civili 
puuitos, emeudari video; cumque doctrinia Grfeco- 
rum et Utimaiiorum veterum seditiosis inarcnia op- 
tima iimutriri intelligo ; vereor, iie scriptum hoc 



264 DE CIVITATK. 

CAP. XXXI. meum reipublicse Platonicae, Utopiae, Atlantidi, si- 
■ ^ milibusque ingeniorum lusibus annumeretur. Non 
Ddnnianiii dcspero tameu, quin regibus integris in sua jura, 
doctoribus in officia sua et civibus attentius inspi- 
cieutibus, haec ipsa doctrina, cousaetudine mitior 
facta, tandem aliquando ad bonum publicum com- 
muuiter rccipienda sit. 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 






I 



CAPlJT XXXII. 

DB FQUTIC£ CHR>STIAN£ rRlNCirilS. 

Hactknus &jmmarum potesUitum jiira cinumquecAP.xxxii. 
oflScia a principiis pnre natiiralibus deducta sunt ; 
niminim a (lefinitionibus vocalmlonim coiisensu 
houiininii approbati». Stil ud ca, qita; dimida simt 
de natura ct juribus dvUaiix Ckrhtiante, cuju» 
co^iitiu depeudet magna ex parte a voluntatis di- 
vina; rcvolatioiiiNug supeniaturalibu.s, adhibenda 
sunt priticipia :dia, neiupc, verbum propbeticum. 

Venmtameu sensibus, experientise, et quod ver- 
bum Dei iiuiubitutum est, rectEe mtioni, renuntian- 
dura non est. Sunt enim illa instar minae, qua? a 
Servatore nostro hominibus ad negotiandum data 
est, nec in fide implicita, quaei in sudario involuta, 
reponeuda ; ged ad jutititiam, pacem, veraroque re- 
ligioneni expeiulenda. Uuanquam enim in vcrho 
Dvi rutioiiem liuuianam superautia umlta t»iut, id 
cst, quie nitioiic uaturah iicque dcmonHtrari ueque 
confutari possunt ; contra tamen re<^m ratiouem 
liiliil re[>eritur. 

Quoties ergo iu locum oliquem difficiliorcm, 
qiuun ut a nobis examinori possit, iiic-iderimus, iu- 
tellectum nostrum verbis ipsis sine examine phi- 
Uwopliicii, propter niysterionim divirionim incom- 
prchcusibilitatcm, dcbemus subjicc-rc et caplivare. 



266 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 



DapoHfoic 
ClulWiallu' 

piaaj iii 



CAP. XXXII. Mysteria enim, ut pilliU», quas morbo laborantibus 
priescribunt meclici, si deglutiantur integr», sa- 
imnt; mansae autein ph-ruinque revDmuntiir. 

Subjectio autem iutellectus uon ita intelligitiir, 
ac si teneretur aliquis alicujus alterios senteutiie 
conseutire ; oam seusus, memoria, iutellectus, et 
ratio nostra iu potestate nostra nou suut, sed tales 
sunt, quali^s res iptuc uecesiiario iii nobis eiHciunt. 
Intellcctum tuuc subjicere diccndi suuius, (juando 
illis, quorum cst dc doctriiiii; staturre, non contra- 
(Lioimus. 

AUoquitiir bomines Deus aut immcdiate, aut ol- 
terius bominis, cui immediatc loquutus aule erat, 
mediatione. Quo modo homiuein imme<Uate allo- 
quntur, iulelligi fortc potest ab iis quoa ita allo- 
quutus est ; sed ideni ut ab alio intelligatur, »\ mn 
iiupo&tjibile, ccrtc difficilimum est. Nam si quis 
mibi diceret, Dcum sibi superiiaturaliter ct iinue- 
diate lo^iuutura esse, dubitanti mi id verum esset, 
uon facile intelligo quibus argumcntis luilu fidem 
faceret. Siquidem ita dicit h cui debeo obedire, 
obedire teneor, catcnus, ut iieque verbo neque facto 
dissensum meum pacefaciam. Ut credam autcm, 
non potest cogere. Ciuod si qui authoritateni nul- 
lam bnbeat, hujusmndi aliquid dicat, cansa uulla, 
est nequc ut credam ncque ut obediam. 

Quibuif Deus loquutua eat in Scripturis sacris» 
non immcdifiti: ltH|UUtus est, sed per propliftaii, 
idquc oinnibus ajquabter. (iui Deum iu woinijio 
ad se loquutum esse dicit, Dtmiu ad se loquutum 
esse somuiasse se diciL Somnia autem aliena pro 
verbo Dei nemo accipiet, priesertim si somnia max- 
ima ex parte naluralia esse et ab arrogautia et 
£U|ierbiu somuiuutis procedere posse sciat. Uui 



DE CIVITATR CnRlSTIANA. 



267 



visiouem a Ueo vidissc aut voctim audiftsc m: dicit, cAP.xxxri. 

somuiiLsse credetur ; ssene eiiim et fiicile vaiiis et ? ' !""' 

iiQpentis hominibus Romiiia illudunt. Uui s»per- n..„,\«,» 

iiuturaiittr insijinitain sibi esse a Deo doetriuam '^™^'" 

idiquam nuviim dicit, u sjipieutibus ingenii sui od- 

miratione insauire intelligetur. Quanquam autem 

in somnio, in visione. per vocem et pcr insi>ira- 

tioncm liominem nlloqui potesl Deoa omnipotens, 

dimiti tauieu Detuu sibi ita loquutum essc cre- 

dcrc oblij^tur ncmo, homiui scilicct qui et crrarc, 

et quod pcjus est, meutiri potest. Quilius ergo ra- 

tionibus sine divinareveUtione iiitcllig^ere possibile 

est, quis sit vel uon sit propbetn verus t lu qua- 

driiigentis proplietis, quos (I Keg. xxii. 6) consuloit 

rex Israelis de bcllo gcrcndo contra Ramoth-Gilead, 

venut crat unious Mioaiali. Prophcta ille, qui 

(I Rcg. xiii.) inis.sus a Deo est ad prophetaudum 

coutra ultJirc quod cxtruxerat Jeroboam, propheta 

Dci erat, ct mirQcula opcratus cst coram rcge ; idem 

tamen ab alio propheta deceptus cst, qui divino no- 

miiie abusus est. Si propbeta prophetam uon cog- 

uoscat, quomodo possibile est ut voluntos Dei certo, 

pneterqunm ralionc uaturali, cognoscatur? Re- 

sjHindeo, duo es»e in Scripturia iudicata prophetae 

veri signa, quibus eonjunctim, non scorsira, pro- 

pheta vems dlguoscntur. Seorsim, inquam, neu- 

tnmi lioruin siKnoriiui sufficit. Si mrrexeri/, dlcit 

Deus (Deut. xiii. l-o), itt meiUo tiii prophefa, tmt 

gni mmnium vidisse se dicat, et pr<edi.Terit xt^- 

nuoi atque portentHm, et ecenertt quod loqtmttut 

eat ; et dixerit tihi : eamu* et *eqHavttir Deoit ati- 

etios ({iws iffHoras,et iterriamus ei* .' Non aitdies 

verlm prophetre tUitts atit xommatoris, etc. Pro- 

pheta nutvm i7/f et Jictor /tomuiorum iaterjiciettir ; 



268 



DK CIVITATE CHRISTIANA- 



ChrWlniup 
icincl^li. 



CAP.wxii. tjuia locHvtux est, nt voi nTerteret a Domino Deo 
vestro. Ib his verbis notanda duo sunt. Primum, 
quod Dcua miraculorum operatioucm solara pro 
nota prophetic veri haljeri non viilt, sed quod mi- 
raouhmi fieri patilur, ut conatautiam populi sui ex- 
perimeiito tentet. Miracula fccerunt ctiam incan- 
tatores j^Kgyptti : uon tainoii iltis crodcndum erat. 
Secunduin, quod iiuRntum^nR ma^um sit minicu- 
him, si teiifiat tameii ad rebeUioncm coutra rcgciu, 
alind nou cst pnetcrfidelitatis populi probalionem. 
Similiter, postquam Servator noster Jesus Christus 
pro vero Messiah, id ost pro rege a discipuHs ag- 
iiitus osset, uionere itlos dc miracutorum pcriculo 
non omisit. Nolite, inquit, (Matth. xxiv. 23, 24), 
crcdere ; mrgent eitim pseudocfiristi et psetido- 
propketa:, et dabuiit sigtiu mas^iia et prodigia^ ita 
itt iit errorem inducaiilitr, xt Jicri potcnt, etiam 
electi. Unde coustat fieri posse miracula etiam a 
p8eudoj>rophetis, iiec tamen ut doctrina eonim pro 
verbo Uei recipienda sit. Kt Sauctus Pnulus ad Gala- 
tas (eap. i. vers. 8); Si ego, aut angc/us de cielo 
evangelium a/tHd prfcdicaverit rohiii f/iiam quod 
ego pratdicavi, nnatMeiaa xit. Quid autem erat, 
quod praHiicavemt Paulus, nisi ciuod Jesns ChrL-^tus 
crat ri'X Juda.*orum ? Adeo ut pra-tlicatio omnis 
cimtra potestatem regiam, juxta scntcntiam Sancti 
PaiUi, anathematizauda sit. 

Sicut autem miraculamm operatio, si doctrlna, 
qiiam operator introdocere conatur, contraria sit 
doctriua^ jam a Deo iustltut» ; ita verae doctrinae 
pnetlicatio, siuc miraculi operatione, revelationis 
immediatm signnra cst insnfficions. Itaquc qui doc- 
trinura veram pnedicat, si sine dato niiraculo sibi 
credi ut prophotai postutaret, audieudus uuu esset : 
nt palet ex Deat. xviii. 21, 22; Quotl si tacita 



DB CIVITATB CHRISTIANA. 



2G» 



k 



cogitatiottc rvtpojiiif^i.s: Quomotlo jwssum i»/elti'CAP.x\\ii, 
gere verbum, yitod Dotuiniix noit enl loqtmtm? lloc ^ ' ^ 
habcbis signitm : qttodin nominf Domininropfirta <-'i'rt"»^ 
ilic prfrai.rerit, et aoa eceucrtt ; /toc Dominiin noa 
cst ioqutitMy Hcd per tumoreta onlini «ui prophfia 
conjinxit ; et idcirco non liinehis cum. Sed |ic>terit 
aliquis liic objicere : Com propheta pracdixerit ali- 
qiiid futurum, qnomoflo scire possumus, ntnini fu- 
turum sit iiffiie ? PraKlicere euim potcst, qiiod 
posc teuipu» luiigissiiiiuiii futtirum ^it ; vel indeti- 
nite, qnod futurum iiit aliquando. Itaque sigiium 
hoc iiintile erit. Uuare ut propheta aliquis agnosca- 
tur, coufirmari detient, quje pnedicit. pcr evrntum, 
aut pric?entem, aut piiula pos<t fuiuruni. Patet 
ergo, duo ha-c sigim, nempe, religionis receptw 
pradicaljonem, et miraculorum operationem, coii- 
junetira atteiidere, nou seorsim, <|uis verus sit pro- 
pheta, id est, quis sit ad quem Deus iuimcdiate lo- 
quutu^t CMt. 

Cessautihns autem jam pridem miraculis, siguum, 
quo revelationem, aut inspiratiuDem hominii!cujus- 
quiun privati cognoscamiis, aut ad doctrinam cjus 
rec^piendaitt obligcmur, habcmus nullum, pricter 
Scripturas sacras, quse a tempore apostolorum mi- 
raculoruni locum supplent, et proplietia: w^sAt 
tionera iiatis compensant. Ex quibus Scripturis, 
per iuterpretatiouem rectam cautaraquc nttiocina- 
tiouemj praiecpla ct retnda;, ad scicntiam officiornm 
Dostroniro tuni erga Dcum tum erpa horaiues ne- 
ccsHirifc, sine cnthuRia.sino aut inspiratione aupcr- 
nntnrali- facile deproini possuiit. Ek illis er|ro eo- 
runi, quie de jiire suinina; potestatis civitatis Cliris- 
tianae dicturus sum, ])rineij)ia snmeiida sunt. Tta. 
quc iu capite proximo, de libris, scriptoribu.s, scopo, 
vt authoritate Sacrorum Biblionim, diccudumcst. 



a7o 



DE CIVITATE CHTITSTIANA. 



CAPUT XXXIIl. 

DE SUMEHO, ANTIQUITATE, SCOPO, AUTHOBITATR, KT 
INTF.Iiri{rTllttJS LIBROKUM SACRORUM. 

CAP.sxxiii Libri Sacri illi sunt, qui pro vitae CbristianEe 
ihZaim mx.- canone »1^6 regula habentli siint. Quoniam autem 
niiiiiMCr, •coiiu. vivendi reffulie illis quibns prjescrihutitur, si illas 

aiiiliurtCM«,ii iii- '^ ' ' 

tMvraUbii>.ubt«. obscrvarc obhgautur, lcges suut ; quiestio onturde 
ruBMenituD. j^gjjjjy.^ p^.^. totnjjj orbem Christianum, tum natu 

ralibus tum cinlihus, qaanam authoritate leges 
factae siHl. Uuauquam enim iii Scriptura Sacra, 
quQS leges uiiusquisque rex sive coctus Christiauus 
constituere in dominio suo debeat, definituiu imn 
sit : quas tameu constituere uon dcbel, defiuitum 
«?st. Cum autem ostensum slt supra, illos, qui sum- 
inain habent in civitate sim potestatein, solos legis- 
latore-S esse, Bequitur libros illos solos canoiiicos, 
id est, leges esse in unaquaque civitate, quse summi 
iniperantis authoritate hita: smit. Imperautium 
oinnium iraperator Deus quidcm cst, et illi a civibus 
pnestanda cst obedientia ; quirquitl in coiitrarium 
jubeat rex terrenus. Sed de obedieutia Deo prie- 
staiida controversia nulla est, sed qttattth et quid 
loquutus sit Dcus ; id quod ab iis, quibua nuIlft^J 
data est nn-clatio siipcniaturalis, sciri non jwtcstf^l 
nisi per rationem illam naturalem, qua pacis ct jua- 
titiffi obtinenda; causa authoritaU sHmmnrum po- 
testatum »ese submiseruut. Quure. niiltos ego 
libros pro Scriptura Sacra aguosceredcbco, prfcter 
eos quos sancivit Ecclesia Anglicana. Uuinam au- 
tein illi libri sint, non est opus hoc loco rc^nsere. 
Testameuti Vctcris iminerat Josepbii.'? riijiuti et 
duoH ; nempe, Mosis quinque, Proi^lietarum trede- 



DB CIVITATB CHRISTIANA. 



271 



cim, vl roliquorum quatuor. Eosdem nuraerat cap.xxxiii 
Hiurouymus; niminim, Mosis quiiiquf;, Propheta- p,.^„„,^ "]^„ 
rnm octo, et Hngiograplionim novem. Uterque "•r«".«"i>" 
librum &apiciitia; Solomoius, Kcdesiasticum, Ju- t^r^iiiinub)»- 
dith, Tobiftm, jjrimum <'t sminilum Mnchabcorum, '^ ""°'""'- 
a cimoue exchidit. Kos<lem soIor transtulcrunt 
Srptun^tHia ItUerprete» m lin|i^am Grfecam, ho- 
mines Judjei Graecje Ungure periti, jussu re^s Pto- 
lomjei. l)e libris Testameuti Novi inter eeclesias 
Chrisiianns controversia uulla est. Librorum Sa- 

I cronim scriptores qui fuerint, ex historiis ostendi 
non potest ; ipsoriim ergo librorum lumine inresli- 
gandi esaent, si omnino investi^nri possent ; quod 
luuicn etsi uuiuscujusque libri scripTorcm nou os- 
tcndat, ostcudit taucn quo fere tempore quisquc 

^scriptus fucrit. 

Liber Peutiitcuchi scriptorem hahuisse Mosem 

[non videtur, sed polius de Mose quam a Mose 

|Scriptus esse. Legimus capite ultimo Deutero- 
nouiii (vers. 6] : e/ mn eogmtit homo sepulckriim ' 
ejus iisfpte in prfcsentem dlem : id est, uscjue in 
diem in quo liber ille scripius erat. Scriptiim ergo 
csse longo poat mortem Mosis tempore, manifestum 
est. Quod Mosem verba hxc scripsisse per pro- 
phettaui dicaiit, ineptum est. Ilursus, in libro 
Gcucsios (xii. 6) lc^iinus : PertruasivU Abram 

I irrram uxijue atl locnm SSchem, ttstjue ad coural- 
iem iUuxtrem. Chananeus autem titnc. erat in terra. 
Q,uje verba esse non possuut ni^i eju.s. qui timc 
seripsit quando iu ea terra Chananeus uou crat. 

JNon suut ergo ea verba Mosis. Kursus, (Num. 

[xxi. H,) sic legimus : Dicttur in libro bellorum 
Domini : Sicut ^fecit iu Mari Hubro, »ic Jhcict in 
lorreHtibiut Arnon. Qua: scribi a Mose i|)30 non 



272 



DR CIVITATR CnniSTlANA. 



CAP.xxxiii potnenint. Easolascripsit Mosps, quse & scriptore 
Dcmimrro la P^n^s^cuolii srripsis.^e dicitnr.nempo volumen legis, 
uqi.iiAw.^i*. qiiie habctur iii Denteronomiu a capite undeeimo 
irriwrtit"i,iiw "sque ao tniem capitis vicessiiui septimi, et quam 
rM» «rt..ru.u j^ Hclitu terne Cluiiianeie lapitlibus ini^erihi jussit 
Deus. A* olumeit hoc scripsit ipse Moses, tracUdit- 
que sacH.Tdotibus seuiorilmsque Israelis, Israeliti» 
omnibus in Fcsto Tabcriiaculorum scptirao qnoque 
anno recitanduiu. Atque h%c |e\ ea est, qutuu 
Deos, a Eaccrdotibus ct Leviti:; transcriptam, a re- 
gibns pnpidi Isratditici futuri legciHlam e.<sse jnssit. 
Quod liber Josun;* loiiji^o tempore scriptus sit po?t 
mortem ejutj;, ex libro ipso eoUigi potest. Cnm in 
raedio alveo Jordauis erexissct Josua, iu monumen- 
tum transitusHehrKomm, duodicem lapides; serip- 
tor libri de i!!is dicit (Jos, ir, 9): et ibi sant ux<iue 
iw pr<rsfiitem difm. Siinililer (Jos. v. t)), cuin dix- 
isset Deus ad Jn,sunra, Hodir ahstuli opprobriutn 
/EfTijpti n rohis : dicit scriptor ; Vocatum est 
rio/ttCH loci i/lim (/a/f^ulti, n.vtjue in prteiteHtem 
rhem. Wxc et aliu argumt-nta similia ex aliis locis 
libriJosuffijUt JoB. vili. 29 : xiii. 13:xiv. U;xv.fi3, 
ostendunt libmm Josufe scriptum esse satis longo 
tempurc post illius mortem. 

De lihro Judicum, ex eap, x\iii, 30, mamfcstum 
Mt, quod post captivitatem decem tribuum seriptus 
sit : uhi dieitur, Posaern»/ sihi sculptUe, et Jouu- 
tlian acJi{ios ejm «arerdotes irt trtbu DnUt nstfice 
ad dicni captivitatis stia:. 

Liber Ruth scriptus cat, ut vidctur ex cap. i. I, 
post Ubruiu Judicum. 

ducid librl Samuelis |K)st mortem ilHns scnpti 
fuerint, ostenduut loci sequeutes: 1 Sam, v, 5 : 
vii. 13, 15: xxvii^G: et prjelerea xxx. 2.j, ubi, 



I 



naa tmrtmiiai. 



postqiiam Drnidpartem spoliJiUis, qui remanseruiit cap.kxxiii 
axi Rarcitias, Dequam cum descendentibus ad priBliump,^^;,^^ 
atljudicasset, dicit sprintor, e( factnin enl hoc ex dic "t"'""- '*"i'* 

... , . . . «'id.onliHr.K iii- 

tila, et aemceps coRstitutim et pr<efiiutmn quaJit irti.ntii.u.iii«». 
lex (M Fnraef mqve lu diem /lanc. Itein '2 Sara vi. H, 
«bi David propter morteoi Uzzee contristatu* est, 
dicit scriptor : locatum est «omcn ioci iiiius per- 
custio UssfC, ttsquc in diem huHC. 

Loci ex libris Reguo) et Paralipomcnon similes 
ante dictis, ncmpe I Reg. ix. 1.1: ix. 21 : x. 12: 
xii. 19: 2 Reg. ii. 22: viii. 22: s. 27= xiv. 7'- 
xvi. fi : xvii. 23 : xvii. 34 : xvii. 41:1 Paral. iv. i I : 
V. 2fi, ostciiduntscriptoscssc ilios lilirns longotcin- 
pore po!«t rcs tp»Ls ^-stas : qtiod autcm etintu post 
captivitatoui Habylonicam, nrgumcuto cst, quod 
IpMi ttistoria iu captivitatcm desiuit. Facta cuim 
vctustiora esse necesse est quam historia, muito 
magts quam libri ilH, qui historiam citaiit, ut &ci- 
nnt hi libri qui citnnt annates regum Israetis, li- 
bnim prophetfE Samuetis, libram prophetap Nathan, 
librum proplietie Abijah, visiouem Jebdo, Hhros 
prophetffi Seniah et propbeta Addo. 

Ciuoii libri Esdr» et Nehemise scripti fuerint post 
reditum a captivitate, ex tibris ipsis manifestuni est, 
refedificatioiietu imirorum et domuum Jeni^lem, 
et pacti reiiovntionem, et potitiie ordinationein 
CDarrautibut!. 

tjher R^tlitT in ipsa captivitatc, vet post eam 
fcriptus est. 

Temporis, in qtio scriptus sit tiber Job, notam in 
ipeo nultum iuvenio. Uuauquam autem |>ersonam 
vcram,ni)iifictam fulsye Jubuni ex Kzecbiel. xiv. H, 
et Jac. v. II, certissimutn sit : liber tamen itte 
historieiis noii videtur, sed tractatns moralls de 

VOL. III. T 



274 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 



nim ui.'nirulii. 



CAP.xxxtii qnasstione antiqua qiiare improbia In hae vita hene, 
D«^um:i(.., .«- pTohis fititem plerumqtfe male est. Id, quod ex eo 
rtqnii«to. H.Bpo, probaliilins fit, qnod a princij)!*» libri usque ad ter- 
wrpntaiusmiiu-tii capitis versum tertiuni^ nempe qucrimoniarum 
Jobi initium, oratione prosa llcbraicc scriptns csti 
inde autem usquc ad ultimi capitis verstim scxtum, 
versu hcxainetro ; ct rursus, quod ultimi eapitig 
restat, oratione prosa. Ita «t disputatio circa quses- 
tionem tota versus sit ; prosa autem in* sola pne- 
fetione et epilogo inveniatur. Versus autem neque 
illis, qui in magnis dolorilms coustituti suut, ut Job, 
uec illis, qui oonsolaturi miscros veniunt, ut aniici 
eju»!, HtiluB usitatus est, i^ed philosopliis moralibus 
pris(*i!< frequentissimus. 

Pnalmi maxima ex partc a Davidc scripli sunt 
ad u»um chori; alii noii uuilti nlios authorcs, Mo- 
sem saacto^que liomiiics alios, hahcut ; quurum ali- 
qui vixerunt post reditum a captivitate, ut Psalmus 
exxxvii, et Psalraus cxxvi, et tcmporihus Antiochi 
soriptus Psalraus Ixxix. 

Miixima item ]wirs Proverbiorum, Solomonis snnt ; 
suut antem corum aliqua scripta ab Agur, aliquu a 
matre regis Lemnel. Collccta autem iu tibruni 
unum fuisse a Solomonc vcrisimilc uon est. Liber 
ergo illc post tcmpora Solomonis scrtptus csl. 

EcclesiaJtfes et Cantica Canticontm quin Solo- 
mouis aint, dubium nullum cst. 

Propheiarum antiquissimi smit Sophonias, Jonas, 
Amos, Hosea,lsaias, et Micaiuh ; vixcmntque tcm- 
poribus Ama»i8c, ct Azarife, alias Ozis, regum 
Judae. Liber Jonee uon tam prophctia ejus est ; 
continetur enim tota his verbis, qtiadrai^inta die», 
et Ninive t/entriwlur : sed pcrversitatis ct contu- 
maeise ejus narratio historica. Author ergo libri 



DB CIVITATE CHRISTIANA. 



275 



iltius iion fuit propheta ipse. Liber Amos pro- cAp.xxxtii 
phetJa tpfiiiis est. Ati tameu ob lr>80 scriptus sit, """' — ' 

• • • ' ' D. aaDicrn, ■»- 

non apparet uiiHiM.MNpo, 

Jeremias, Ahdias sive Obaaia.s Nahum et Hft-j^^J^^^^^rw 
bacuc, Josisc tempoTibus prophotaveruut. ITtmra""'"*^'"™^ 
aatcm prnphetias suas ipsi «criptas ediderunl, sciri 
non potest. Id quod etiam de Ezechiele, Daiiiele, 
Aggeo, et Zacharia, qui vixeruiit in captivitateipsa, 
dicendum cst. 

Uuaudoautera prophetaverunt Joel et Malachias, 
cx ipsorum prophetiis nou npparct. Veruntamen 
manifescura satis est Veteris Testamenli Scriplurara 
tutam, ea foruia quam nunc videmus, neque antc 
reditum a captivitatc Babyhmica, neque post Ptolo- 
mfei Philadelphi tempora editam fiiisftc. Qaod si 
libris EsdraR Apocryphis fides habcnda sit, ab ipso 
Esdra edita cst ; nam 4 Esd. xiv. '2\, 22, ctc. sic 
scrihitiir : Qnouiata lex tua incetuia ext, propter 
quod nemo snt qna a tefacla suitt, vel qtiic incipi- 
ent optTft: xi inteni i« tr gratinm, itnmitte ia me 
Spirilum Sanctum, ct scribatn otmic qaod faclum 
eti itt jeculo ab inittOfquee eranl in iirge (ua scripta^ 
ut possiat kotnineft incenire semitamy et qui colue- 
rint rivere in uorissimis, ttivanl. Deindc vers. 45, 
46. Et Jactnm est, eum eomplemssent (luttdra- 
ginia dies, loquutus est AltignimuJi dieens: priora 
qua; scriptisti, inftalam pone, et le^ant digni et in- 
diff-ni : nocissimos tiulem septNnffiata conxcrvabis, 
ut trudas eos xnpientihus de populo fno. 

Scriptores Testamcnti Novi vixenint omnes tcm- 
pore ipsius Christi, et, exceptis Paulo et Luea, iUum 
viderant. Tcmpus auteni, in quo Testamenti Novi 
libn primum ab cccte!<ia pro ipsorum scrlptisa^niti 
et recepti suot, tempore apostolorum aliquanto 

T3 



2/6 



DK CIVITATK CHRI8TTANA. 



CAP.xxxni posterias erat. Sicut enim libros TestameiUi Veterig 

:haumm.L,. filt"'» derivare non potuimus, quam ub Esdra, qui 

diaie,iMpi>, auxilio Spiritus Sancti ptTditos retstttuit; ita libri 

■tnpTMbiuiiiin>.lcstQinciiti INovi ab altiore tempore umvari uon 

rum ucntruiD, ^ , . i • '11 _ 

posHunt, quam ah eo, quo reetores ecclesianim lUos 
coUcgerant, probaveraiit, et ut scriptos ab apofitolis 
et discipulis Christi, quorum «omiiiibus inscribuu-j 
tur,nobiscommendaverant. Enumeratto libroramj 
tum Veteris tuin Novi Testamenti prima, est ia' 
canonibus apostolorum facta a Clcmente, primo 
post Pctnim epi.'<copo Komano. Sed quoniani de. 
canonibus iilis controversia est, Scripturje SacrBC, 
qnaleni habemus uuuc, receptio pnblica Concilioj 
Laodicensi attribuetidaest; quodConciliuin hubitur 
est auno putit Christum natum ccclxiv. Uuaiiquam 
autem eo tempore npud Doctores EccleHia; ambitio 
pnevaluerat, in taotuin, ut imperotores etiam Chris- 
tianos pro ovibus, iion pro ]mstoribus, et impevatoreaj 
nou Christianofi pro Iiipis hahcn-nt, dot!-tfinasi|ue1 
stias prn h-gibu!*, non pro consilio, valere vellent, et' 
de piis fraudibus cogitare inciperent; nontamen ad- 
ducor, ut illos credam exemphiria TestJimcnti Novi 
cormpisse, in manibus eorum solis tunc fere exis 
tcntia. Nani si hnc facere voluisseut, doctrinis suis 
niullis fecisseai illa niagis favorabilia. Dubium 
i^tur non est, quin Testnmcnta, Vetus et Novum, ut 
nuuc cxtant, moQumcnta vera sint earum rerum 
qua.' dicta: ct factcc suut a prophctis, et apostnlis, 
et aliis Scriptune Sacne scriptoribus. Dubium 
etiam non est quin potuerit ecclesin in cauonemj 
etiam alios UbroR recipere a Judais.quanquam lin- 
gua Hebrwa nou scriptos.si modo crctcris doetrinara^ 
uon contrarmm continuissent. Non enim a scrip- 
toris dialecto, sed a doctrina, partimque etiam aj 



DE CiriTATK CI1R1STIASA. 



277 



scriptionis, aii Ubcr aliquis in caDonemcAP.xxxiii 
redpi merpatur, iudicamlum est. Eraut aulem in „ ' '~~' 
Judsn sancti viri Judsei, qiii Uiieuiun Grwicam per-iwi-ii-t-.^rop*. 
fecte caliueruiit. hed libri iioii a scrii>toris,sen ab i„vn«'i"" »'■'* 
Ecelesije aulhoriUite reeipieinU suiit. Librorum'""""™""" 
autem sacrorum autborilati tioii panim addit, quod 
etsi diversis tcmporibus a diversishomimbus scripti 
siut, eodcm tamen apiritu onincs scTipserint, ct iu 
uuum et eundem scopum conspirariul, ucmpe expU- 
cationem juris regni ccele^tis, in Deo Patre, FiUo, 
et Spiri/u Saitelo. Nam Uber Geuesios genealogiam 
populi Dei dedueit a creatione uscjue ad exitam 
eonim in .Egjrptum. Reliqui quatuor Ubri .Mosia 
expUcant regni ccclestis iustitulionem et leges. LJ- 
bri Josute, Jndicum, Kuth, et SamueUs, popuU Dei 
gwita narrant u.s(ine ad reftem Saiil, quo tempore 
regnnm L>ei recusautfs, regem postulaveruiit ad 
morem geutium vicinanim. KeUqua historia Vetc- 
ris Testamcnti Davidia Uueam per reges Judae de- 
ecribit, usque ad captivitatem ; es qua lioea oriri 
debuit regiii coelestis restitutor, Servator noster Dei 
fiUus : cujus adventus in Ubris Propbetarum praedic- 
t«8 est. Hujus vitam et faeta scripaeruut Evauge- 
listrp. Postremo, Apostolomm Acta et Epistola? ad- 
ventom deelamnt Spiritiis Sancti, et ab eo datam 
eeelesia: authoritatem et gratiam, ut ]>raedicalioue 
sua homines ad salutem in Cbrlsto iuvitarent. 

fturestio Iiodie dispntatnr iiiter Cliristiaiiffi reU- 
gioiiis sectas, undc haiieant Seripturie Sacnc eam 
quam babent authoritatem : qmu quastio proponi 
aolet sic : <fui scimttJs Scriptura« Mse verbnm Dci? 
difiiciihatcuH{ui> luiljvt taiitunimodo a quxreiidi mo- 
do. Nam quod Deus ipse Scripturfe Sacrse autbor 
sit, aguoscuut omues, et creduut. Cluod autem 



278 



DB CIVITATK CIIRISTUNA. 



rAP.xxxMi id sriant, tiisi n Deo ipso suiwniatviniliter revelatuni 
DroMniw^ esset, imiiojijiibile est. UuKstioneni hanc propoiuiiit 
toWMt. Ki.|H.. (iliisic: cur rredimtns Srripturas esse rerhnm l)ei? 

ECMdloriUllr.ritii ... •II 

MpnuiM»i>bnL cui qus^tioni, qiiia, ut 111 credant aivcrsi uoiniucti 

t<u.umnuiL pj.Qp[ei- causas diversaii intiucuntur, rcsponsio uui- 

versalis dnri nou potest. Qmestiouis status vcrus 

Vn'- i?*jt : qua authoritate Scrlptara Sacr^ JImU 

legen. 

Quatenus iion itifTenmt Scripturee a legihus natu- 
rre, dubium non est quiu sint leges I>ei, aulborita- 
temque- habeut omnibus, qui ratione naturali prsediti 
sunt, manifcstani. Scd authoritas heec alia rion est 
quam quse doctrin» omiii morali, si vera sit» attri-, 
hueiida est. 

Si lcges a Dco ipso foctec sint, uempe leges 
divinffi poinitLva!, nutla acccdcutc authoritate hu- 
inaua, illis liuli!^ U-gcs sunt, qutbus Dens ipsa-s ita 
promulgavit, ut uuHa illis per ignorontiani relJn- 
qiiatur excu^ntio. 

Illi i^tur. qiiihu!- Deus uon revelnvit supcmatu-j 
raliter, quod ScripturiK ab illo sunt, vel eos, qui illas' 
prsdicant, ah co mist;os esse, nulla, ut eas recipiont, 
authuritatc ohligantur, pneterquam ejus, qui sum- 
main habet in civitnte potestntem. Isenim le^sla-' 
tor sohis est. ilursus, si authoritas civitatis non 
sit, qujc Scripturas facit csie lcges, authoritate ali- 
qua alia, vel privata vel publica, id fiet. Si privatn, 
is solus ad oln;dieiitiani tenetur, cui Deua illas 
gupematuraliter pro legibus dictavit, Nam si unus 
quisque pro le^ibus divinis habere obligaretnr quic- 
quid aliquis, prsetcxtu inspirationis vcl revelationisf 
obtruderet; iu tanto hominum «uniero pcr arrogan- 
tiara vcl iguorantiara somnia, phautasmata, insani- 
auque proSpiritus Divini testimouilsaccipientium. 



DB CIVITATR CBRISTIANA. 



279 



fUULiajcioriiia 



vcl pLT am1)itionem falso jactitantium, impossibilecAPXXxm 
essei ut leges allEe pro divinis agiiosccrcntiir. Siu ,^, „,„n'^ ^„. 
Scripturae Iee;e« fieri non possunt sine authoritate«iq"i«>'«^" 

* " ' 1 . ■ •nOiOTiMlr,*'! in- 

publica, anthoritJi.s ilta eimtatis erit, vel eccfe^jrf. («vntib.i.iii.™- 
At eeclesin si una persona sit, eaclem res est cuui 
cititate ; qus quidem, quia constat ex hominibus, 
civitas; quta constnt ex honiinihus ChristJaiiis, 
ecrhsia appcllatur. Totus mitem numems Chris- 
tianorum liuniinum, iittii una civitate compreheu- 
dantur, iioii Q^t persona uim ; ueque ulla existit 
ccclesia uiiivcrsaHK, cujiis authoritiitc regcudi suiit. 
Scriptura- t^rgo iion tiutit legcs per aiithoritatcm 
Ecclesia; universahs. Quod si civitas uiia esset per 
tottim orhem ecclesia universalis, sequeretur reges 
ceetusqne summos pro piivatis persunis habendoa 
esse, et ah una universali potestate per totaui orhem 
Christianum judicandus, de]>onendos, et pimiendos 
es.se. Qniestlo igitur de anthoritate Scripturamm 
redu(!itur ad haiic : «frum rege/i C/tristiani, iique 
ccetuit t/iti in ricitatibus Chrij^tianis .tummnm ha- 
bcnt poU-atatem, liberi gittl i» vuiti ijtsorum dvmi- 
niin : a» vni ricario Cfiri^ti anhdili siut ab eo 
jufiicandi, comiemnantli, tlcponmili, intcrficietidi- 
que, proitl vieario iili expedire bono commuHi 
tpiritiiii/i risum erit. 

De qita (jiiK^stioue determinaiidtim non est, aute- 
quam propius iiispexerimus in jura regm Dei ; ut 
sciaoius iiide, ctijus sit Scripturas Sacras inter])re- 
taudi authoritas. Uuicunque cnim potcstatem habet 
legitimam facicndt ut scriptura aliqna pro lege ha- 
beatur, potestalem etiam bat>et ejusdem scriptur» 
interpretationem approbandi et improbaudi. 



980 



DB CIVITATK CIIRISTIANA. 



^ 



CAPur XXXIV. 

itV. SIOMFirATIONe QtTAM HABF.NT IN SCRtm'RIS SACRIS 

VOCAB11I.A ifipIIlITU.S ASOKLUS, INfiI*IllAT10. 

CAP.xxxiv. CuM recte ratiorinaiKli fnndamentiini positum sit 
ivrtidiwi^.. '" sip:iiificationp vocahnlorum; quonnn definiiiones 
'i'"™ '"'""• '"111 doctriiin sequciit« non dencndent, ut in scientiis 
<»^h»u .pM. iiittuntubu^, {ib arburio tiomiiiuui, aut vuigi usu, 
'^mT "' ' sed a scusu <iuein liabeiit iii Scriptura Sacra ; ue- 
ccssarium est, antt-quam ulterius prc^ediar, ut ei 
Scripnim Sacra verborum eoram significationen^^J 
stabilem, quibus per ambiguitatem suam ea, quj^l 
ab illis illatnrus sum, reddantur obseura aul dubia. 
Iiicipiam autem a vocabulis corpas et Kplhttts ; 
quffi in sermone scholastico appellari soleut tub- 
attiHtia corporea et hicorporea. 

CorpKs significat universaliter id quod locuni 
aliquem certum iniplet sive oecupat ; nec depcndeta 
ut locus ii>se, ab iuiagiimtiouc iiostra, sed pars est 
realis cjus, quod vocamus Vmrersum. Unitersttm 
enim, cum ttit corporum omnium a^^egatunif nuJ- 
lam habet partem qnse non sit etiam eorpus : n 
que dieitur proprie rory>«», quodiion sit totius uai 
versi aliqua pars. Ouoniain autem corpora vari 
appareiit, dicuntur etiam varii8 sahjecta esse acci- 
dentibus, nimirum aliquando ([uiescere, modo cali- 
da, niodo frigida ; interdum coloris, odoris, sapori: 
vd soni iinius, interdum altcrius; et propter ea: 
causnm uominantur gahstnutitc. Diversitas autem 
ha;c apparitioiium, quae oritur ab operatione varia 
corporum exteruorum in organa sentic^nili, farit ut 
illas mutationibus corporumagentium attribuamus, 
et accidentia essc putemus ipsorum corporum. 



DB CIVITATE CHBISTIANA. 



281 



I 



Juxta hanL' vocabuli corjjoris acccptioui-m, corptts cap.xxxiv. 
tt «tibsUtnlia idem sigiiificant ; et proiude, vox xh^^^ 
coinpoi<itji, imbitauiia /ncor/>orea, est in8)giiificans,T«'"'^*-'' ^ 
teque ac si quis diceret corpus incorporcttJH ; ne- ivni>«.in ttn. 
quc illa, uequc vox imMtitfriaiis, m Scriptura Sacra *^^^^ '"' '"" 
ueqiiHui iuveiiitur. 

Jiix.tn f^^n^um autcni vulgi, non totumunivcrsum 
pro eorpore habcri fiolet, sed partcs eju!) illa; tan- 
tum qnas sipere in se ipsos ant taetu scnliuut, 
quaiidu resistunt, aut visu, quaiuLo prospectum im- 
petiiuiit. ttaquc in .sermone vulgi, aer el siibnffm' 
fitp aerife non habcntur pro coriKiribus, sed, quo- 
ties nb illis aliquid patiuntur, vcutus ct spiritus dici- 
tur, ut spiritns vitalis et spiritm animaiis. tiuod 
autem attiuet ad idoia cciebri, sive phantasuiata, 
qoa: videntur et non suut, qualia in speculis vel 
somniis', vt-l cliam allquando per cerebri iiitempe- 
rirm vigikntibns apparcnt, spictra sunt, et, quod 
apoKtolus nniversaliter de idoHs dicit, nihil. Xihil, 
inquam, omnino ibi ubi vidciitur cs^e, neqiic iu ce- 
rebro ip.so aliud quani tuniultus ortus ab organorum 
ogitatione. I lotnincs autcni, quoruni auiini, aliis co- 
^ltattonibus occupati, renim cauaos iion inquirunt, 
ueaciunt quomodo vocaada siut, ct proinde facile 
pcrsuadcri pos-sunt ab illis quorum scicntiani re- 
vereutnr. ut voceiit illa, uon spcctra, 8ed corpora; 
puteutque compacta esse ex aere per potentiam ali- 
quara supeniQtiiralem : etiam persuaderi possuut 
alit, quod sunt spiritus, proptcrea quod in loco, 
iibi vidcntur esse, tactu pcrciiicre nihil poRfiunt. 
Propriaergo signifieatio »piritm,\\\ sermouevulgi, 
aut coqm» subtite, tluidnm, et invisibile est, aut 
spcctrum. iil cst, idoluiu scu phantiisnia. Signifi- 
cationcsautcmnietapboricjE.prEesertiminScriptura 



28-i 



DB CIVITATB CHRISTIANA. 



CAP.xxxiv Sacra, muUie sunt. Somitur enim aliquando pro 
DxiiniiH li dlsputatione sive mcHuatione; ot qnando dicimns 
.iuu« UW..I u, gpiritum coHtradictlonis,apiritvm immutulnm^per- 

ficfilituri» Wm ■ ■- r-, ■ 

nnhnu .pirt veTmm, spirituoi Dei. pro contensioso, pro im- 
*!^,2'T*'^ '" iBUudo, pro per\'er80 homine, pro eo {\q\ se disposuit 
ad ser^iendum Deo. Aliquando etiani accipitur 
pro emiDente qualihet facnltate,vel etiani pro morbo 
animi insolito : ot nbi e^e^ia sapientia ap{K-lliUur 
spiritui sapienti<e ; et ubi homines mente capti 
spiritu dicuntur jiOKsideri. 

Vocabuli xpiriiua siguificatlones iu Scriptnris 
Sacrlsalias non inveiiio^ Siquidirm crgo Scripturffi 
loco alicui uulla harum signi6catloiiuui sutbcere 
potest, locas ille intellectum nostrum superare ex- 
istimandus est. Nec mirum ; cum uatura l)ei in- 
comprehensibilis sit, et uomina ei attribueuda sint 
non tam ad uaturam ejus, quam ad hunorem, quem 
illi exhibere debemu», cougmentia. 

Gen. i. 2, Et tpiritm Domini Jcrebatiir snper 
aquas. Pcr .spiriium Dci, «i iutelligntur Dens ipse, 
mututi Dei>, et pcr cuusequcus locui> uttribuitur ; 
qute de incorporeis intelUgi non possuut. Gcn.viu.l, 
ubi quaudu terra aquis, ut in principio, coutecta 
erat, Deus, diminnerc illaR volens, adduxit spiritunt 
sttper tcrram, ei immiimta' sttnt aqua: lu quo 
loco, spiritus videtur intelligeudns esse pru vento. 
Quid ni ei^o pro eodem ponatur etiam praedicto 
capite primo, vcrs. 2 r 

Gen. xli^ .18, sapientiam Josephi appellat Pharaoh 
spiritum Dd. Cum eiiim Josephus ei consulucrat, 
ut vinim ternc ^J^gypti pncficeret sapicntem ct in- 
dustrium, respoudit Pharuoh : Num intenire jjote- 
rimus talem t^irnm qui spiritu Dei plcnus sit f " 
E.\od. xxviii. 3: Logueris ciinciis sapientihus 



OB CIVITATB CHRISTIANA. 



383 






r 



jcorc/e, {/ttoti repleti vpirttu jtrudrn/ia; ut Jaciant cap.xxxiv 
ftejitex Aaroai, tn quibits mntificatus mtnistrei _ ~rT '. 
mihi : uW rnrsus, prudentia, «wamqHam m re vea-i"-n> •"'»■" ><■ 
liana tantum egrt-gia, nominatur a Deo xj^intm .™,i„.i,. .pirt. 
/)«'. Eodem sensn aw-ipitur spiritus Exo<!. xxxi. ^^„^'"*'*"' 
3, 6 : £^ impiepi eum apirttu Dei, etc. Kt Exod. 
XXV. 3 1 : Imjilecilque eum spiritn Dei, etc. Isaiali 
xi. "J, 3 : J^t requiesnet snper enm »piritus Do- 
mini, spiritttit sapicntitv et inteUectiin, spiritus 
consitii et /ordtudinis, »pirifns scientite ct pieta- 
tia; et rtplebit enm spiritits timoris Domini : abi 
inauifeste intelliffiintur uoii totidem spectra, sive 
substautia' ineoqwretc, scd graticc excelleutes in 
illum a I)e<j [rollocaiida'. 

Iu Itbro Judicum, (Judic. iii. 10 : vi. 34 : xt. 29 : 
xiii. 25 : xiv. (> : xlv. 19), zelus et fortitndo in popalo 
Dei propii^uando i^gre-gia. vocaiur spiritus Dei. 

!De Saule, eum nuutiaretur illi Ammonitarum iu Uo- 
mines ex Jabes Gilead contumelia, dictuni est 
(I Sam. ii. 6) quod insihtit spiritm Domini ia 
Saulem, cntn auiHsKet verba htpc, et iratus esl 
furor ejus nimis. Intenigi autem lioc lo<X) pbantas- 
ma, verisimile non est ; sed zelum ingeutem crudeli- 
tatem Ainmonitarum puniendi, Similiter, per spiri- 
tttm Dei, (|ui venerat snper Saulem, cum prophetis 
intercrat canticis et niusicalatidans Deum, (1 Sam. 
xix. 23), non Rpertmm intelligitur, sed subitus et 
improvisus Dei colendi zelu.s. 

Interrojiat (1 Ueg. xxii. 24) Miehaium pseudo- 
» propheta Ztdekias : Meve ergo ttimisii spiriius 
H Doittiniy et hquttttts cst tihi ? InteUigi autem hoc 
de pliantnsmate non potest, quia Michaias eventum 
pra^lii non ab inspiratioue, sed a eisione propheta- 
verat. 



384 



DE CIVTTATR CRRISTIAN*A. 



CAr.xxxiv, Ktiam \n lihns prDphctanim, qiii per sptritum 

D«rfBni'iirMi nc ^'''' '*^ ^*^' P^"" *loiiura Dei speciale proplictabant, 
qunin h.imi iii pricselrntia, nnam habuerunt renim futuramm, non 
iMti-iiii .).iTt !i siihstantia ahqua m('ur[x>re!i sibi iiiiusa, setl a 
«jj^.»«pi.... n. ^yi^^y^ ^.^j ^jgj„,ip supeniaturali profectn est. 

Ix^mus (Gen. ii. 7) ■ fecit Dem komiuem ex 
pitivere teme, et fpiravif in narce ejrut spiracu/im 
vit^e^ etfaclm cxt fiomo in ammam i irentem : uhi 
pcr J^piracutam litte sigiiiticaiurhoctiintum.Deum 
ilh (ledisse vitam. Et Job xxvii. 3 : qnamtliit tipi- 
ritus Dei est in «arihu* mein, signifioat, ifuamdiu 
tiivero ; et Kzi-eh. i. 20 : tpiritux riffe eral iu rotis, 
id cat, rotffi viventes eraut ; et Ezech. ii. '2: et in- 
gremius ext in me spiritnx, postqttam ioqmtu» est 
mifti, et statuit me svper peiles meosy id est, rectipi 
robur vitale, non quod iiigres.sa sit iu illum incor- 
porra aliqua substautia. 

Num. xi. l": .luferam fle spirifu tuo^ tratlam- 
que eiSi ut smtentcHt tecum onus popali, et non 
f« «oluM grarcris ; ueinpe septiiatctiita .seuioribus. 
Tunc vcro duo ex iUis septuaginta iu custris dicuu- 
tur prophutati.sc ; quod cum Josbua Mosi narras^iet, 
monuissetque ne pcrmitten-t, Moses uon consensit. 
C^iistat bine nesciisse Josuam, quod per autbonta-^H 
tem .Mosis propbetarent. Spiritas crgo hoc loeo," 
proauthoritjite ponitur. Eodem sen.su le^tiir Deul. 
xxxiv. 9: Joshua rero,Jilim Nun, repletnx e«f gpi- 
ritu xapientiee, quia Moses pnxnit xnper eum manus 
suas ; et ohedienint ci Jilii Isrttel. Accepit entm 
JoRhua a Mose authoritatem regendi. poslseipsum, 
popuhim li^raeliticum. 

llom. viii. 9: AV« quis spirifum Chrinii finheafy 
noH eitt ejuji: uhi non intelligitur phantasma Cbristi, 
^ed doctriua Cbristiaua. Item I Johan. iv. 2 : 7a 



DR CIVITATR CHRISTIANA. 



285 



koe cogHOTitnr Jtpiritns Dei : omnm spirifti^ qui cap.wxw, 
cojf/itetur Jesum Cfn-istim in earne reniiae, ex Deo . ,' ^^^'^^ 
fsi. Spiritm hoc loco sigiiifiRatfidem Christianani, n-n. iwixu' <■> 
Rive coniessionem nori lirtam articiili liujus •'<'««* T«,tmi. .iiw 
es/ Oirislus ; nou substaiitiam iucoriwream. IJIJi.^''"' "" 

Vertia illa, (Luc. vr. 1), Jesus pleuus spiritH 
*ancto, pro zelo peiiieiendi opu.i quod ipsi a Patrc 
800 mandiitura erat, intelligere facile est ; scd de 
Qiri.'!to dieere, quod plcnus erat substaiitia incorpo- 
rea, duriiiscuhim est. Spiritus bactemis nou sub- 
stantiant iucorj^Dreani. sctl vcl substantiaiu proprie 
dictam et rt-alcni, vul sigiuticat mctaphorlec grutiam 
aliquflin cxpcllcntem. 

Discipuli Christi, cum illum viderent (Matth. xiv. 
'J6, et Marc. vi. 49) ambulantem super inare, rtix- 
eruut spiritum e!»e ; nou quod eum pliantasma e$se 
existimarcut ; dictumenim est, quod viderunt illum 
omnes; id qund a natura phantasmatum aliemim 
est. Potuerant timen forte credere, quod esset ex 
aere compactuui corpus. Quod de illis quoque dici 
potest, qui 1'etrum, e carcere a Deo Uberotum, 
{Act xii. 15) dixcrunt esse Angelum ejnfi. Nam de 
substantiisincorporeitt in seripturisJudaiorum mcn- 
tio omniiio nulla est; sed tota iUa doctrina a philo- 
sopbiii Graecis originem ducit. NcffaiKUim taujeTi 
non est, quin apparitiones allqme substautiales e^-se 
possint; (quid enim est quod Deus perticere non 
possit-) neque quin aint, quotics corum opera Deiis 
utitur, an^eli. llabeut tamen dimensiones, et siqui- 
dem fiuiti sunt, locum impleut ct moveri possnnt; 
sed non incoi-porei, id est, non sunt nuUibi, iiec 
cum videaiitur es*e uiifftiid, sunt nih/f. 

AngeluM, vox Gra-M-a, apud sicriptores, tam sacros 
quam pruphauos, si^uificat nuncium ; in Scripturis 



266 



DE CIVITATE CnRtSTIANA. 



CAP.xxxiv. aatero Sacris, plerutnqiienMnriHmf/ Deo. Nuncius 
D.>«niii^»» «"t^™ a Deo, est omne id, pcr quod Deus super- 
quuiitaaN*! ii. Ddturaliter pnesctiiiain sive potentiam eius extra- 

)knpciubS«n( i- ■ •- - • - 

ncaMB •pirv urUiuariuia manifcstamfacit^pnecipue vero in som- 
toj^^iB. lo- jijjj. Qj viiiionibus. 

De creatioae aiigelorum iu Scripturis Sacris 
disertis verbis nihi! traditur. Scriptonw igitnr 
ecclesiaslici de natura angeloruni dissciitiunt. Ve- 
terum autem Patrum aliquot emii)euti!;.<iiiii oorpo- 
reos cos essc putaveniiit; alii nonniiUi incorjioreos. 
Vocautur imssiin iii Seripturis spiritu.s. Sed spiri- 
tus, tum a scriptoribus Judieis tuiu Grfecis, inodo 
corpora subtilia, ut aer, vcutu», spiritusquc aiiima- 
liimi i modo phauULsmata exiF;timaiitur, quEe uec 
rvalia sunt, ucc diutius permauent quam sommum 
et visio in (jua apparcnt. Ciiia; phanta.Hmata sive 
apparitiones, etsi substantiie non sint, sed nccideu* 
tia organorum seutiendi ; quando tamen a Deo, ad 
vohmtatem auam significtindam, supematuraliter 
producuntur, nou improprio nuncii a Deo, id est, 
augeli appellautur. 

Et ^icut geutes plianta.smata somniantium sub- 
staut!a.s reales es.se existimavemnt, et inde doctri- 
nam suam de bouis ct mnlii^ dxinouibus dcduxeruut: 
ita ctiam Juda:i, siuc VeterisTcstumenti authoritate, 
teuucrunt ferc omucs, cxccptis SadducEeis, appari- 
tiones iilas esse angelos, tiee depeudere oinnino a 
phantasia, sed esse Dei creaturaspermanentes; et, 
nt Graeci, alios eonim bonos esse, et angelos Dei ; 
alios malos, qualis eral spiritus Pythou, et spiritu» 
bominis meute captivel luuatici, et epileptlci. Nam 
hiijusmodi homiues apud Judseos habel)antur pro 
diemoniacis. 

Si loca Testamcntl Veteris, ubi angelorum mcntio 



DK CIVITATE CUB18TIANA. 



287 



Ifit, cODsideremiiB, inveniemtts, plerumque si iion cap.xxxiv. 

Isemper, per angehm ideam aliquum iu pluintajiiii |^"]Z^^^^l 
excitatam a Den, nd signifieandam pneseutiam di- q"™ iuv.ii ><■ 
vinam in operalione ejus aliqua supernaturalij de- ,«bi„.u vj,ir- 

.iiotari. :;r„r"''"' *" - 

p Uprnus (Gcii. xvi.). Apparitionem unam et ean- 
dem et angelum vofariT et DcKtn. Nain, (vcrs. 7), 
mifichis Domlni vocatur; sed, (vers. 10), dicit idcm 
augelus ad Agar: ncmen lnuin muUipiicabo raUle ; 
quBe verba dici niai a Deo non possunt. Constat 
erg« ungelum nihil aliud hoc loco significare prae- 
tor apparitionem divinam, per vopem a coclo prae- 
sentiam Dei testantem extraordinuriam. Angeli, qui 
apiwruenint Lot, etyocantur, (Gen. xis. IO),rifi; 
et quibus, rum csseut duo, loquitur Lot ut ad unum, 
et (ven*. 18) appellnt Dtmfniim ; ima^iiiea erant 
iit phunla!*ia ejus fonnnta; a Deo, non niiniLs quam 
appariciu voc-atur angelus, quce facta est ad Agar 
per iveem. Augclus, qui npparuit .\brahamo, (Gen. 
xxii. 1 1), siinrifioaturo filium suum [saar, vox erat; 
attaraen satis proprie nngelus appellatns est, ut 
qna nnnciatum eat illi nc filium intcHieerct. Angeli^ 
quos vidit Jacob ascendentes et descendentes de 
ccclo per sealam, (Gen. xxviii. 12), iii somno appa- 
ruemnt; fuenmt ergo somiiium ct pbautaiima : quia 
tamen «lupernaturalia erant et signa pneHentiae di- 
viu«, etinm angeli. Idem inteiligitur, ubi Jncob 
(Geu. xxxi. 1 1 ) aic dicil, Anf^chiti Domini apparutt 
mihi in soihho. lUum autem, queiu hoc locu Jacob 
appellat anfrelnmj ipse se apj>eUut Deum, dicens 
(vers. 13), ^f^f* ■*'"« Deus Bethel. Nec tameii 
binc colligendtim v^K Deum auta somniantibus aut 
a vi|nlantibus videri posse. 

Exod. siv. 19, angelus, qui exercitnm Israeliti- 



DR CITITATE CHRTSTIANA. 



CAP.XXS1V. cum per Marv Uubnim primo anteivit, et mox ao 
D«j^iB,..«u, quutys o«t, dicitur (vers. 24), Dominm ipsc, ap 
T™ hnhwi in imruitniu! non in foruia hiiraana, secl 'Exod. xiij 
nMahiiia .pin t2 1 ) 11) lorDia columttff, uiterdiu quidem fiyhfs 
^r>Sft''"' "* noctu autem »^571/«. Apparitio tamen hsec angeln 
erat, quein Deus (Exod. Kxsiii. 2) Mosi promi^ 
conducentio exereitui ; padrmqiie (Exod. xxxiii. 9.1 
descendisse dieitiir, el. stetissc aiite ostium taber 
naculi, et cnm Mose collocjuuta esse. Itaque mota 
et sermo, qui augclis attribui solcut, etiam atthi 
C{uan(lo pncsentijE divinie siguum est uuhes, attri 
buunlur; angelusque crat nubes, uou miuus quun 
si visus psset in specie tbrmosi pueri, vel alatus, u 
pingi fiolent angeli. Nou enim forma, sed usu 
facit angelnm. Usus autem eorum est, ut pricseu 
tiam diviuam iu diviuls opmbus hominibus sigui&- 
cent. 

Moses rogaveral Deum, ut castra Israelitflrnni 
cnmitaretur, ita nt nnle vituli nurei adorationeia 
scniper coDiitatus erat; et illi (Kxod. xxxiii. N)j 
respondit Ucus, prfesenda mea camilahitnr te ; 
non dixit, mittam angelum. Scd cum iti.staret 
MosiTs, promisit illi Dcus sc missuriim qui cxerci' 
tum duceret ; et postiiuatn tjdjcrnaculuin jnxti 
prseceptum Domiui instruxerat Moscs, misit Deua 
super tabemat^ulura nubem, qua manente maue- 
rent, et decedente castra movereut Israelita. 

Locn Vctcris Testamenti, ubi nomiuatur augelus, 
omnia pereurrere lougum eswet. Dicoergosumma- 
tim, textuiu in Te.s;tameulo Vetere nullum esse, ex 
qiio iiiferri potcst, tinicquam sub noinine .tpiri/ttn 
aut anfieli siguiticari, quod uun haberet quiuitita- 
tein, aut quod ub intellcctu cuui-idenu^i non pusi!;c& 
per partes, ita ut pars ejuR una ^it iu uno loeo, et 



DR CIVITATE CirRISTIANA. 



289 



pars proxima in loco pruximo, et (leni<|ue qiiod iion cAr.\x\iv. 
sit corpuB, proiit corpiis »igni6rat nliquid reale (rt nJT^^^^^,, 
alicubi existeiis. Ubicunque autem angelus in •i"""' i-i-^-t "■ 
St'ripturis lepitur, wt nuuciux p<»rspicue intelligi- ^^.'^''.pw' 
tur. Ilaque Joiianiies Baptistu appellatur "»g^t-/w* .* IJfTnliT'''*" ** 
ChristuB vocatur Angelits TesiameHti. Neque du- 

bito qmu, sccuudum IiaDC Biialogiain, Colamba, et J 

lingun^ Igneffi in Evangelio, cum signa easent (Hnnae I 

praiseiitior, posi^ut uec impropric vocari UHgfli. I 

Qaod Legimus (Dau.viii. 16. et xii. 1) nomiua ou- I 

^lorum Gabrielem et Micliaelem, vlsio erat ; dicit ■ 

enira (laUriel, /ac ut mteliigaf is vijtioHeia htmc. I 

Deus enim opus nou habet ut servos siios cfclostes ^^« 

dtstin^at nomiuibus ; qua> ad moniorias mortaliuui ^^| 

adjuvaudas inveuta sunt. 1 

Neque iu Testauieiito Novo loeu» uUus iuveiiitur, I 

uude probari poiiiiit, angelos res esse permauentes I 

et simiil incorporeas. Quod quideiu nngcli uliqui I 

subiituutia; sint et permnnentes, coUigt poLest cx I 

vcrbis Scnatoris nostri (Miittli. xxv. 41): He mole- I 

dicti in ignem ieterintm, qui paratus est diabolo et I 

anijefis ejti/r ; (pii locus si malorum angclorum I 

permanentiam probat, oorporeitatem uua probat. I 

Ipnis euim rerum iucoriKjrearum, id est, imptitibl- I 

lium, ptEna nonest. 1 Cor. vi. 3: Nexcitis quoniam \ 

angeloK judicahimus ? 2 l'etr. ii. 4 : Si enim Dcnx 1 

ttttgelii percaniihuK non pc-ptrrit, sed rndcnlibuit \ 

inferni detractos in Tartarum Irtiditfit erttcittndos, M 

in jutUcium rfwrrr/r;. Jud. i. 6 : Aiigclos rcro, I 

qni Hon /icrMverHut suim jtriucipatum, setl dcre- I 

iitftterunt suum domiciliHin, in judicittm magnidici I 

riucttUs tcternis sub caligine rettermiit. Uua; ver- I 

ba etsi naturam angelicam pennaiientem esse cvin- I 

cunt, materialitatem simiU probant. Itcm Mattli. I 

VOL. Ilt. V M 



^B 0« «IpiiGcaiknip 
' qiuMi Wwtit lii 

SMlptnria Hn-fU 
MMbula •pM- 

fflntla. 



290 




DE CIVITATB CHRISTIANA. 



CAr.XXXIV. 



xxii. 30 : /» reaurrerfiQne neqne nuhettt, neque 
nuhentur ; Jted erunt ticnt an^eU J)ei in catUf 
uiide coUigitur, quod sicut homiiies, ita quoque 
anKcli iu resurreetione eruut uou incorporei. sed 
perimiuentes. AngeU itaque ueque ex Veteri neque 
ex Kovo Testamento probantur esse incorporei. 

Signilicatio vociit inxpiratio dependetaroce »pi- 
ritux. Significat auteni prnjtrie inflntionem coqio- 
rh alirujus subtiiis^ uc neris, iii locum nliqueni ubi 
ante uou erat ; eo modo quo quis spiraudo vfsicaiu 
inflat; id quod de rebus iucor[)oreis intclligi uoa 
potest. Vox t^rgo in-tpirafio in Scriptnris Sacris 
metaphoricc tantum usurpatur; ut (Gftnes. ii. 7) 
ubi Deus dicitiir inspirasse in Adamum spiraculum 
vitae, ])er inxpiruiioncm intelligitur mvijicatio. Et 
2Timoth. iii. Ifi: omniM Scriptnrndnta ettperin' 
spirationem divinam : idem est ac si dixissct, Deus 
spiritus sive aniraos prophetarum per suam gratiam 
dispoRuitnd ^cribendnm, qufe ntiliafutnraessent ad 
doctrinam, reprehenaionem, correctionera, et in- 
structionem in via ad salutcm. Ubi autcm S. Pctnu 
(2 Petr. j. 21) sic dicit: A'ow enim toiun/afe ha- 
tnana ailata rtt aliquando prophetia, srd Spiritu 
fiaiicto iaxpirtili, laqtiuti xnnt xaneti Dri hominea ; 
per spiritum snuctum iutelli^it voccm Dei in som- 
nio vcl visinne supcniaturaU ; sic enim loquutns est 
Deus ad prophetas, non autem spirando. Iteoi 
qnando Servatar uoster spiravit in discipiilos suos, 
diccus (Joahn. xx. 22) : accipite Spiritum Saactum ; 
noQ voluit halituin sunm, sed divinam gratiam in- 
telligi. Itcm Scrvntor noster ipse, quando dicitur 
plenus Spiritu saucto, non intcllisitur substantiam 
divinam eo tempore infiisam cssc ; nam Deus erat 
Christus ab fcterno ; scd divinas gratias in hnma- 



DE CIVITATR CHRISTIAWA,. 



291 



•pmiKi. 



nitatein ejus nccomulatas. Postremo, cam UicitcAp.sxxrv. 
Dens (Joel ii. 28) : l^imdam de spirifu meo sttper nTr^i^^B, 
omneta ramem, et jirophetabunt Hlii veatri, etfiUee i"'"" '■•'*'•' '" 
vestrte ; scne» eestri somnia sormiialmit, et jHrenes ™i-.i. .pw 
cet/ri risiones cidcbuNt : ncm intelligit jiixta spn-'"'*^"' "* 
stim lileralem Kpiritum elTundi poRt<e quasi nqtiam, 
sed intclligit ip^i somnia et visiones siipematnnile:». 
|[ispirAtioiictu igituriiitelliKere, taiiquam Kpiritus 
Dei iu illus iiitran-t pmprie dictuij, per quem pro- 
phetarent, vcl spirituti mali iiitrareut iu plircucticos, 
lonaticos, vel epilepticos ; uou est vcrbo iHo uCi 
Mcuuduni senstim Bmptiir» Sacrse. Nam spirittig 
Dei pro gratia sive poteutia Dei suraitur, opcrantis 
per modum nobis ignotnm. Etiam (Act. ii. 2)ve&- 
tns, qui dicitur doraum illam implesse ubi congre- 
gati erant Ai)ostoU in diePentecostes.noii ita intelli- 
gendus est, ao si Spiritiis Sanctus, id est, subaiantia 
divina ipsa, ventus esset, sed pro signo extemo 
prsesentise diviiia), efficicutis in ilUs virtutes illos 
Bacras, qua3 ad functiouem apostolicam crant ncccs- 
sariie. 



CAPUT XXXV. 

DR STOMnCATtONE IN SCRIPTtTBIS SACR19 VOCABCIt.ORUM 
R£GNUM DEI, SANCTUM, SACKUU, KT SACRAMENTUSI. 

Regnum Dei tn seriptis tlieotogorum, pr%<;ertim 
in eoucionibns et tibris dcvotionum, sumitur pro 
felicitatc arterna, qua post hanc vitam electi in 
mimmo coelo fruituri sunt; quod regmm giorite 
vocant, Sumitar etiam jiro felicitatis hnjus arra- 
bone, nempe gratia sauctificantc, quod appeltant 
regttvm gratite. Sed pro moiiarehia civili proprie 
dicta, id est, pro summa potestat? super cives per 

r a 



292 



DK CIVITATE CHRISTIASA. 



CAP. Kxxv. ipBonim suffmgia acquisiui, qate est significatio 
Dr*%niii»umt: '^^8"'' uui»)«am Bumitur. Coiitra iu Scripturis 
in S(fipt.>r. s.- Sacris invenio reffnum Dei ubique fere significare 
fWBinmiminQi, regttHm proprie dictum^ nerape reKiium quad con- 
t*^!!^^!!!^! stitutum est consensn popuU IsraeJitici, qui Dfum 
in regem sibi pacto ele^enint. Pactnm autem erat 
hoc, quod Deus Israelili? traderet tcrram Canaan 
in possessionem £ct«rnam ; et quod po])ulus Deo 
obediret. Ab ipsa creatioiie muniU Deus in omnes 
luimtiies regnavit non modo naturaliter sive jnre 
omnipotcntise, sed etiam in quosdam homines qui- 
bu!^ voce imperavit. Sic ref^navit super Adamnm, 
impernns {Gen. ii. l?) ne coniederet de arborecog- 
nitionis boni et ma]i, et punieus eum cum impera- 
tum ejus trangrcssus esset, iiempe, cum arrogassct 
sibi judicare de hono et malo, non pcr Crcalorissui 
maiidatuin, sed per suum ipsiua sensum ; privavit 
enim illum vita tetema, quam babere potuit propter 
arborem vitw. 

Rursus, regnavit Dcus in Noah ct familiam ejns ; 
qui quanquam octo taiitum essent persoua:, eraat 
tamen regnum Dei proprie dictum. 

Postea aUoquutus est Dens .4.brahamum, fecitqne 
(Gen. xvii. 7, S) cuni illo iwotum in hwc verba : Sta- 
tnam pacttim meum inter mr ct te, et inter semen 
tmm poxt te in genenitioHihns Jtui«, fwdere sem- 
pifmto : ui aim Detts tuux^ et xeminis tui post te: 
daboqne tibirt .semini tito terram percgrinalionis 
tU(E, et omnem terram Canaan in pi^xaexaitmem 
<rteniam. Abrahamus in hoc pacto promittit, pro 
se et postcrilate sua, Deo obedire iUi, qui ipsxim 
alloquutns cst. Ex altera parte, pftciscitur Dens 
dore Abrahamn tcrram Canaan in possessioncm 
flitemam. Pi-o monuineQto autem pacti hujus 



OB ClVtTATB CnniSTIANA. 



293 



(vers. 1 1 ) instituit Dciis sacrnmcutum circumcisio* cap. xxxv. 
iiis. Atque hoc illud cst, quod viicatur pactum et p,~7^!;|^,„ 
Testaioentum Velus. Quanquam autem nomen '" !^"i""'" **• 
regiJt m eo pacto noo sit, res tamen manueste ap- ,i„„ro!<."mrH, 
paret. Ktiam nomen regni expresse ponitur iu rt'l!l"[Z' 
paclo hoc, uiiiuatraute Mose postea renovato. Sa- 
cramentnm autem circumcisionis aliud uon erat, 
quam BncramcntiiiD lidctitatis, ut nunc sub Tcsta- 
meiitnniNovnm est baptismus. 

Pactuu» ad montem Sinai cnm Mose renovatnm 
(Exod. xix. S. 6) tale est : Si ergo amlirritis rorem 
laeam, et custoiiieritis pactttm mcnm, critis mihi iu 
pecalitim tle cnnctis populis ; luea est eniru otnHis 
terra : et vos erttis mi/ii in regHiim mcen/otalc 
et gem sancta. Idem narratur, Tit. ii. 14; ubi 
dicitur Christum dedisse se pro nobis, ut purifica- 
ret sibt uos in populuin a-t{iiot«iovjid cst, peculiarem, 
id est, (ut sequitur Kxod. xix.), non aicut geniet 
ali*P meep xtint. Cseterffi enim gentes potcntise 
quidcm diviwe subdiUe eraut per naturam, non 
autem ]X!r conseusum et pactum, sicut Israelitze. 
Dicitur autcm in textu pradicto regaum sucerdo' 
tale, et 1 Petr. ii. 9 : sacert/otium rcgale, propterea 
quod summam potestatem post Deum babuere in 
illo re^no summi sacerdotes. Manifestum ergoest 
rcgnttm Dei usque ad Samuelem fuisse regimm 
proprie <lictuui. Nec dissentire ridentur potestatia 
poiitificia: pro])Ugnatorcs, qui arguraenta sua pru 
potestfttc Pflprc pleraquc dcducunt ah cxeniplo sum- 
monim sacerdotum populi Israeiilici. Rursu.s. idcm 
ooufirmatur ab eo, quod )>opulum suiim appellat 
gentem &auctam. SaHc/mu eiiim significat, idquod 
Pei est jiire spcciali. Dci est omiiis terra, scd 
non omnis terra sancta dicitur, sed easola quue ae- 



'->94 



DE CIVITATE CHBISTIANA. 



CAP. XXXV. paTAtur et consecratur ad iisura diviiiom speoialiter. 
D««iK<uAnii«nc **'ff»''™ ^^' *it civitas Dfft iflein significant ; nec 
ta Haipmru N». modo leees ceremoniaJes et cultum (liviiiunt anud 
nainuniiaiUri. IraeLitas ordiiiavit jJeus.tt^^d etia.in leges civile.s tjui- 
T»™!^hI!I! 1>UB seireut Israeiit* ofiioia sua erga se invieem. 

Rarsus, (1 Sam. xii. 12) alloquitar Samnel po- 
jiuhiin, dicena : VidenUx qaod Naas, rex Jiliortim 
.iinuiQn, trmsHet (tdrersum rot, (/ijrijifi.s mi/ii : ne- 
quaijuaiity setl rex iwperabit nohis ; cHm Oomiuus 
Dcus vester reguaret tn tobis. Undc constat 
eorum re^eu proprie dictum fuisse I)ci)m. 

De loco rcgni Dei loquitur l.';ain.s {xxiv. :i3) : Eru- 
besret luna, et eoti/untlelur sol, cum re^nacerit 
Domittus exereituum i» Motile Sion et iu Jerusa- 
iem, id est, super terram. Et Michaeas (iv. 7) : Et 
Domittus refrnabif super illos in MottleSion, id ejtt, 
in terra. Et lizfchid (.\x. 33:) fico cfro, dicit 
Domiiius Deus, quod iti manu forti, et ia brachio 
extenlOt et itt Jurore effuso, regnabo super tos : 
et (vers. 3?) : Suhjicium vos Kceptro meo^ ct m- 
dncam tos in vincidis ftederis, id est, faciam 
ut stetis paeto quod pepegistis mccum per Mosem. 
Etiam in Testnmento Novo de Servatore nostro 
dicit aiigelus (Jahriel (Luc. i.32,33) : Erilmiiguiis, 
eljiliua (diissimi rocabitur, cl dabif Hli Domimts 
Deus sedem Dacid patris ejus,et Te^uabit iadomo 
Jacob lu felcruum. Regnavit autcm Oavid in 
terra. Adde, quod eo uomincad mortem condem- 
natus»it, quodrcgnum Judxonim postulaverit Ribi, 
et ut iuiinicuB CVsaris ; quod titulum in cruce ejus 
scripserit VihiimyJesasSazaremis ItexJudteorum ; 
quud coroiia ex spiuis per ludibriam coronatus sit ; 
quodc|Uc discipuH cjus (.\ct. xvii. (>, ") iu erimcn 
vocati sint a populo clamantc: Hi, qui orbemcon- 



DE CIVITATE CIIItlSTIANA. 



295 



citant, huc cencrunt, qitos auceepU Jason, et Aicap.xxxt. 
otttHcs contra tlecreta Casaria JacinHf, regeia u^^^TmZon* 



Sa- 



umiBrnluui, 



aiium (licvHtis etse JcMum. Ueenum cteD Dei iu 'i',^"!'»"'^' * 

Scnpturii:, propna, iioii mcuiphoncn itignincatiune»>i.>t.Hn>"eiii<i. 
dicitur. Idque agiioscuut, quicunquc in oratiooe^ 
Domiutca dieunt : tnim est regnum, potentin, et 
flloria. Itlciu cuutirinatur a pra:(licatione Aposto- 
lorum, nppropiiujuat regimm cwlorum ; et ab om- 
nibus Cbristianis precantibus, ndveniat regnum 
tuum, 

I Idem coufinnautia loca Scripturs Sacrse adeo 
multa sunt, ut quod interpretatio contraria recipe- 
retur mirandnm esset, nisi regibua Christianis, ut 
jura sua iu regenda ecclesia perspicereot, lucem ni- 
miam prajferreiit. 

Coi»ohi(Vnniis ergo regnum Dei regnnm esse ei- 
vile ; prinmui iii pupulo Israelitico, ul)i a Mose leges 
civilcs reccperuut ; et proiegcm Dei primuui fiiisse 
Moscm, et post eum summos sacerdotes siugulos, 
usquc ad tempus ckctionis regis Saul, (juando 
abolitum est ; et quod prsdixerunt Prophetae res- 
titueudum esse ; et quam restitutionem a Deo ro- 
gamus, quoties dictmus iii orutione Dominica, athe~ 
itittt regHHtit tutitH : ct cujus jus oguosciinus di- 
cendo, tnum ent regnuM,potentin, et glortn in se- 
euia sreuloruat ; et cujvLS promiilgatio facta est ab 
Apostolis ; et ad qnod prsepnraudi suut humines per 
Evaiitrelii praedicatiunem. Item, regimm Dei, prop- 
ter divini throni celsitudinem dictum reguum cce- 
leste, si a prnregibus et vicariia suis administran- 
dum Don esset in terris, tatita contentio, tum scrip- 
tis tum bello, quantam videinus, de qufcstionc pcr 
qucm Dcus nos alluquitur, uon fuisset; nequetan- 
tum curarum sibi dcdissent sacerdotes circa juris- 



SOfi 



Dlt CIVITATK cnniSTIANA. 



CAi*. wxv. (Uctionem spiritualciu, quautuin pi-scteTidutit ; ueqtie 
p^V _'(^^^ jurisdictioiicm iii cieIo rex quis^uam illis iudidisset. 
in fcnpiBm s» Xh hsc iutLTnrt-tatioiic ficcundum litorom vocft- 
n.tT> rTwu.u< iM, uiiJi regHum fhn, manifesta fitsig^nihcatio vociinuli 
-1 «.««».,im,i. *««««;/». iinirttm eiiiin, ni regiio Dei, respondet 
vocabulo/)MA/r>?/m, iu civitatibus hiimanis. 

Rex in nimii civitato est persoiia ptiblica ; iii 
oivitatc Oei. apjR-llutus i-st Dciis .inactns Israclis. 
Pupuhis ubiqtie civitiitiii, popuhis eivt rjus, (jui per- 
tK)Uam gerit publicam ; Israeliue autem, tieui])e 
popuUs Dei dicuulur (Exod. six. 6) Gea* sattcta. 
Nihil enim iii Scripturis Sacris sauctum dicitur, 
pr£eter id quod Dei esl [wculiariter, vel i{isiim 
Dcum ; sicut {mbhcum »emper cfit vel civitatis 
ipsios pcrsona, vel jdiquid qriod iilius est ita pro- 
prium, ut nemo privatuB iii eaudem rem jus nlluia 
hiibeat. 

It-aquc Siibbathuiii, dics Dei, cst r/iVx «anctnit ;^ 
tcmplum Dci, quod v&t Dei doiniis, dtmnn .sattcta ; 
sacriHein, dccimie, et oblatiunes, qiia?suntveetigalia 
Del, vfficia sancta ; sacerdotes, propheta', reges 
uiieti, (miiustri Dei), vtri »ancti ; spiritus coelestes, 
(|ui Deo miuistraut, (Dei iiuncii), Atf^eii sancii, 
Ubicmique denique vox Kauclitm proprie sumitur, 
ibi Bignitieatur nliquid quod Dei est proprium. 

Vox profanim iu Scriptura Saera Bumitur pro co 
quod est commune ; ot per coiisequenB, sanclum et 
projtrinm iii regno Dei ideni sunt. Metaphorice 
autcm, sancti vocautur etiam viri dcvoti, qui rcbus 
muudanis ri-nunciautcs, Dco se totos dcdieuvenuit. 
tSancfipcari autera dicitur, quod dedieando vel con- 
gecrnndo servitio diviiio, sanctum faetum est ; ut 
scptimus dies, in prieeepto Decalogi quarto : et ut 
electijtu Tt-stamento Novo, quaiido, praidili spirttu 



DK CIVITATE CHRISTIANA. 



297 



pietati», dicuntur mnK-tiJifuri. Sacrum aiitem est, cai". xxxv. 

quod DiM ab homiiiibus datum et rlpdicatuin, sive ,^ T^T 
ganctuni fuctum cpt, ita nt iii solo cultu diviiio uten- "• f^-^v""^' ^' 
dum sit : qualia saut templa, atisque doniuH oni-rumit«p<«iiiM. 
tionis, uiia cum utensUibut^, miQislns, victimis, et l^^l^l^^rum! 
oblationibus. 

Sanctifafh {u;radii.s suiit. lCarum euim rcrum, 

qoc a<l usum diviui cultus scparanttir, aliqua: M 

fiC|Mirftri rursiim iiosnunt nd servitium vol cuUum I 

mngis specialem. Tota gens Israclitarnm guns I 

saiicta erat ; erat tamen inter Israelitas tribus ■ 

Levi speciatim tribus saucta ; et iuter Levitos ■ 

sanctinres cietcris erant sacerdotes : et inter sa- ■ 

cerdotes sanctissiinus crat sacerdos summus. Ter- I 

ra Judworum erat terra sancta, scd urbs, in qiia I 

coleiidus erat Deus, magis sancta erat ; et urbe 1 

sanctius crat tcmplum ; et teuiplo sanctior ea pors, ^H 

quje api«rllabat«r xanctitm sanctorum. ^^ 

Sarramtnttum est, quod a eommuDi usu separa- ■ 

tum Deo conscoratur, in signnm admissionis in ■ 

rejfnum Dei, ((pire cst qnasi iiaturalizatio, sive juris I 

civitatis acquisitiu), vel in meinoriani taiiti beneficii I 

institutum. fii Vetere Testamento sigiium admia- I 

xionis erat circumcisio ; iti Tcstamento Novo, bap- ■ 

tixmus. Commemoratio in Vetere Teslameiito erat I 

agm jmschaliif esuf, iht quem reiiovabatur noctis I 

illiu» raemona, tn qua libcrati erant a ser>'itutc I 

illgyptiaca; in Testameato Novo, celebratio ccena ■ 

Dominicre, in qua memoratur Uberutio nostra per ■ 

uiortem iu oruce Sei-\'atoris «ostri a scrvitutc pec- ^J 

cati. Sacramcutum admissionis sccnel tantum fit, ^H 

proplerea quod .semel tantum ndmittimur. Sed ■ 

(]uonium bencficiuin Dei iu liomiuibus servnndis, et I 

debitum nostrum tidelitatis, opus habet ut sspe iii- I 



298 



DECIVITATK CHRlSTiASA. 



CAP.xxxv.culcetur.sacraineutum eommemoralianis sa>pius re- 
,^^~^^^,^ pftteiidum est. Atque hseo duo miramenta pree- 
lo titri^i..ra s«. cipua suiit, (*t quasi juramenta solennia fidelitatis 
nunnBaiuniM. nostra: crgE Dcum iiostnim regem et rederaptoreni. 
l^y^jSJ ^^I^ Actio ciuideni contiecrandi omnis »aoraraentuiii did 
poteat; scd»acraiueiitum,idest,juramentum fidcli- 
talis iu civitate Dei, aliud uullum erat in Vetere 
Testamento praeter circumcisioncm et pascham ; 
ncqiic in Novo Testamentu, {>ra>tcr bajttixmum et 
ccenam Dominicam. 



CAPUT XXXVI. 

DE VI^RBO DEI ET PROPHETIS. 

QpANDo in Scripturis Sacris reperitur c^riwi» Deif 
vel verbum homini», tioti iutelligeDdum est pro parle 
orationis ut sumit«rrerA«?« apudgrainuiuticos; 
pro sermonc perfecto, significantG aliquid; ut quan- 
do is, qui loqnitur, offirmaty Hegat, Jubet, promit- 
iit^ utiaatur, optat, vel interrogat. In quo sensu 
verbvm uou est voeabulum, sed semio, GneceAoYor- 

RtirsuB, verbHm Dei vel hominix intellijjitur ali- 
qaaudn pro eo, quod Deus vel iiomo loquutus est; 
810 Evaiigelium Mattba::i, terbian cst Matthiei i all- 
quando pro eo, de quo loquuttis est ; atque hoc 
scusu, ubi Icgimus in Vetere Testamento, terha 
tlicTtm regum Jsraelis, intelligenda sunt res illis 
diebus gestie, qusB verboriun illorum subjectum 
erant 

In Testameiito Novo Graece scripto, verbnm Dei 
stepe ponitur, non pro eo quod loquutus est Deus, 
sed pro eo quod de Deo et de regno ejus, id est, 
pro doctrina Cbristiana dictum est. 



DE CIVITATB CHBrSTIANA. 



299 



lii hoc autem sensu idem Mgiiificaiit \of>^ ©towcAf.xxxvi. 
Pt tbeoln^ia, ut nianifesium est Actor. siii. -IG : ^. „^ j^ 
Thhc cofistanftT Paulm et BarnabaK dlieruHiy *> rwpiw^ik 
vobix oporfebat jtriimtm loqui rerbum Dei ; £ed 
quoniam repellitiii iliuf/, ef indigno/i vos judieatia 
leternie pitte, ecee eonvertimur ad geute/i. Id, 
quod apiKllatur hic rerbum Dei, doctrina erat 
Cbristiatia. Item (Actor. v. 20) ubl Augelus .'\iws- 
toloK alloquitur diceiis, Ite, et statttex loqvimini 
in teutph plebi onmia verba ritie hujus: verba 
hujtts vttee ^ntficant doctrinam evan^licam ; ut 
tet PX eo, <|nod versu idlimo fecisse dicuntur, 

cm]>e, omm autrm die non eessabant in templo 
doceules et pra-dieautes Jesum Christum. Cliristus 
ttaque suljjcotum erat verbt vitse. Porro, Actor. 

v. 7j rerbum Dei appellatur rerbum Eraugelii, 
quia continet doctrinam de regno Cbristi. Idcm 
verbum, Kom. x. 8, 9, vocatur rerbnm Jidei^ id est, 
nt ibi exptioatur doctrina de Christo veuturo et a 
mortuis suscitato. Et Matth. xiii. 19, appellatur 
idem eerbttm regni, id e.st. iloctrina qnam docnit 
Deus circa rcgnum Dci. Idom deuiquc vcrhiun 
(Actor. xii. 24) crcvisse et muUiplicatum csse difi- 
tar: id quod de doctrina Evangeltca intcUigcre 
facile est, sed de voce Dei difficilimum. Etiani ubi 
Sanctus Riulus (l 'fim. iv. 1) loquitur de doetriua 

edfrrnonum, non iutelligit id quod dictum est de 
deeinone aliquo, scd dwmonologiam gcntium. 
Ex his duabufl rerbi Dci fiignificfltioiiihus, postc- 
rior, ubi sumitur pro doctrina Cliristiana, continet 
Scripturam Sacram totam: prior, non item. Quau- 
qnam cnim verba li^c, Ego xam Dominns Deui tuus 
etc. a*(qne ad fineni Deralofii, verha sunt ipsius Dei 
Mosem aUoquentis; pra^fatio tamcn illa, loquutujt 



^ 



300 



DB CIVITATE CHRISTlATfA. 



U» ntUa Ihl. 
H PraiiliTiiL 



CAP.xxxvi. e*t DominHJi cunefos sertaone* /tos, sunt verba ejus, 
qui historiam comcripserat. Verbum Dei, quando 
sumitur pr» co quod loquutua est Deus, siiguifica- 
tioncm halict intcrdum propriam, interdum tropi- 
cam : propriain, ut verha qute loquutus est ad Pro- 
pheta.s moa : tropicani, qoando ponitur verbum pro 
sapientiu vel poteutia Dei, vel pro decreto ejus 
ffiterno dc condeudo muiulo. Atque hoc seusu, 
vcrhum Dei eat^at lKmen,Jiat^r7iwmentHm,Jttciu- 
mMs homincm. Eodem scnKii Joh. i. 3» de verbo 
Dei dictum est : omnia pcr illudjaefa ■tuut, et mne 
illo Jactttm esl nihi! eorum qure Jaefa xunt. Et 
Heb. i. 2, 3: per qucmjecit secula, et portat oinnia 
verbo virtutis sua: Et Hehr. xi. a : Jiile intelligi- 
mus aptata esse secula terbo Dei. Verbum autem» 
lioc fteusu, verhorum omnium, qua' Deus loquutua 
est, est priuium, ut in ipso principio muudi pronun- 
tiatum. F.tiam l>atini etbnici Tocnbulo Jittum in 
eodem seusu u:^i suut. 

Sumitur etiam &Kpissimc io ScripturU S 
verbum pro verbi effectu vcl eveutUj id est, pro eo 
quod verbo affirmatur, imperaturj vcl promittiturt 
ut(Psal. civ. 19) ubi Joseph dicitur in carcere re- 
tentus, donee verbmu ejus renirct, id esl, donec 
faetum esset quod pradixerat Pharaouis piucemee 
circa restitutionem ejus iu miuisterium suum. Item 
(I Re^. xriii. 36) dicit Elljah Deo : J^eci omnia 
verba tiia, pro feci omnia (juk jusaisti. Et Jer. 
xvii. I ^i : ubi est rerbum Domiai, ponitnr pro, ubi 
est malum quod miuatus est Dominus. Et Ezech. 
xii. 28 : Et quodcnnque hquutus Juero cerbum, 
Jict ; nou prolongahitHr amplius : rcrta pouuntor 
pro factis, quie facere populo proiniserat. Etiam 
iu Tesstameuto Novo, (Mattli. xxiv. 35J, eaeli et 



tm in 

«criJ 
ro eoS 



DB CIVITATE CIIRISTIANA. 



301 



1 

I 



flerra irnnsibunf, »ed mea rerha non tranJtihmt, cap.xxxvi. 
id est, quioquid promisi fiet. Item Johannes Kvan- [JTwrtirii^i 
gelistft (Joh. i. I), in hoc sensu, verbum Dfi appel- rti>«ph.iii. 
Int ipsum Christum, ct paulo post, rrr6«m factum 
eat ctiro. ChrixtuK enim a prinpipio promi&sua 
est, (Gcu. i.), eratque in principio opud DeHtn, 
neaipc vcuturum illum ab scterno decrevcmt Deus, 
et attsumpturum carucm humannm. Itaquc Serva- 
tor noster eo loco apptillatur tcrhtm, uoii quia 
Cbristus esset protuittJtio, sed re* promisxa. Ver- 
hum hoc ideni Johannes, in Epistola prima (i. 1,3), 
appt-IIat rerbnm ritie, et eitam a-tertnm ({Ute erat 
apud Patrem : et in ApocaljTwi xix. 13, nomen 

Jejtui est verbum Dei, quasi dioeret, hic est quem 
venturnm esse Deus ab aetenio decreverat, el iii 
principio niundi promiserat. Nihil ergo hie dici- 
tur de incaniatione vel promissione vocis aut Boni, 
8ed de incarnatione ipsius Deijilii. 
Suut etiam loca nonnnlla in Scriptura Sacra, ubi 
rerhttm Dei |X)nitur pro verbis wquitatis et ra- 
tioni>i, etsi uequc a pruplieta prolata, ueque a viro 
I sancto. Nara Pharaoh Nechao idolatra erat ; 
^B quando tamen nuntio misso Josiani monuit, ue sibi 
" invadeuti Carehemish oppoiieret, verlja ejus pro- 
fecta esse dicuntur ab ore Dei; eliam Josias, quia 
verbis illis non ohedivit, prselio occisus est, ut 
legere est 2 Chron. x\xv. 21, 22, 23. 

Verhttfu Dei aliquando etiam sumitur pro dlcta- 
mine rectse rationis ; ut quando iu cordibus honii- 
num p^criptum dicitur, ut Psal. xxxvi. 31 : Jercm, 
xauii. 33 ; et multos aliis loeis. 

Vnx prop/ietft in Scripturis Sacris si^nifirat ali- 
quandd prolocutorem, id cst, ilhim qui alloquitur 
homiues, ut missus a Deo : vel Deum alloquitur 



302 



DK CIVITATE CHRISTIANA. 



Df mrbdpei, 
M JYuplirtit. 



CAP.Y\?ivi. ab hoinhie. Siguifioat etiam aliquando enm, qui 
fiitura pnediuit. jMiquaiido etiuin tHuiii, qai, ut 
meute captiis, loqiiitur verba incohjerentia, Sxpis- 
siioe autem ponitiir pro eo, qui in nomine DeiaIlo> 
quitur populum. (iuo sensu Moses, Saniuel, Eli- 
jah, Isaiah, Jeremiah, nliiqne pmphetffi erant. Etiara 
in hoc seusu suuiinus sncerdo» propheta erat, ut 
Joli. xi. 51 : hoc atitem, Caiphns, a tewetipso non 
dijcit ; setl ciim esxei potttifei anni illius, prophe- 
iavit. Etiam qui populum in ecclesiis ChriKtinnis 
docuerunt, (1 Cor. adv. 3), dicuutur prophetagse. 
Kodem seusu nd Mosem dicit Deus (Exod. iv. 16) 
de Aarone, erit tihi pro prolociUore ad populum ; 
eritgue tibi inatar oris, et eris ei lu ittstar Det. 
Et (Exod. Tii. l) : ecce feci te Pharaoni Deum, 
et frater tuas Aaron erit propheta ftius. Abra- 
hamus autein ideo prophcta dicitur, (fieii. xx. 7)» 
quia loquutus est pro homine ad Deum. Deus euim 
Abimelecuu in somuio alloquens dicit, nuHe ergo 
rfntitne hvmini uxorem Knaiii ; nam csl propheta^ 
ct orahit pro te. lutelli^i hinr potest illos, qui iti 
ecclesiis Christianis ad otfieium vocati suut publice 
precBiidi, non improprie jjropbetas dici. Prophetse 
etiam erant, quibus immi.scuit se Saul, 1 Sam. x. 5, 6. 
Eodem snisu Miriam (Exod. xv. *iO) dicilur prophe' 
titsa. Ita quoqucsumi debet (1 Cor. xi. 4, 5), nbi 
dicit S. Paulus, uuagf/iiig^uc rjiti prccatur vel 
prophetai eapite opcrta, etc, Proplictia cnim 
aliud uon significat eo loco praterquam Psalmis et 
Cttutilenis sacris laudare Deum ; id quod facere in 
ecclesiis etiam femiuis licuit. 

Prophelia, quntenus sumitur pro prfedictione fa- 
turorum contingeiitium, non solum veris prophctis, 
sed etiam aliquando impostoribus attribuitur, qui 



DE CIVITATE cnRISTlANA. 



303 



IV> •rrbn t>«l, 
MPnrbMti. 



I 



prseclicerc se futuni dicuut |>er spiritus et j»er di-cAP.xxxvi 
-^-inationcm KupcrKtitiosHin, idquc loultts modis, nt 
snpra (cap. xii) spcciatim diximiis. Alquc hi exis- 
liniatioiieiii prophetise njajorcni pcr unum aliqiiem 
eventum fortuito pnedictuiti sil)! acquinmt, quam 
qua innumeris praedictiouibus renimqua; uon eve- 
uerunt, potest toUi. Prop/ietia nou est ars, nequc, 
nt sumitur pro prjedictione, ncpotium constans, 
sed ontLs tempoiurium ntque e^traordinarium im- 
positam a Deo, plerumqne viris bonis, sed ioterdum 
etiam raalis. Mulier illa ab Kndori quse dicta est 
suseitassc pliantawmii Saniuelis |jer spiritum fauiili- 
antm, prsedixitquc mortem Saulis, uon ob eam rcm 
prophetissa erat. Neque enim scientiam aliquam 
habtiit. per quam id potuit facere, ueque apparet 
jussu Dei factum esse, etsi impusturam tllaiu ita 
rexit Deus, ut Sanl, inde territus debilitatusque 
aiiimo, pralio victus caderet. Etiam sermones in- 
coliKrentea apud gentes habebantur pro prophetia. 
Propheta; eiiim oiaculonnn suonira, tmic prophcta- 
bant, quando vapur aliquis animos eorum cxpule- 
rat, ita ut verba quidciu protulerint inter se inco- 
hterentia, et ex quibus, ut ex tuateria prima, fieri 
poSRet quicquid quisque vellet. 

Quaiiquam autem in Scripturis Sacris vocabnli 
prop/w/a tot sint sigraficationes, frequcntia<nina 
tameu ea «st, ia qua Bumitnr pro eo cui Deus illud 
inimediate loqnutus est, quod is homiui vel hoiniDi- 
bus loquuttis erat. Scd quomodo, dicet aliqnis, 
proprie dici potest loquutum esse Deum, qui Hn- 
guam aliaquc organa loquendi non hnhet, sicut ho- 
mo ? Quid autem ? Qui/ecit ocuhn/i, dirit David, 
(Psal. xclii. 9) non videbit ? /s, qni Jecit anrentj 
mon andiet ? Ktsi nec videt nec audit Deus nt 



30-1 



DK CIVITATE CHRISTIANA. 



D» '(^ rvi 

n |inipb<ii>. 



CAP.xxxvi. homo, scit taint:» quie dicimus ct facimus. Ceete- 
nim vcrba illa Davidiit nou pouuutur ad Daliirac 
diviuse declaratiouem, sed ad voluntatis nostne in 
l)eo honorando significationeiu. /V(/t'r<* enim et 
aHtlire sunt attributa hftnoris, et Deo attribui pos- 
Bunt. Sed si iu pro]iria ct stricta significatioue 
sumerentnr, a catoris ctiani iwrtibus corporia \\\u 
DiBni argumenta similia sunii poi^ut, tribucndi 
Dpo Cfcteras onines nctioues huinanas; qiianim 
plurim£e tur])«s sunt, et pruiude attribuere illus 
Deo coutumflia niaxiina esset. Itaquc vocem Dei 
ad bomincs immcdiatam sumere oportet eo modo, 
quicunqne is sit, per qnem facit Deus ut Toluntas 
sua inteUigatur. Modi nuteni, quibus id facit, 
multi sunt, et lii Scripturis SacrtggoUs re)>eriuiidi. 
Ad Adamum, Evani, ut Caiu loquutus est Wvm 
voco su|>cniatnrali. (luomodo ItKjuutus cst Dkub 
Abrahamo, aut«quam e patria sua venisset ad Si- 
chem Cananieorum, non dicitur: tunc autcin (Gen. 
xii. 7) dicitur aj>parmssf v\. Uuus ei^o iiiudns, 
cjuo Deus praesentiam deelaravit, erat appttritio 
ave visio. Ilursus, (Gen. xv. \\ verbuin Domini 
venit ad Abrahamum in rixione, id est, si;2:imra ali- 
quod illi appaniit prieKcntia^ divins. Deinde Doini- 
nus [Qeu. xviii. l) apparuJt Abrahamo in visiouc 
trium aiigetorum ; ct Abimclccho (Geu. xx. 3) io 
somnio; ct ad Lot (Gen. xix. I) in ajiparitione 
duonim angelonim; ct ad Haf^ar (Gen. xxi. 1/) In 
apparitioae nnius nngcli. Itorum ad Ahrahamum 
(Gen. xxii. 1 1) tn t-opc a ccelo ; et ad Isaac (Gen. 
xxvi. 24) noctu in xomnio ; et Jacob (Gen. xxviii. 
ri, et Geu. xxxii. 1) in visioue angeloruiu. Ad 
Moscm (Exod. iii. 2) in viaionc flammjc et rubo. 
Rtiam post eevum Musis, ubi mmlus diviuEe loquu- 



DB CIVITATE CIIItlSTIANA. 



30S 



tionts immcfUnto in Veteri Testamento cxprimitur, cap.xsxvi. 

j gcmpor loquutns est per vtJthtieat vel per aomnimn ; ,„ ^,',^ u^ 
nt Gidooiii,SjimiieH, Eiiae, Elislue, Isaiie, Ezechieli, «Pwpiirti»- 
cieterisiiue prnphetis; et iu Novo Testuineuto, ut 
Josepbo, IVtro, Faulo, et Johauiii Evaugelistas in 
Apocalypsi. 

Soli Mosi modo extraordinnrio loqiiutus est iii 
monte Sinni. ct in Tahtrnaculo ; et summo Racer- 
duti iu Tahernucuh ; ct in Sancto SaNclvrHtn. 

fScd Mos<«, ct posl eum summi sacerdottw, pro- 
phets eraut etninentioris gradus quam cseteri, et 
gratifim apud Deum majorem inveneruut. Nam 
l)eus ipse de Mose id testatm' (Num. xii. 6, 7, 8), 
dicens : Si quis fuerit inter tos propheta Domini, 
in visioHc appareho ei, tefper somnium /ot/uar nd 
iUum : at iion talis fterru.i meus Moscs, tjtii /";/ om- 
rii domo mcu JtdeliuiutuR ettt ; ore etiim aii o* 
loqmr ci paiatu, et hoh per mtigmata etjigtiras 

\ JJomiuuin ridet : et (Exod. xxxlii. 1 1 ), Doiainujt lo- 
tjuutus est atl Moncui os iitl os^ sicut hotno lo^uitur 
ad amicuiH suuin. Veruiitamen Mosum uon altter 
alloquutus ei^ Deu!> (|uam per aiigelum vel angelus ; 

I ut habctur verbis perspicui.H (Act. vii. 38) ; ubi Ste- 
phonus de Mose loqueus. hic ext, iuquit, qni fuit 
in ccelesia in solitnditie cuin angelo yw/ loqne- 

^hatuT ci itt monte Sinai. Gal. iii. 19, ubi Paulas 
de lege dicit : ordinata erat per angelos in manu 
tnediittori*. Medintor auteni ille erat Moses. duid 
c-i^o diocM)duin eat de niodo quo I>eus Uiquutus est 
Mosi, niiii quod viuio crat, sed clarior quam casterls 

[prophctts data cst. Dcut. xiii. 1 : «' surrexerit iater 
vog propheta vel xoutniulor sotHnioruni, \ox jK)Ste- 
rior intfrprctatio taiitum est prioris. Joel ii. 2H, 
(iicit Deiis : £t ent po.it htsc, effundam de spiritu 

VOL. III. X 



sm 



DR CIVITATE CHHISTIANA. 



DawtelM 
KPlnplMtn. 



OAP.xxxvi. t»ffo super omnem earnem, et firoplietabiint Jilii 
pettri, etjili<s venfrte, seuejt tesfri Jtomaifi xomnia- 
hunt, eljnvenex rextri riMionex ridehHnt .* ubi rur- 
sus propbeUa exptmitur per xomnia et riniones et 
xpiritnm. Item ijuando Deus Solomoni proaiisit 
sapientiam, somntum erat, ut constat ex verbis 
ipsis, {I Reg. iii. 15) : eciffilamt Solomott^ et intel- 
lexit qnod ettset somniim. Mauifestum crg"0 est 
prophetas extraordiuarlos Veteri» Tcstameiiti vo- 
cem Dci tioit alitcr intfllexiKSi;, qiiam per Jiomuia et 
vinione*, id e^t, a pbiuitusiis superiiatnralibas. Cliue 
vooabantur ctiam spiritux Dei, ut Zacli. vii. 12, 
ubi (iioil Deus: cor suum poituentnt in adamantem, 
ne andireat legem el rerba qmv mixit Domintui 
exereituum in spiritu svo sancio per maHum pro- 
plietarum prinrum. 

Prophetarum autem in Veteri Testamento babcu- 
tium vocationem perpetuam, alii snpreiai, utii sub- 
ortlinati crant. Supremoruni primus crat Mosea, 
et post eura smnmr sacerdotex, suo quisque tem- 
pore, dum fiacerdotium rejcalu erat. Postqunm 
autem jugum Dei cxcuflKcrant Tsraelitie, et facl\im 
est oflicium summi Bacerdotis ministerialc; quoties 
eousulendiis erat Dcus, sacerdotes Israelitarum ves- 
timentu sacra iiiduen]nt,ct consuluerunt Dominum. 
non suo arbitrio, sed jussu regura, a quibus ali- 
quando etiam sacerdotio privabaiitur. Nam Saul- 
us (I Sam. \iii. 9) holocaustum afterri ju.>isit sibi. 
et(l Sam. xiv. 18) aacerdoti iiii|K.Tat, ut arcam 
afferrct sibi, ct (vers. 19) ne afrcTret. Etiam in 
eodcm capite, (vcrs. 37), constiluit J)eum Saulus, 
Idem fecit David.postquam unctus ftiisset, etsi an- 
tequam regnum possedisset; quiBsi\nt enim a Domi- 
no (1 Sam. xxiii. 2) utrum pu^iiaret necoe coutra 



DR CIVITATE CHHISTIANA. 



307 



PhUistaws in Ceilali. Item (vcre. ») imperavit Duvid cap.xxxvi. 
Facerdoti ut ephoduiii apportaret i(>si, ut Domimim iv„.rt»j)M 
consuleret. Pi-aHerea rex Soloujou (l Keg. ii. 27), «ivoid-rti» 
saccrdotiuin Atiiatharo aufcreus, dedit Zudocho. 
Moses crgo, summl sacerdotes, et rege» pii, qui 
I)eum semper in rebus ditficiHbus Ronsuhienint, pro- 
pUetic erant supreiui. Quod prop^ietis extraordiua- 
riis loqiiutus sit, dictum mt supru. Quoinodo 
r autem h>quutUR est ud prophetus lios vocationi!<> 
^P perpetme ? Si dicamus Dcum loquutum esse vel 
~ apparaisse eis, prout in sua natm'a existit, negabi- 
mus Deum iufinitum, invisibilem, incnmprehcnsibi- 
I lem csse. Si dicamus loquutum esst; pcr iutusionem 
^^SpirifKM Sancti, quateiius Spirltus Sanctus sig:ntfi- 
~ cat ditinitatem ipsatu, sequahimu8 Mosetn Chrisio, 
in quo solo diviiiitas (Coloss. il. *)) habitat corpO' 
ralifcr. Postremo, si dicamus loquutum Dcum esse 
per Spiritwn SaNctnm, ([uateuus Spiritus Sauctus 
eignificat grutias divinas, iiihll illis attribuimus &u- 
pematiirale. Homines enim ad pietatem, justitiam, 
mbericordiam, veritatem, fideui, et vivtutum fjeuus 
omne, tvm morale tum intellectuale, disponit Deus 
per doctrinam, exemplum, aliasqnc vias untnrales 
et quotidianas. Quomoilo crgo Deus prophctaa 
perj)etua^ vocationis alloquutus est, quando ab illis 
coiisulebatur, scriptum non inveniu, ntsi qnod sum- 
mis sactTdotibus iii Saiicfo Satictonm per vocem 
ex inter Cbernbinos loquutus est : scd vox illa, ut 
et cjetem omnia diviiiie prie-sentifc si^a, angelus 
dici potest, quemaduiodum somuia et cft:tera sigaa 
supeniaturalia. 

Prophetis autem vonationis iK-rpotua;, sed subor- 
dlnatis, luquutinn esse Deum supernaturaliter, in 
Scripturis nusquam constat, sed naturaliter tantum, 

X 3 



308 



DB CIVITATE CURISTIANA. 



DtnvtotW 
el Prniphrtii. 



CAP.xxxvi. eo mnda qno ad pietatem, fidem, et juBtitiam Aia- 
I>OTiit Deiis qiios nd salntem destinavit. Qni moilus, 
rtsi consistat in instnictionc, educatione houiinuni, 
vcre tanien dici potest Spiritus Sancti opcratio ; 
nam inclinatio oinnis tuiu ad i»auctitatem tum ad 
vjrtutera, a Deo cst: quando ifptur propheta loqai 
dicitur per SpiritutB Dei, intdligere debemus ita 
ilium loqui, ut LKmis per prophetam suum summuin, 
eui propheta subordiuatus obedire obligatur, loqui 
illam jussit. 

Vivente Mose, prseter ipsum in castris Tsraelitn- 
ram septuaginta emit viri, qui prophetAVfruiit. 
Qmo modo illos Dcils alloquutus sit, declnratuin cst 
Num. xi. 25 ; dtfxcemiii Diminti/i per nubinit,et to- 
quutus est ad MoS('m,aii/'erims de Spirilu qui rriit 
in Mosc, ct dftm srpttiaginta mrtT, Cumque re- 
qHieviKsci in eis Spirituji, projtkeiavcrunty ncc 
ullra cessarcrunt. Ex ({uibus verhis manifestum 
est, primo, propltetationem eorum ad popnlum 
subservientem et subordinatara fuisse proplieta- 
tioni Mosis, per cujus spiritum prophetavenint, id 
cst, itfl ut Toluit MoBcs ; quod confirmalur (vere. 
27-29) ex eo, qiiod cum Mosi dixisset Josua, 
profiihe iflos, noluit Moses, dicens, nc temn/are 
pro vir. Sccundo, cx eodeni loco colligitur spiri- 
tum Dei non oliud ibi sigui6care, praeter parcndi 
voluntatem ct adjuvandi ^foscm in admiuistratitme 
reginiinis. De substantia enim divina intclligi non 
potest, qujB soiummodo in Christo habita^it corpo- 
raliter. Spiritus ergo ibi &igDi6cat donnm sive 
gratiani divinam, qua ducti cum Mosc coopera- 
hantur, cujus habebant spiritum. Septuaginta 
enim illi viri electi a Mose aute erant quam spiri- 
tura Mosis aceepis&ent. Etiam t Sam. xvi. 13, 14^ 



DK CIVITATE CHRISTIANA. 



309 



KpiritHn Dci ejiudem liabL-t sigiiificationem : nbi cap_xxxvi. 
ablutiis a Saulo iji Dav-idem coHatus fst, ninjiriua, " ' " 
ucm ad populum suum regendum elegemt Deiis, <> r»|jwiui. 
|ci(lein gratiam saam, qua id recte facere pusset, im- 
pertint. 

Loquutus DciLs eat etiara aliquaudo jier mr\x:» ; 
quie sortcs ])pr illoR scmpcr nrdiuabontur, qm snm- 

Ininm in populo habueruut potostatem. Sic mani 
festairi fecit per sortcs, quas ordiiiavit Sauluin, 
(I Saiii. xiv. '12, 43), cidpaui Jouatliaiii filii SatUi 
et (Josli. xviii. lO) divimt Deus tcrram Canaiia;orum 
per Bortes^quas Josna ordinacit coram Domino in 
i>hifoli. Videtur etiam per sortes fuisse, quod de- 
texit DeiLs (Josh. xvii, IH) Achaiii fartum. Atqitc 
hi mod) simt, per quos voluutatem sumn palefecit 
Deu» in Tc^itainciito Vctcri. 

liMlem etiam asusest iiiTestamcnto Novo. Nam 
Vii^lui Maria; loquutus est {Luc. i. 28) per viti- 
onem an^eli : Josepho (Matth. i 20) per «o»mtwH ; 
Paulo proficiscenU Damascum (Act. ix. 3) iu visi- 
oue : Petro (Act. xi. 5) iu vixione lintei magni 
eraiBsi e crelo ; eidem iu carccru (Act. xii. 7) per 
I visioneiu uHgeli ; ApostoUs ct scriptoribus Testa- 
Hnicnti Novi (Act. ii. 4) per gratias variaa Spiritus 
I diviiii ; et Apostolis nirsus, cum Matthiam in Apos- 
toliim eligcreut (Aci. i. 26), per sorlcs. Cum ergo 
I omuis prophetia prajsapponat cisionem, vel som- 
^biwM, vel {^ratiam aliquam diviiiai» egregiaro \ 
"cumque tam hujasmodi g^ratite quain soinnia vel 
pisiories, proficisci possint, non solnm supcrnatu- 
raliter et immediale, sed etiam naturnliler et per 
causas secundas ; judicio ct ratiouc naturali upus 
t, ul tuter f^ratias, tisio/ies, svwnia naluralia ot 
sujieniatumlia rectc distiiiguamus ; debemui>que 



310 




DR CIVITATE CnRlSTIANA. 



vl rn)|ihc(k 



CAr.xxxvi. ratiti c»8e iii obedientia pncstuiuln homini qui pro- 
phetatn bc cssl- dicit, jubeKim' ut in via ad salutem 
Ktcmaiii itlum sequaniur. Nam qui (Ineem se offert 
vise ad felicitatem, regt-re et rt^nnre xndt; ctijus 
rei per uaturnm Iiomines tiimies avidi sunt, et per 
conseqtiens flmbitionis et imposturffi merito sus- 
peoti ; ct proiiide ab uimquoque, antequnm obefti- 
entinrn pra-stat, examinaiuU, nisi forte re^ere iu \ia 
salntiti is vult, qui in eivitnte summam habet potes- 
latem, vel qui ab eo authoritatem acceperit. Nisi 
eitim exauiinntio proplietarum et spirituun) uui- 
rnique ex populo perniissa e?set, notae et sigriia 
omiiin, (jHibus propbctw vi-ri n falsis dirTtiufrunntur, 
frustra fuissent. Quuniam ergo sigiia diftingueudi 
prophetas et spirituK, expasita suut Deut. xiii. I,et 
I Joh. iv. I, et qnoniam tanta crat wib Vcteri Tea- 
tanieiito prophetatio, et in Novo tnnta pnedicatio 
contra prophetas ; ct ([Uoniam major plerumqiie 
est prophetanim fiUsorum quam verorum uumerus, 
obligatur nnusquisque periculo aiiima! sua; doctri- 
naj* prophetarum examinare, et qucrn sequatur dili- 
genter considenire. Tempore re^ffis Achab { I Reg. 
XJcii.)) >■> quHdrii\t;entis prophetis nnicus emt vcruij. 
Michaca». Dc pruphetis Jeremias prophctu (lir. 
U) dicit a Dco;./V//*o jtropfiela: mlicinantur ia 
nomine titeo ; iioN niiii <'ox ft non prtecepi r/*, 
neque loquutuH mm ad eaa ; tisioHcm memineem^ 
et dirimttiuiicitt/ratidHlentam,f't /leduefionem cor' 
tfi» sui profihefant robiji .• et (xxiii. 16) jubet Peus 
ipse ue ilios audiamus. Notife, inquit, andire 
rrrha firoplielarum, f/tti prophrlanf roftis, et deci- 
pinttl ro/i : tixionein eordix snt iotfiimilHr, non de 
orr Dtniini. 
Qnoniam igitur sub Tcatamento Veteri interpro- 



DK CIVITATR CnRIRTIANA. 



311 



¥ 

» 



tphetos vlsloiiarios tot craiit rixa:, contcudoiitium capjcxxvi. 

finter se, et queerentiiim {'2 Chron. xviii. 23) quaudo uT^^itoUH 
dUcetait a me Spirifus iturus ad fe ? vocantium- h iv.piirtu. 
que se iiuituu ineiKlacet; (ut Jerein. xiv. 14) ; tot- 
que coiitroversiie hodie sunt, sub Testamento No- 
To, praeteiidentiam Spiritum Sanctum; unusquisque 
tuuc obligahatur, et nunc obligatur ratione sua na- 
tiirali Hti ad re^ilas illas, quas nobis pr{e.scripsit 
Deua ad distiiiguenduni inter reruai t^^t fal.tum pro- 
phetam, proplKtaruia doctrinis npplicaiidas. (iuo- 
rum regularum sub Teiitamcnto Vctcri una crat, ut 
doctriiia prophetie ronformis es-set doctrina; qviam 
doouerat propheta -supreinns Mos«s, uempe, qui 
summam habuit in castris Israelitarum potestatem. 
Kegtila altera erat, ut posset miraeula operari, ut 
ostensuni est supra ex Deut. xiii. 1, etc. Sub No- 
vo Testamento uuica distingiienrti inter prophetas 
regula rcjicritur, iieinpe, %\ ductriuam hauc pncdi- 
carct, Jcsim esse C/iri^fuiu, id cst, Jesum csse 
Judawruni rcgcm, qucm venturum propheta; Vetc- 
rit> Te^tamenti prophetarunt. Quicuuque autem 
doctrinam hanc negaret, qusecunque miracula vi- 
deretur facere, propheta faJsos est. Nam Juhannes 
Evaiigeliata (1 Epist. iv. 3, ctc), de exauiinc spiri- 
tDum an es Dco cssent neone diisserens t in hoc, 
inquit, rognoscitar Spirifujt Dei : oaniijt spiritus 
gui eon/itetur Jesum Chrintnm iu carne rtmigse, 

tex Deo esl, id est. propheta Dei est concionator 
evaugclicuit iile, qui contitelur pnedicatque Jt^um 
csse Christum, sive concionator talis sit vir pius, 
sive impius. rrophcta euim unn per suos ipsius 
mores ant fidem, sed per authoritatem lcgitimam 
prophcta fit. Loquitur enim interdum Deus per 
proplietas, quoroui persouas i-eprohavit, ut per 
Bmilainum, ct fumiDam ab Kndur maleticam. Kur- 



« 



312 



I>E CIVITATK CIIRISTIANA. 



DcnflsUd 



[CAP.xvxvi. SU8, vcrBU proximo, Jobantics idom, omnis, inqniC,_ 
spiritu* qui itoirit, icl eat, non prphpiidit, Jeauti 
ex Deo nott est ; et hic est Aniichristnx. Ilemila' 
crgo utrinque recta est, nempe eum, qui Mfssiiim 
jam venisse pnedicat in persona Jesu, prophetam 
verum^esse ; eum antem, qui venisse negat, sed 
veuturum expectnt iu persona alicujus impostoris 
futuri, proplietam esse fHlsura. Uuiuscujusque ergo 
hominis CUristiani et de sulutt* anima: sua; solliciti 
interest, connri scire ct diligeater cousidcrare, qui* 
sit in civitate sua propheta aummus, id est, quis sit 
illc homo, vel ecetus homiuum, qui iu cJvitate gerit 
personam Dei ; et quaiido iUum coguovit, dootri- 
nam, quam doeeri ille jusserit in Dei nomiue, pro 
regula hahere in doctrinarum earum di&cussione, 
qua; a proplietis, sive cum, sive sine rairaculo, pro- 
feruntur. Quodsi pruphetam aliquem coiitra rega- 
lam hauc docentcm audicrit, nou ipsc viudicabit, 
sed faciet quod fecerunt ilH qui in castris tsraelita- 
rum prophctaiites nudierunt ; id e.st, summo impc- 
ranti indifahit, atque illi permittetstatuere «t rult; 
et siquidem doctnnas eonmi improbet, improbabit; 
siu probet, sequetur, iltisque obediet, ut quihus 
Deus spiritum dedit ex spiritu ejus cui summam 
dederat potcstatfm. Nam homines Christiani, nisi 
regem suum vel ccetnm supremum pro propheta 
Dei agnoscant, necesse est ut sun ipsorum somuia 
et cordium suoruni tumorem pro spiritu Pei bu- 
bcant et sequautur ; vcl ut duci sc siuaut a potes- 
tutihu.s cxtemis, coutru salutcin civitatis; vel a 
concivibus suis ambitiosis, |)cr c^umuiai», nd sedi- 
tionem excitari, siue alio, quod doctrinam eomm 
coutirmet, miraculo, prajter successum et impuui- 
latem nliquando admirabilem. 



OB CIVITATB CHHISTIANA. 



313 



CAPUT XXXVII. 

DE MIRACULISET RORUM USU. 

I^R miracttla iDtclliguntur opera Det tnirabilia. xxxvri. 
tiaoiiiam autem <lubitare solent homiues, suani .,^ ' ■"" 
ipsomm sequuti rationem nataralem, ulrum quou a »««rm»u.ir 
proplieta pro mandato nc;i pronuntiatur, mantla- 
Imn iiwius Di-i sit necne; miracitla \\\ SacrisScrip- 
luris vocaiitiir Kigmi, ut qnac voluntntis Dci aigna 
sunt; sictitetiam apnd seriplorcs etlinicos, propter 
eaudem rausam, vocuntar o.itenla vX. portcnta. Ut 
iutelligatur ergo quid sit miracitluiH, obsjcr^^autlum 
est, qUECiutm opera ea sint qu;e tiomiiies admiran- 
i«r. Sunt autem quce faciunt ut opus aliquod atU 
mirenturj dna; tantum res. Altera, si sit rarum, 
mijus simile raro aut nnnquam ante factnm vide- 
raiit ; altern, si postquara fiictum cst, concipere nou 
possunt ]>er causas naturales factum esse, sed so- 
luniuiodu jjcr operatiuuem Dei iininetliatam. Nam 
si fact) causas naturulcs iutcUigimus, utcauque opui* 
rarum fuerit, vel si factum similc sjcpe viderimus, 
etsi caiisam ejus natunUem non cuncipinins, nou 
ampUus admiramur, nec miracttlum appellamus. 

Itaquc si bos aut equus loquerctur, miracnltim 
vticaretur, quia rarum, (rt cujus eausma naturalem 
nan possumiis imaginari. Similitcr, i» gcncra- 
tione aiiimalium, naturee de%iatio omuis insotita 
pro mirarulo haberetur. At si homo vcl nnima! 
aliud sui simile generet, quauqimm et hoc et illud 
quomodo factum sit seque net^ciamus, miraculnm 
estie non putamus. Item si homo trauidbrmaretur 
In Inpidf:in, inirarnfum essct ; quin rarum : sed si 
lignum ttu uiutiirctur, quiu si£\tc fit, miracuium uun 



314 



DC CIVITATE CilRISTIANA. 






xxxvn. est: »que tameii if^uoramus, quomodo id in ho- 
mluc et Ugno Duus operetur. 

Arcus primus in cnclo apparens, miractilum erat ; 
quiaprimus, id est, iniiolitus ; et quia pro si^o in 
ccelo a Deo osteusus est, ad significanduui uou am- 
plius diluvio periturum esse mundum. Verum ho- 
die, quia arous cojlestes videntur sape, mirurula 
uemini sunt. Kursus, opera mirabilia artc ttumana 
multa producuntur; quia tamen postquam factii 
sunt, quomodo facta sunt intelligimus, non hnbe- 
mu» ea pro niiraculis. 

.AdBiiralio dependet plerumque a scientia el cx- 
pcricntia huminum, ita ut alii videatur, quod ndit, 
mirncHluMi alii nou videatur. Itaque homiues ira- 
periti et superstitiosi pro magnis miraculis habere 
solent ea, qme periti doctique omnino non miran- 
tur. EcHpses solis et lunce pro o|>eribus superua- 
turalibus a vulgo habita; quuuilam suut; quanim 
causas naturalcA dooti viri intelligcntes, eas praedix- 
eruut Ktinm homines callidi inter sc confocdenkti, 
secretas actiones iucuuti et imperiti hominis exqui- 
reutes, easdemque ipsi post uarrautes, mafcn» ad- 
mirationi fnerunt, cum cautis prudcntibusque viris 
non tam facile impouere potuissent. 

Ad natiu-ant iniracnli etJam pertiuet, ut eo fiiie 
factura sit, ut uunciia, ministris, et prophetis Dei 
fides apud populum habcatur, sciatque iudc popu- 
lus missoK illos csse a Dcq. Itaquc creatio muncli, 
et postea diluvium uiiiversale, mirabilis.sinm opcra 
erant ; quoniam tamen non eo line a Dco facta 
eraut, ut iniuistro suo fidem facerent, miranila 
appellari non solent. Sed opera Uei in aKjH:\pto 
per MoKem, mirarufa erant : propterea quod eo 
fine facta snnt, ut cretlerct poptUus Israeliticus 



RE CIVITATB CnH18TlANA. 



315 



I 



veuissc ad cus Moseiu, iiou cuusilto suo et com- xxxvtr, 

inodi sui rausa. sctl missum a Dco. Quuiido enim ~: T' 

juflseriit illum Ucm Isruelitas a scrvitutc /l^yp- ""™u.« 

tiaca libemre, disit Deo Mosts, (Extxi. iv. I), tioa 

ini/ii eredent, seH dicfnl^ DomitiHS non apparuH 

wifii. Pote.''tatein ei-gn illi dL-dit Deus coiiverteudi 

viigain, quam in luanu ttahpb&t» iti serpciitcm, et 

rursMS, jierpeiitem convertendi in virgnm ; et ma- 

nuut suaui lcprosom fiieiciidi, el rursus sunandl, eo 

fine ut credereiit IsiaelitK Deum patnim suoruni 

tlli apparuisse. Cum autem mirncula lijec coram 

populo operatus csset.tuno (vers. 31 ) dicitur popu- 

(mn illi crciiidisst'. Popnlus tnmen ilti non sta- i 

tim obcdivit» nictiicns Pliarnouem. Alia igitur 

miracu/a fccit Dcus, pcrcudens j^ypttos, sed de 

eo fine nt Mosi Israelit® crt*derent Similiter st 

mlraeii/ti facta a Deo per Mosem proplictasque 

usquc ad captivitatL-m, at(|ue ca, tjux facta suut a 

Sen'atore nostro et Apostolis cjus, consideraveri- 

tnus, inveniemus facta esse eo fiue omtiia, ut fidem 

faccrent vpI confirrnareut, nou adveuisse eos sua 

ipsornm caiisa, sed a Deo missos ftiLsse. Nec ta- 

men miractthrnm scopus erat uuiversim in omni- 

bus fideni facere, aed in electis tantuni, nempe, iis 

qut salvandi erant. Pln^nruni eiiiiit .Cgypti finis 

non erat couversio Pharaonis, cujus cor obduratu- 

rum »e esse pr^edixerat Dcus, ue populum abire 

siueret ; et Pharaoh cum eos dimisit, nou tuiracu- 

/is, scd plafji!' motus id fecit. Item de Servatore 

nofitro (Miitth. xiii. 58) scriptum cst : hou mu/ta 

miracuUi opcralim ii/nm csnc in patria sua, prop- 

tcr eorum iHcrednlitatem ; et (Marc. vi. 5) scribi- 

tur, von potcraf i/ii rirtiiiem iil/am facere, nixi 

pniieox injirmox impositis mnnibus curnvit ; et 



StG 




DR CIVITATR CHRISTIANA. 



XXXVII. vtirabatur propter increduiUatem eorem. WvsiU 
iiBininHiik, ^^ puternus potentia coruigse ; aut finem miraeuio- 
« rvfiBi luu. f.„f„ jilium fiiisse, quam coiivertere increduloa. Nam 
quae fecenint miraeula Moses et proplieta!, ct ipse 
Christus et Apostoli ejus, homines ad ecclcsiam 
aggro^ndi enuita omuin feceruut. Quid ei^ di* 
ceitdum mt, uisi qiiod Servator nusttir, missus a 
Patre, potenti:L a Patre data aliter uti uou iHJtuit, 
quam ad conversionem eorum tantum c|Uos Pater 
ejus non rcpmbaverat. tinod locum huric S. Marri 
cxponcntes quidaro,poui dicunt no^/ /fo/^ ra/ pronoA 
vo/iiit, nou necessario id faciuut, et sinc exemplo 
lin^te Gneca'. Ab bi», quw jam dicta suut de 
liatura Btiraculi, defiuiri pjtest ittiraculum fjsse 
opuJt Dcifpra-ttrr opendioHem Haturee i» erealiotie 
ordiTuitam, eo Ji»e far.tum, ut cognoseerml eleeti 
nuHcium a I)eo extraordinaritim nd eos ■mlutis 
eorum cama missum etse. 

Ab liac auteni defiuitioue iuferimus, priroo, mi- 
raculmn uou e^sc cffeetum virtutis alicuju» in ipsia 
pmplicta, ad cujus verbum fiictum cst, sed opu» 
Dei iuunediatum. 

Secuudo, neque diabolum, ueque aDgctum, neqoe 
spiritum creatum quemcunque miraculum facere 
posse. Nam ucfjue si virtute uaturalis alicujns 
scientiie id faciuut, iicque si incantatioue, aut ex- 
cantatloue, id est, virtute verljorum, miraculum 
dicendum est. Si propria poteutia i<i facei-c potnit 
incnntator, potcntia aliqua t^sset, qu?e a I)eo non' 
depentleret ; qund oimies ncgaut. Siu poteutia » 
Deo data extraordinaria fociat, miraculum oorum 
non est, scd Dei factuni immediatum. 

Sunt Srriptura; Sacne loca alitiua, qure miracu~ 
ioruM u|K.-nitiuuem attribuurc videutur iuvaulatiuu- 



DE CIVITATE CHRISTI Alfl A. 



317 



I 



» 



ibus et artibiifl magicis ; ut (Bxocl. vii. II), ubi \c- xxxvii. 
jfiraiw quof! postqimm Most^ virgmn suain proji- |I)^~^^. 
ciendo in terrani convertisset in serpi^ntemj Afagi rtflifnmw«<.- 
JEf^yptii /titnile feeeruHt hcftntationihvH suiji : et 
(vers. 22) quod postquani Moscs aquas .^''gyp- 
tioruin convertisset in saiiguineu), idem Jecertmf 
Mtiffi iHcatttntioaihux nuix : et (Exod. viii. 7), post- 
qnam Moses per poteiiliam I)ei in terras .'Fj^^p- 
tioruni induxisset rauas, simtle fecertmt Mafrt. 
Nonne mirucula efficaciam habere a so«o verbo- 
rum, et ab hi« locis satis probart cxistiraabirauH? 
Attnmcn iiullus Scriptura; locus doctt, quid sit in- 
cartatio. Ita»iiio si incnntatio non sit, ut multi esse 
putant, eff(xtio mirabilium p«;r verbii et sonos, sed 
impostuni, et modis naturalibus facta illusio. adeo- 
que procul ab operatioue supeniaturali, ut itnpos- 
tores ipsi soieiitia nulla cau&arum natiiralium ut ea 
faciaut, nec alia re imiigeant, quam iguorantia, stu- 
pore, el auperstitione communi geueris humaui ; 
loca illa, quie opinioni de magica et incautatioiii- 
bu8 favere vidcri poNSUut. alium scnsmn habere 
(lcbet)t, quam primo intuitu habere videaiitur. 

8atis enim manifestum est vcrba effectum, nisi 
in eos qui iutelligunt, babere nullum : neque effec- 
tnm in ipitos iDtelligentes ullum, pncter declara- 
tioueu quid cogitant llli qui loquuntur. Itaque 
quando virga videtur serpeus, aut aqua Kanguis, aui 
nliud miracnUtm factum ridetur per incantationem ; 
nisi fiat ad populi Dei sdlficatiouem, neque virga, 
neque aqua, neque abud incantalur prirtcr »]iccta- 
torem i totumque miraculum iiicantatoris iti co con- 
sistit ut Impostor bomiiicm dccqicrit : quod mira- 
cn/um non cst. 

Tanta enim est humaiii geueris ignormitJa ct ad 
errandum prochvitas, md maxime eorum qui cau- 



318 



DF CIVITATR CITRISTIANA. 



XXXVII. 

Dg lalriKiiIls 
«Ininiin luii. 



saniin naturalium et cousiliorum humanoriiui im- 
periti sunt, ut infinito numero faHaciarura obaoxii 
perpetuo vivant. Sed tlmuniatursromm genera 
pcrsequi longum esset ; hi taiucu quicqnid fece- 
runt, sua singuli a^ihtatc fecerunt. Sed i^t impos- 
tnras eorum cunsnlcremus, qui ftedcrati faciuut, 
nihil factu impo8siI)ile vidcbitur, quod possibile est 
credi. Homines eniin improbi si dno tanium con- 
spirarent, unus ut simuluret se cJaudum esse, alter 
ut incantatioue illum sanaret, multos deciperent : 
sed s\ conspirnrcnt multi, ut unus simularet $e 
claudum cssp, altcr ut eum ^anaret, et reliqui om- 
nes, uttestimonium dicant; decipient multo plures. 
lu tali generis huuiuni proclivitate fidem mira' 
culig teraere adliihendi, cautda mellor esse nun 
potpst, quam quee a Dl-o [Wrr IVIo«em, ut autc 
dictum e.!4t, docctur Dent. xiii. I, ct Dcut. xviii, 
3S, nempe, oe pro propheti» hahcamus iltos 
qni religionem aliam docent, quam quae ab eo, 
qni pcrsonaw Dei iti civitate gerit, legibus [ler- 
mtttitur ; niK|UC ctiam illos, ii uovum ahqiieiu 
articulum obtrndcre concntnr, pro prophetis ha- 
beomus, sine minini/o indubitato. Itaque ut Ma- 
ses suo tempore, et Aaron smecessoresque cjus 
temporibtis suis ; ita summi iniperante^ in pupulo 
Christiano, id est, ecclesiarum summi rectorcji om- 
nibus temporibufl con.suh;iidi suut, quas ductrina.s 
doceri permiseruut, antccpumi mirficulii aut pro- 
pbetis ignotia tidcm habcamus. Etiain miracitla, 
qua; prffitcnduntur doctriuis uovis, debemus videre 
ipsi, et quantuni possumus excutere, et examiiiare, 
et s<N;undum rntioncni publioam, id e«t. seouudnm 
rationem cjus qui summam hahct in civitatc potes- 
tatem, de veritate miracuii judicare. EKempli 



DE CIVITATE CU RISTIANA. 



319 



^atia, si quis dicat, quod jiost certa vcrba ab ipso xxxvii, 
prolata super buccani panis, non sit ampling panis, ^ ' T 
sed Deus vol homo, ctsi oculis, ut ante, panis vide- •«««"«■mii. 
atnr ; cnusa milla ost cnr quis ita faotum realiter 
esse putet. iioque illuni tinieat, donec a Deo per 
iUun), qui loeum ejus iii civitate tenet, utrura reali- 
ter fectum sit necne, inquisierit ; et siquideiu ille 
negat, tunc seiiuitur id quod u Mosc dictum cst 
(Deul. xviii. 22), temcre loquutnn eal, noa timebin 
iltum ; ala factum ease realiter dicat, acquiesceu- 
dam e&t. Item iu mirficttlis, quse uon ndinius ^ta, 
sed fama tautuin audivimus, cousolenda est ecclesia 
civitotis, id est, is qui summam in ea liabet potesta- 
tcm, quousipiu faina; authoribus credendum sit, \t- 
qtie hffic illis prsecipue dico, qui vivunt in civitati< 
bus Christianis. Hodie enim ue unum quidetn 
homiuem cue:nosco, qui per incantatioiiem vel ad 
vocem aut ad orntioucm hominis opus ita mirabtle 
&ctum vidit, ut homini mediocritcr cauto videri 
p(»set anpenmturale. Quiestio ergo hodle non est, 
tttrum miraculmn, quod vidimus, vel le^mus, vel 
farna uudiviitiu.s, rcalitcr factum slt; sed utrum 
miracula qua; lugimns, aut fama accipinius, non 
Kint liu^uie aut calami suhus opera. In qun quie». 
tione, non rationis vel conscientia^ privatfle judiclum 
est, sed rationis. nt dlxi, publicic, id est, rationis 
illius hominis vel ccetos, quem iu omni qutestione 
judicem ante constitueramus. Privato autem hom- 
ini, quia copitatio oninis lihera est, eredera vel non 
credere, quie pro miracnfift ajjprobata suut, libe- 
rum semper cst, atque de illis judicare intrn pcc- 
tU8 suutn, prout narraritibiis Imnum inde proventu- 
rum vcl uou proventurum est, licilum est. Veram 
quando ad 6dei confessiouem veutum erit, privalo 



IV> uiniriihi. 
MaamiuiL 



320 »K CIVITATB CHRISTIANA. 

XXXVII. jufUcio amplms locutt nultus cst ; scd adeiindufi est 
is qui suitiDiani sub Deo in ecclcsia liabet {ratesta- 
tcm. Uuifi autcm illc cst, suo loco iniira considera- 
bitur. Nnm piTCPtigiaiori. aut vnitriloquo artjfici, 
fictori callido, ct narratori mirabiliuiii impudcnti, 
perjtiro strenuo, siuiuI.atori sauctitatis histrionico, 
vcl maximv multis siinul iiebuloiiibus fcfdcratiii, 
quis uon crwial homo malaruin artiuui impcritus f 



CAPUT XXXVUI. 

OE SIGMnCATlONIi (}UAM HAJtUNT IN gCRIin^UaiS SACRIS 

VOCADCLA VITA ^TEHNA, INFERNLM, »A).VATIO, 

MUNDHH VKNTURUS, KT RFDEMPTIO. 

Cii:oNiA\i societntis rivilis consrr\'atio dcpcndet a 
jnatitia, H jufttitia n potcstate viLic et uecis ulia- 
ruuique ptcnarum leviurum, quam potestatem ha- 
bct is qui suinmnm ii) civitate potcstatempossidet; 
impossihih> essct conservari civitatem illam, iii qua 
penionnaha sit, qu:e potestatem habeat majores iu- 
fligendi poenas quam est mors, vel majora pnumit 
tnbucndi quam est vita. Cum crgo vita teienta 
prajmium nmjus est quam vita prffiscns, et eruch- 
ttis teterHJ pteun sravior qiiam mors natnralis; re^ 
diligeutia multa digna est, illis qui pcr obedientiuin 
civilcm confusioiiem calaniitntesque bclti civilis vi- 
lare cupiuut, quid sit quod iu Sacris Scrii»turis per 
vilam te/eniam et crHciotm (cfentos intelllgeiidiuu 
est perscrutari ; et propter quve crimina, et contru 
quos commissa, cruciandi in setemum suut : ct 
propt«r qua? facta vi/a teterna fruituri smit. 

Adamuin ca couditionc creatuin vanv. legiinus, ut 
nisi mandatum Dci violassct, potuisset iu Ktenium 




DE CIVITATE CHRISTIANA. 



321 



* 



viiisse iu Paradiso, nbi a Deo ab iiiilio PoUocalus XKXViii. 
trat. In Paradiso eiiim crat arbor vitee ; cuius „, . ."- S 

esus illi tamdiu nermissus eral, quauidiu ab esu '■"" " 

tructus arbonti soieutiec bom ct maJi se abstinuisset. nx-abuia.aie. 
Itaque quam ])nmum ex fructu arTmris hujus vetito 
cometlisset, Bkus (Gt-n. iii. 22, 23) illum e l'ara- 
diso expulit, nejortf inittat mtmiim itunm, et itu7nat 
etuim de ligno vitte, et cometiat, el vicat in <eier- 
num. Constat ergo Adamum non creatnm csse 
imtiKjrtalem virtute uatunc sua?, scd pcr ^tiam 
Dei adventjtiam, uempe, virtutc arlHtris vit^, cujus 
comedendi dam copiam haberet, non potttit mori. 
Videtur ei^o Adainus, iiisi pecca.sset. victnnis fuisse 
in terrcstri Paridiso iti leteruum ; murtiditatcm au- 
tem iii sc ct postcros suos intrassc per hoc pecca- 
tam ejus primum; mortalitatem, inquam, ttmc 
fitatim intrasse, nou mortcm ijisara. Vixit enim 
longo piist tempore, suamque vidit, antequam mo- 
reretur, posteritalem numerosam. Dbi autem (Gen. 
ii. 17) dicittn*, in qiioeua//ue die comederia, ex eo 
morte murieris : iiitelliy;endum est, uon de mortc in 
illo die, sed de eertitudine mortis, id est, de mor- 
talitate. Quod autem nnu dicitur simpliciter wo- 
rieri«f»ci\ ntorte morierix, ita intelligendom ejt ut 
iiiterpretatur Athaiinsius, quondo inorieris non re- 
vivisccs. Cum eigo vita atcnm pcr peccntum 
amlssa csset, mauifcstnm est, quod quicuuquc pec- 
catum illud aboleret, vitam ilU aiternaia, quam 
perdiderot, restituturua esset. Fed Jcsus Christns 
peccatum illius et omnium in ipsnm crcclentinm 
abolovit, et proinde omnilms eredentibus mtam il- 
lam ^ternam^ qnnm perdidit Adamus, recuperavit, 
nempe vitnin iii Parndiso fiituram. lu quo seiisu 
Saueti I'nult recte stat comparatio Rom. v. 18, 19 : 

VOL. III. T 



322 



DR CIVITATK CHRISTIAMA. 



xxxviii. Igitur sieui fter UHtiut tielictum in omact hominci 

j^'T ' ~' coHdemnatio ; sie et pcr uniusjuxtitiam ia omnet 

1«». ii.wi i.. homines jusi\fieatio vitre ; 1 Cor. xv. 21, 22 : Cum 

™«i..a..rto ^aiftiym per Itoininetii mors, et per /lomniflm re«ur- 

reetio mortuorum : et xicut in Adum omnex mort- 

untur ; tta et in Ckristo omaex viri/icabNutur. 

Qiiod attinet ad locuin, iii quo vita Ula Eeterm 
homines fmituri suut, duo illi Scripturae textu& 
sigriificare videutur fore locum illum iii terra. Si- 
quiUvm enim perdidit Adamu» Parndisum, et vi- 
tam ilUc tetemam ; Paradisum ct viuun illic Beter- 
nam credentiUus iii ipsnm (niristiis rccnperavtt, 
nec aliam. Cui doctriniE congruere videtur quod 
dicit Psalmii^ta (Psal. cxxxiii. 3) : Dominug, gui 
Jeeit ceelog et terram, benedicat tibi e Zioii : nlio- 
qui dixisset, benedieat tibi e cvelo. Item Jolmnnes 
(Apoc. ii. 7) : HH gut vincit, dabo comcdcre es 
Jructu arboris vitip, qu^ est in medio Paradisi 
Dei : qute arbor Adamo arbor vitse erat, sed iu 
terra. Idem confirmari videtur n Jolianiie (Apoc. 
xxi. 2, H) : Kl effo Johaunes vidi /lanctam civiiatem 
Jcrtmdcm uovam lUscendetitem de ca-io, a Deo 
paratam sicut sponsttm ornatam viro suo / et au- 
divi vocem via^nam de tkrono dicpntem, Ecee ta- 
berttacuhm Dei cum hominibus! Id est, Jerusalem 
nova, in qua est Mons Zion, nempe locits electo- 
rum, desceudit in terraui. Item an^li duu in vcs- 
timentis albis dieunt (Act. i. 11): ilic idem Jesua, 
qui assumpttis est in ccehm, ita venief sictit vidis- 
tis ipstm aseendere r qua: verba ita sonant ac si 
dixisseut, veutunmi es.se nd popahnn Dei Patris sui 
r«^iid«m hic ; uon quasi illos iu cculo regciidos in 
c<Elum suhlaturus cssct ; quod ctiam regui Dei sub 
Mose iiistituti rcstilutioni cou&eutaueuui est, Rcg- 



DE CIVITATE CIIRISTIANA. 



323 



num autem illncl cmt civitas Jiidtconim in terra. xxxviii. 
Porro, id quod dicit Sen-ntor ooster (Matth. xxii. „' T^ 
30) : I» resurrcctione neqtte nuhcnt mqHc mihen- 'j''-™ t^i".! "■ 
tur ; sed erual sicut {itigcli Dci in casfo : dcscrip- toJiuU, cto 
tio est vitfP teterntc, similiK ejutt quam pmUdimus 
in Adamo, q«fltc]iH.s attinet ad matriraoiiia. Niai 
enim peccasseiit Adnmns et Evn, vixisseiit iu Vura- 
diso terrestri ipsi siue prole in pcqietuum. Nam 
si sicut hominea nune, ita immortalcs generarent, 
deesset non magno temporc locus hominihus, nbi 
pedes poneient. Judaei qui Christum interrogave- 
rant, cujns uxor fiitura essct fremina illa in resiir- 
rectione, de consequentiis viter tetemo! non coKita- 
vcrant ; ilaque docet illos Christus, generatiouem 
hominuin non magis futuram essc in rosurrt^ctionc 
quam angelonim. Comparatio ha^c intcr viiam 
atemam ab Adamo amif^^^tn, et a Christo morte 
sna restitutam, etiani in hoc cou^ua est, quod si- 
cnt Adamos, etsi vHam tetermta pcccato suo per- 
didit, vixit tamen posteu aliquamdiu; itn Cliristiani 
fideles vitam teteniam morte Christi recepcniut, et 
tamen inoriuntur morte nnturah, et niorlui ali- 
qunmdiu manent, nimirum usquc ad rcsurrcctio- 
nem. Sicut enim mors computata eet in Adamo, 
non a condemnatioue, aed ab ipsa morle ; ita ctium 
electorum vitn nh nbsolutione sive reniissione pec- 
catorum, uon a restirrectione computatnr. 

Quod locus, in quo lu jetemuni post resurrec- 
tionem habitnturi sunt clccti, sit cfclura, id est, 
partes ilta; qux n terra remotiKsima; tiuiit, ut ubi 
sunt stellte, aut adhuc altius in ooclo quod vocatnr 
(non in Scriptura Sacra) emptfrfnnt, non confinoa- 
tnr ab ullo, quo<l scinni, textu Scripturjc Sacne. 
Ucgnnm quidem Dui ctL-lum iubabitantis, reguum 

Tf 2 



324 



DE CIVITATB CHRISTIANA. 



XXXVIII. ooeleste propnu (licitur ; cives autem regtii illia» in 
iH^nM»>m '*="*" «legebaiit, regclHinturquc a Dei vicegcTenti- 
iiiiu» tiaimt in hos, ncmne Mose, Ktenzaro, cseterisque suDimis Ju- 
««bHk.1*,'. dfeoniin Siicenlotibus, usque nu teinpom SamueliF. 
Postquam etiaiu Senator uosterper])rjedieatioiifiu 
miiiistronun suonim Judseos ad obedieutiam Dci 
rerocaverit, et vocaverit gentes, reguiim erit as- 
leste no^nim, sine ulla necewiitate, iu Scripturia 
apparentc, ascensurum e^se hominem ad felicita- 
tcm suam altius quam ad scamnum pedum Regis 
sui eujlestis. In coiitrnrium, scriptum iDvenimus 
(Jnliaii. iii. ID): quod iietHo in cwlum asci-iulit 
pr<eler eum qui a ecclo dcscemlity ncmpe FiliutB 
hooiiniH, (jui est in eo»h. Itom (Actor. ii. 34) ad pro- 
boudum Cliristi asceiisioucm, uteiis verbis Psalm- 
ist« (Psnl. XV. 10) : Nou rfHnqitcs iminiam ttimm 
itt itiferno, nec dahis sanctuM tnim ridcrc corrup- 
tioHcm: dicit Petrus uon ea dc Davidc sed de 
Christo dicta esse ; probans ex eo, quod David 
non asccndil in ctrliita. Sed huic loco respondere 
aliquis poterit, quod etsi corpora eorum nou ascen- 
auru eraiit in cwlum ante diem judicii ulcimi, 
auiniffi tameu fionim asccudcnmt simul atque ex 
corporihuB eorum cxcessorant: quod confirmari 
videtur cx verbis Servatoris nostri (Lue. xx. 37, 
38),qui probans reanrrectiotieoi ex verhis Mosis, 
slc dicit ; Mortuos resurrecturos exse eliam oJtten~ 
dit Moses, fjui nd nibmn Doiuinvm invucam, np- 
jielfal DcuiH Abrahami, Dcnni Jsanci, el Deum 
Jacobi : ma est enim Deus mortuorum, scd a- 
ventium. Scd si verba illa iutelligenda stmt dc 
immortalitate animie, uon id probaut quod proba- 
tum voiult Christus, nempe, resurrcctionem corpo- 
ris, quse est iuimortalitas hominis. Dicit ergo 



DE CIVITATB CnRISTtANA. 



39« 



H Serrator noster, {mtnarchas illos immortales qai- xxxviii. 
Bdem essc, at uou pcr proprietatem aliquam l>ii- nj^n!^. 
mana: cyscntia: coiiscquentem, scd pcr volmitjitem i««- h.i™" i" 
Uci, qiii ex uicra ^'■rrt//<7 clwitos doiiavit rtta tetcr- roc-uto,"»» 
na. Uiiod niitcni patriaroha; illi aliiquc mnlti 
fidefes homineR tnnc niortui cssent, vivore tamen 
em dixit Christus; causa erat, quod noniina eorura 
[scripta erarit iii libro vit:e; et propterea atldidit 
jvcrba hicc, ut in tcxlu vidcrc cst, quod vircrcHt 
fJ)eo. tiuid autcni cst, proptcr quod auima; juKto- 
nim in ccelum ireut ante corpora. cura nierce<Iem 
Qpenim suorum recepturi non sint homines aute 
judicium, ut maiiifestum cst ex Luc, \iv, 13, 14 : 
Cumjucis coMririnm, voca pauperes, tlebih'3, clau- 
\ii6t, et eceeos : et beaiua erix, ejitia tioti hahcnf 
relribticre tihi : rrtrtfjue/ur enim ttfn in reJtnrrec- 
tiotie jiistorum ? Itaque aiite rcsurrectionem, nil 
habet in ccelo quod faciut auima, etsi per se exis- 
Iteret. Verbum hoc, anima immortafis, in Scrip- 
tura Sacra imsqiiam, vita leterna passim invenitur. 
Caput Jobi dccimum quartum, nbi uon aliqnis arai- 
corum suorum loquitur, sed ipse, totum qu.-erimo- 
nb est de mortalitate hominum, sine tamcn a^;a- 
tionc immortalitatis post resurrectiouem : LigHwa 
hufict spem ; ai pr/ecisttitt fuerit, rursttm virejicit, 
et rami ejns pufltiluitt. Si sentterit irt tcrra rftflix 
ejus, et itt ptifccre emorlmix fnerit truitetis illitts, 
ad oiiorem nqu/e genniaafjit, et facict comam, 
qmisi cim primiim plantatmn est. Jfomo rero, 
ctim mortHusfucrit, et iindaltts, atque coiisumptiis, 
nf>i qutpso tst ? Kt panlo post, humo cum dormi- 
erii, ttoit resurget douec aftera/ur crrlifm. Sed 
quando erit, qund ctclum attcrctur r (lct-pondet S. 
Pctrus, fntunun esse in a-surreL-lione. Dicit enira 



3S6 



DB CIVITATF. CHRISTIANA. 



XK&viii. (2 Epist. iii. 7) ' Cwi* aulem, qui »»hc «h»/, ct 
^TA_V terra eodc^tn rerbo refmxiti sttnt, ig»i reservati in 
<iuat iniinii ta f/fViM judicH, vt periUtioHis itfiptorutn hominum : 
«M»b<"u^<ui ™ ftt (vfii"s. 10-13): Advetiiel atilem die» Doniiti i ntjur^ 
in qtio eceli magm iinpetu fransient, elei/ietita i-ero 
eahrc «ulreHittr, terra auiem, et qnw i» ipsa aHat 
operOf exurentttr, etc. Nmos vero etehx, et uoram 
terram, et promistsn ipsiuM expeetaoius, in yuibtts 
JHstitia habitat, l'l)i ergo dirit Job homincm nou 
amplius surrectiinim, idcm cisl ac st dixisset vitam 
irainortalcm iu rtiiurrfctionu iwciperc, ct pro causa 
bftbere, uon naluram huraanam, scd promissioTtem. 
Postremo, cnin capite xxxv. ostensum sit reg- 
nnm Dei civilatem esse proprie dictam, qua: ciritas 
eral in terra, in qiia virtutc pacti tiun veteris tnm 
novi summam habet potestatem Deus, ct cam per 
vicegcreiitem regit; etiam quaudo Scr^'alor uoster 
advenlet in {^loria et inajesiate regiuiturus, regniua_ 
ejus erit iii terra. 

Sicut reffiwm Dei, ct rita <eterna ; ita etlam 
hostes Dei, posi judicium nliimnm, et cruciatus 
eorum locum in Scripturis videutur babituri iii 
terra. Loci, ubi homine», qui &cpulti rcl ab^orpti 
a tcrra «frant, mansuri suiit usque «d rcsurrcctio- 
nera,noTneiivocatur plerumque in Scripturis infer- 
HNJt, et injrri, Clnecis iiSqci id est, locus ubi nihil 
videri potest, continctque tom sepulchnim, quam 
locura alium omncm inferiorem. Sed reproborum 
poRt ivsurrectionem locus quis sit, e\ situ pjus non 
definitur, neque iu Veteri neque in Novo Testamen- 
to. Indicatnr tantuin per noraina hoiuinum qui iu 
eo lcco esse suppouuutur, extraordinaria, et qnau 
tniraculosji mortc a Dco dcluti. ExempU causa, 
diciurtur iu iii/ernoy iu Tariaro ease, propter Corab, 



DE CIVITATK CHRISTIANA. 



327 



I 



Dathan, et Abirnna vivos a terra absorptos. Nou xiicxvtii. 
vntm voluere Scriptores Sacri ut crederemus clo- ^ . ,". .' 
buui ttilUirit), qui non modu fiuitus est, scd utiam, t">"> >»<■•"<*>> 
cocli fttc-lliirum fixnrum nltitudini comparatus, tn-,«Xiift.'«i<'." 
sensibilis magQiturlinis, puteum ha1)crc in se infini- 
t£e prutuiuUtatis, qualem tiuxeruut nominc Tartari 
poetfe ; eed. ut eos ibi esse crederemus, ubi erant 
iUi qui a terra absorpti esse dicnntur. Uursus, quia 
homines illi, qui tempore Noa vixerunt, panlo aiitc 
dUuvium, in Scripturis giganteii dicti, a (jraecis 
fortnsse Iierocs, geniti, ut dicunt poeta;, ex coputa- 
tionc dcurum ct hominum, lu diluvio geuerali de- 
leti crant ; locus reprolwrum a Judajis significaba- 
tur pcr locum gif^antum; ut Prov. xxi. 16 ; Vir f/ui 
errnvfiril a tia doetririar, in cteiu gigantum eom- 
morahitur : Et Joh. xxvi. h: Eere gigantes ge- 
mmit Huh aquis, et gui linhitant cnm eis ! Locits 
rcpruliorum hic sub aquls es&e si^uificatur. Et 
Isaiah xiv. 9 : hifermis coNturbatns est in occiir- 
sum atheuiNs ttii, sugciiavit tibi gigantee : dtc- 
tum lioc ab laaiah est contra regem liabylonis, 
loctim rcproborum nn*sus innuens aub aquis cpse. 

Tcrtio, quia urbcs Sodoma et Gomorra propter 
Impietatem iucolanun igne et sulphure e ca;io con- 
sumpt» erant, ct ix*gio vicina iu lacum bituminis 
fictcutis coTiversa; locus reproborum sajpc in S<;rip- 
tnris Sacris si^ificatur per ignem ft iacum ip^nis : 
Ut Apoc. xxi. 8 : Timidis aitfem, et increilutis, et 
execratis, et homicitHs, et fornicatoribusy ct vetie- 
ficis, et idololairis, et omnibus mpmtacifms, pars 
UloTum erit i» stagno arif^nti igtie et sutp/iure ; 
gttodest mors sccatida. Manifcstum ei^ videtur, 
locum reprobomm non cssc ccrtum aliqucm lorum 
iii quo turqucutur iuipii, sed nomen cujuscuuque 



338 




DB CIVITATB CnRTSTIANA.. 



M> b«i>n»tis lifpc ext mors sccuami. 



xxxviu, piTditiouis apiH-Uutivuai. Etiam (Apoc. xx. H ): IpM 
' inferms et ntors mhsl trmt i» sitignttm ipsit. 

Adeo ut scnsissc *-idetiir 
ilvan<|;dt!jta impios onines judicio ultimo damtiato», 
et in lacu igiiis deuuo monturos esse, et propterea 
m^rfem Imuc secuutfani appellavisRe. 

Quarto, a plaga ^'lCj;yptia(*a, tenebraruw, dc qui- 
bus teufbris dicitur (Kxod. x. 23) : Netno tiditjra- 
trem smm trihm tliebtis, uec movit se de toco m 
guo erat; ubicuuque riutem habitabant JiJii Isract, 
lux erat ; locus rcproburuiii a Jndteis apprlhdmtur 
tvNcbrw exteriores, amrof: iifnTtpCv. 

Postremo, quoniam locus quidam orat prope Je- 
rusalem, qui appellabatur ValU* Jiliorut/t Ilinnon, 
iu ciijus jjorte, dicta Tophet, sacriticavei-aut Israet- 
ita; idoio Moloch ; ubi etiam l>eus hostes eorum 
perdiderat, ct ubi Josias sacerdotes Moloch siipcr 
ipsoruin nltarin combusserat (ut legitur 2 
xxiii.) : locus ille a Judasis ]>ro loco ubi crucia 
erant Dei liostcs, nppeUatus est Gehema ; et prop 
tLT igucs illic perpeluo ardeutcs, niuiinim toUendi 
causa fetorem perpetuum rerum putridarum iatuc 
projertarum, if^nis pcrpetitm. 

Uuoniam auteiu iiemo hodie est qm ita Scriptu- 
ras interpretatur, quasi reprobi in ieterDum cru- 
cianfli ctutciit in VHlle llinnou; aut quasi sub aquas, 
aut in Tiirtaro detrudendi ; ant quasi motiiri se uon 
essent prac tenebris ; scquitur, ut puto, iiecessario, 
qu3 dicuntur in Scripturis de loco repruborum, 
dicta esse metaphoriee ; ac proiude, sensum verbo- 
rum circa locum illum et cruciatus illos proprio- 
rem qua;reudum esse. 

(iuoil attinct ad tortnres, iialuram ct proprie- 
tates eorum propric traditns linbemus in uominibus 



nipcr 

iaudi^l 
n^ou- 1 



DE CTVITATR CHBIPTIANA. 



339 



'Satan, Diaboiufi; Abaddon. Qtue nomma Satan, xxxviti. 
Diabolns, Abaddou,personani individuaui nullam.ut _ ,„^,rtr„iinno 
iiomiua solent propria, desigunat ; sed olficium, vel|^ '■^*'"' '." 
(jualitatem nliquam ; et propterea «uiit appellativa. n.obuu.i*.'. 
umpta autem pro propriia impcritos faJlunt, fii- 
iuutque ut spectra et dicmonas totidem cssc pu- 
iDt, qualea adorabant gentes. Unouiam nutem 
erba illa siguiticant Aoxfem, ucamttorem, et fx- 
'lermi/iatorcm, iiitcllijt;euda sunt de hoste ccclesiic 
Dei. Si ergo rcgnum Uui post resurrectiouem fii- 
rura sit in terra, cttaui hostcs et regnum corum 
:i tcrra esse debcut. Q.iiando enim regnum Dei in 
sraelitis erat, re^a geutium vicina pro regnis Sa- 
la? liabebantnr. 

CrHciatm inferni significantur interdum pec 
'Jfctum et atriihrem licntiHm, ut Matth. viii. 12. 
^■luterdura pcr rcrmen conscienti/F, ut Isyiiic \x\i. 
^K-l^etMnrc. ix.43, 45, -17. luterdum per igaent in- 
^bJ!ii«gNibHcm, Ht Mattli. iii. 12 ; Marc. ix. 42-47 ; 
' Luc. iii. 17, etc. Interdum per q/j/^roArrMwi, ut Dau. 
i xii. 2. Uuffi loca omuia dolorcm significaut meta- 
{ pliorice, ab co uriuudiim, quod fclicitnt,cm illdm 
teternaui ab aliis acquisitam esse videut, quam ipsi 
T increduHtatem et coutuinacium suum perdide- 
runt Cuui autcm fcHcitati atiorum uoii iiividca- 
tur, uisi ab illis (pii dolorcs et calamitates patiun- 
r ; consequens est, nt pcenas luant corporales ; 
ntor qons lunncrunda etiam eiit morg secimdtt. 
Uuauquam euim Scriptura Sacra resurrectionem 
atfirmct, quod tamen reprobis vita fctenui pro- 
missa git, nufiquam lcgiDius. S. Pauhis (I Cor. xv. 
2, 43, 44) ()uar^tioneiu tractaus, quibus cor[>oribns 
esurfrendum sit, corpus, inqiiit, seminatur in cor- 
ritjjiiorte, snrget in incorruptione ; eemiaatar i» 



330 



nK CIVITATK CHRISTIANA. 



TXXTiii. igttobilitate, xNrgft in gloria : xeminatur in irjfir- 

' Z. ' «tifate, mriret iu rtrluie : tewiaatrir corpns ani- 

qunm h«hnii iD »««/(?, gurgst coTjyus gpintttaie. Gloria autem, et 

t«^uu!»«o/'*t'ir/w.y, et j/pirilualitas, corporibus reprobonim at- 

tribui non potest : neque mors xecunda illis qiii 

serael taiitura mori po»siint. Srio metaphorice dici 

posse raortera, Titain iUam quaiu comitantur per- 

pecute cnlamitates et miseriEc : eed mors secuitda 

dici iion pntc^t. Igni-s paratiis bominlhus impiis, 

perpctuus esse potest, uimirum pccna illa post re- 

snrrectionem, qualiscuuque sit, et vocari iuextin- 

puibilis ; atqui inde inferri non poteat, quod illi, 

qui iu iguein illuin conjiciuntur, in oo aitcrnum 

ardebunt aut cniciabuntur, nec tameu cousunieu- 

tnr. Contrarium enim dicitur (Apoc. xx. 13, 14) : 

EC dcdit niare morluos qut in eo erant, et mw» et 

infcrnus dedcrunt tnorttios giii in ipsia crant : et 

judicabantur unusquisqiie necmidim ojwra eorum: 

et tnors et iiijernus cottjccti sunt In stagnuttt ig- 

ttiii: et hfcc est mors sccurtda. 

Vitte autem a^tenia: gaudia comprehcnduutur u 
Scriptoribus Sacris sub nomine safutis sivc salva- 
tiottis. Sahari antem serenri est, sive spccialiter 
a raalis certis, sive universaliter a majis omuibus, 
uempe iudigeutia, segritndine, et mortc i)isn, a qui- 
bus omnibns, uisi peccasset Adamus, iiicolumis vir* 
tute arboris vitie, visissct in feterimm. Scrvari 
ergo ab bis malis omuibus, idem cst ac scnari a 
peccatfl. Rt in Scripturis Sacris eadem res eat, 
pcccata rcmitti, et a mortc et migcriis servari. ut 
constat ex verbis Scrvatoris uostri (Matlh. ix. 2) : 
Conjide^fili, remitttrntur peccnta tua: et (vers. S) : 
utriim estjacilius dicrre, dimittutilur libi peccata 
tua, flr» dicere, surge et amlitUu ? l£tiam ratiouis 



DB CIVITATIt C1IRISTIA,NA. 



331 



uat(iraU& est, cum murti ct miscria punitio fucrit xxxvtii. 
peccatorum, ut rcmissio pcccatorum abolitio esset ' T"' 
mortis_et misenaniin, ct promde sttlvan, et peeca- t"» t*"™' •« 
ta «ihi retnitii, eadem res sit ; et ab bac remis-^J^^,. 
sioue peccatomm per mortem Christi est, quod 
Chriatum appeUemus Sereatorem nostrum. 

De salvatioiiibus specialibu.s, qualc!; sunt intcUi- 
^enda» l Sam. xiv. 39, ubi Deus salvasse dicitur 
l!(rae]ita.<( ab bostibus suis Phillstreis ; et 2 Sam. xxii. 
2: Domitni.* petra mea.et rubiir meHiit, et salvator 
mem; el 2 Keg. xiii. 5 : et (icdit Domititcs «ahatorcm 
Israeli, et liberatua est de manu regis Si/rite ; ct 
dc similibus, ut toquar uou cst opu:). Nam loca 
lucc, ueque babent diificultatem, nequc spectant ad 
institutum uostrum. 

Sed de loco salvationis universalis fidelium ho- 
miuum in regno ccelesti, difficutlns magna est. Cum 
enim regnum cceleste eivitan! sit, ah hominibus se- 
curitatis causa contra hostcs instituta; videtur sal- 
vatio contra hogles debere esse in terra. Per sal- 
vationcm cnim innuitur rcgnum illlus rcgis cailesds 
per victoriam, non incoiumitas pcr ttigam. Ubi ergo 
solutem illnm expcctamus, expectamus triumphum ; 
et aute triumpbum, victoriam ; et ante rictoriamj 
pnelium ; qute iiou facilc supponi jiossunt futura esse 
in ttclo. VidcamiiB huIcui dc biic re ([uld tiicaut 
Scriptura: Sacra* : Isai. xxxiii. 20-24 : Respice Zian, 
cititafem solemnitafi» nottrte ; oculi tut tidehunt 
Jerusaleui habifationem opulentam, tabernaculum 
quod ?iequa(jiuim tramferri poterit : nec an/erentur 
clam ejus iu sempiternum, et omnes funiculi ejus 
non rumpentur. Qnia sohmwodo ibi maf^Hificns 
est lipittiuus iiasfer ; lorusjlnviorum : riri /attssimi, 
et patentes ; noH truuaibil pcr eum nacis rcmi- 



332 



DE CIVITATF. CnRISTlANA. 



xxxviH. ftum, neque trieris magnn tran«gredietttr eum. 
iir*wirui.'uinnc ^^'"'"'^'^ etthn Ji/dffx ttoster, Vominus hglfer hos- 
s""" ''"i""' in fer, Dimhnis rex noster ; ipse salvabit nos. Lax- 

Srrij.lixri.Siwrl» ..... , 

«o<'.b.ii«. («t ati suutjuniciiti tui, ned noit prtFFalebunt : sic ertt 
ma/ujf tuits, ul (lHatare si^^num nm gueas. Tunc 
dividentur spolia prfetkirum mtdtaruw ; claudi 
iliripient ropinam. Nec dicet vicintu, efanffui, 
Popuirin fjui bfibitat iu ea, aitferetur ah eo ini- 
quitf/s. 

Quibiis verbis designatur pirimo, locns salutis, 
JeriisttleiH kabitatio opulenta ; swK^undo, duralio 
ejus, tabernaeulitm giiotl neqiiaquatu trauxferri 
potcrit ; tertio, salvator qiiis sit, Domimts jitdex 
Rosfer^ legifer noster, rex uoster ; quarto, ipsa 
snlvatlo qunlis cst, /ocujijluciorum, riti latisfimi ; 
()uiuto, couditiu eoruiu qui ^alvnbuntur, nun dicet 
vicitttis, eiaugui ; scxto, couditiu bustiuni, hixali 
sunt/uHicuii, sednon pnrvalebunt ctc; jtrostreino, 
roiitim-ntur hfec oniuia civium prot^pcra nomine 
remissioni» peceatorum, populo dimitfclur iuiqui- 
tas ejui. Uuibus vcrbis jierspicuum vidi'tur <w?e, 
sulvationem iu tcrra tunc futuram ossf, tiuando rpg- 
uabit DcuK, in advcntu Christi, in Jerusatem ; et a 
Jpnisalpm procedere dcbere salutcm peutium : id 
quod npcrtius ctiam declaratur ab codcin propheta, 
(cap. Ixvi. 20, 21) : £t adtiucent omnes fratres 
vestros de cttnctis gentibus, donum Domino, in 
equis, et in quaflrifyis, et tn iecticis, et i» muHs, rt 
('« carritcis, ad moHtem sanctnm meum Jcrusafem, 
dicii DominuSy quomodo si inferant Jitii Israelis 
tottnus in tase miindo in doinum Domim: et assu- 
mam ex eis tn sacertlotes et Leritas, dicit liomi- 
nus. Intelli^i hiuc potest civitatis citlestis arc^m, 
uude salus gentibus derivauda sit^ futuram cssc iu 



DE CIVITATB CnHlSTIANA. 



333 



terra, urbein Jeruralcm. Idem ctiara confimian xxxviii. 
viUet ur (Joh. iv. 22) a Ser\'atore iiostro, iii colloqaio p^^^J^^,,, 
cum inuliere Sumaritaiiu, circa lccum (Uvini cultus i-^ M-m in 

- . ,. (■•|.-r-<i- t .• Seriuliih» Snttii 

futnn, iibi iniiluTi uicit t-hristus mhafionem ease ,t^.,u.,u:. 
ex JudteiSf id cst, salvatorem non a Samaria ftita- 
ruin e^se, sed a Jiuheo. Cui respondeos dicit mu- 
lier, Sehaus ventanm esxe Mesgiam. Quod ergo 
dicit Christus salvaiionem esse ex Judipi», idein 
est, quod dicit PaxJus (Kom. i. IG, 17): Nun enim 
eruhcsco Evangf/ium ; virtus euim Dei est *'« ffo- 
iutan omni credenti, Juda-o primntu, ei Orieco ; 
Jit,ititia cnim in eo rerelaiur exjide injidem: id 
cst, ex fideJudLui iu fidem Grarci. Eodem sensu 
Pniphcta Jort,(oji{). ii. 30,31), di»criheiisdii;mjudi- 
cii: Dnho prodigia in cielo et /'« terra, .langmnem, 
et iguem, ei vaporem fumi. Sol convertetur /w 
teuebras, et luna in sanguiuem, anieqnam reuiat 
dies ma^nus et horribilis : et erit ut omnis ijui 
invocaterit nomen JJomiai, galrus erit, quia in 
Afottte Zion el in Jerusalem erit sahatio, sient 
dixit Dominus. Et Ahdia.s (vcr. \7):Jn Monte Sion 
rrit salvatio, et crit sancius, et possidehit damus 
Jacob eut qui se jiossedcrant ; quas posse&sioues 
vcrsibu.sKequeiitihus nominat,iicDipe,uioutem Ksau, 
terraiii Phihsticorum, agroa Ephraiui, et Samariie, 
et Gilead, et nrlics ad meridiem ; coiicluditque his 
verbis, et Dotnino ertt regnum. 

Quid autem, n^gnmni Dei co tempore, nonne erat 
Domino? IMon erat tune Domino reo;num ilhid, 
cjuud pcr pnctum hnbuit inituni iu Mnnte Sinai. 
Qnando crgo crit Domlno regnum illud per pnc- 
tum } Domiuu tunc crit rcgnum illud, quaudo 
veniet Senator iiostcr cum majcatatc et gloria, ad 
Judicaudum vivps et mortuos. Uuod autcm attinct 



334 



DK CIVITATK CHRtSTIANA. 



XXXVIII. ad rpgimra aliqnod in ewlo empyripo, nliave rcgione 
jJ^T^^^^tetherea, nihil reiwritnr inScriptnris Sarris. Regr- 
<iuuu bai<-mtDiitiui tAmeu cccleste erit propter thronum m ccpIo 
•Milni[ft,«tt. rcgt»i cwlcstis. 

Ex his qme dicta sunt de reg:no Dei, ct sa)- 
vatione, facile iutelli^Cur quid sit mnwius ten- 
tHrtut. luTeuitur in Sacris Scripturis meutio facta 
triuni viWHiloruta, niniimm, mumli veteris, mumii 
presentis, ei itntudi renturi. De primo loquitur 
S. Petrus (2 Pel. ii. S) : Si originaii muntlo non 
pepercit DeuJt, sed octavum Xocm, justitiep prtr- 
coneia, cuxtodirit. dilurium muttdo impioruw in- 
ducetis, etc. Mundus ergo vetus al> Adamo oom- 
putatxir usque ad diluvium. De mundo prsesente 
loquitur Cbristns (Joh. xviii. 36) : Reffnmn meum 
non est ex hoc niuruh. Venit cnim Christus atl 
pnctiim vetQS rennvaiidnm ; ad rc^iandum nutcDi 
veniet in die judicii. De muudo venturo loquitur 
S. Petrus (2 Pet. iii. 13): Novos vero arios, d no- 
ram terram, et promisxa ipsitiJr expectamu». Atque 
hic est muiulus lUe, in quo Christus e ccclo in nu- 
bibus desccndena in potentia et gloria ma^a, nn- 
gelos 8U03 mittens congregnbit electos snos a qun- 
tuor ventis et ab extrcmis terrBe, et reguabit super 
eos in seternum. 

Salvatio peccatoris supponil redcmpfioncm prse- 
cedentem. Nam qiii scmel peccati reus est, pcenas 
deljet, qua.s iiwe vel alius prn ipso solvcre ohligatur, 
pro pretio rcdeni))tionis; quud prcliuw tantnm est, 
quantum is qui la^KUscst posttdahit. Licsus autem 
Deus est ; pretium ci^o redcmptionis est, qm(H)uitl 
Deo imponere vi.sum erit. Damnum (juod atii fit, 
toUi i>otcst per reatitutionem, vel compensationem, 
quarum ncntra toltit peccatum. Ignosci tamen 
pcceatori a Uct^o aut graii», aut poena quautula- 



»B CIVITATK CHRISTIAN.i. 



335 



cuaque peccatum ejus rcdtmi potettt. Id autem xxxviii. 

qaod Deiis pleniin(|iie a petTatore, sub Vetcrc Tes- o~^.^, 

tamento, pro neccati redemptione exiirere Mjlitns n'™» ''•■'■"■• "■ 

est, sacnnciiun erat vel oblatio. Peccjtton enim <u»buv cu. 

ignoscere is, qui injuriam passus est, ((uauiiuam 

illiim punire miimtus erat, jure potest : cum ctliun 

apud homines, etsi promissio boni promissorem ob- 

lijfet ; mimetamen, idest, promissio niali, neminem 

obli^nt ; mnlto minus obligabunt Deum, cujiu 

iniscricordia est infiuita. Servntor ergo nostcr, ut 

nos rcdimcret, non ita pro pcccatJ^ hominura Patri 

suo satiNfecit, ut puiiitio pcccutorum proptcr cam 

rem injusta t-ssct ; swl sacrificium tantum erat 

mors ejus, quam placuit Deo acceptare pro pecca- 

tis poenitentium et in redemptorem suunj creden- 

timn. Et propterea, redeiuptio iu Scripturis Sacris, 

et sacrijicium, ct ohiatio^ et pretium, sajpcnumero 

idem significant. 



CAPUT XXXIX. 

DC SlCNiriCATIONE QUAM IIABBT IN SCRIPTUR.IS SACIIIS 
V0CAIiULU.M ECCLKSIA. 

EccLEsiA in Scripturis Sacns varie aecipitur. In- 
terdnm pro tlomo Dci, id est, pro templo in quo 
populus Dei puhlice cou|rregari consue^it ad cultum 
divinum; ut {1 Cor. xiv. 34) mnJicrex in ecrlrsHti 
taccant. In hoc seusu a Pntribus Gnecis dicitur 
ecelesia KvptaKn, id est, domus Domini. Freqnen- 
tissime autem sumitur juxta irv^ov. Gr%ca euim 
vox est, sigiiilicatqne ccetum hominum cvocatorum, 
ticmpo, eives congrc^atos. ct cvocatos ad concio- 
uum ))ubLiuam, a magi::tratu, secunduiu leges ; 



336 



DE CIVITATR CHRISTIAN'A. 



jixxxx. at<ine htcc eccie*in crat (Act. xix. 39} legith 

IV ugnior» " Ktiam cives per tumultnm et seditionem in unt 
iim>|(Myii»- loeum multi eouveuientes, voeantur interdum i 
ri. su^rw*. cte*ifl,sea eccipsia confuxa, ut Act. xix. 32. Mai 
""^ festura aulem hincest. eeelesiam luiUam legititnl 

esse |i06se, quee authorltatc iUius non sit convDca 
qui summam habet in civitatc potcstatem. Sun 
tur ftiain iuterdum pro Imioinibus qui in cceti 
jure iutrarc possiuit, etiamsi non sint actu coiigi 
gati : at Act. viii. 3, «bi dicitiir: Sait/m aufem i 
vastabai ecclesiam. luterdum etiam pro sg 
electis, ut Kpli. v. 27, «t cxhiheret aihi frforiosfi 
eeeleiiant, non hahentem macuhtm aut ruf^am.- 
quod inteUigi non potest ni»i de ccclesia triui 
phaute. Cifteris si^ificatioutbus omi&sis, loqu 
mur hoc loco de ecclesia iii seusu i^roitrio. nemp 
quatenas lefiitima est, habetque autUoritatem ](^ 
timnm; sicut suniitur I^latth. xviii. 1/, ubi dicil»] 
Dic ecclesifc ; iti autem ecelcsiam non autHerit, < 
til/i sicui ctl/aieitJt ei pithJicnnus. lii hoc eniin s*! 
su est, quod ecclesia est persoua, quod velie, pr\ 
niiniiare, imperare, audire, leges ferre, aut qui 
quam agere potest. Nam quod in congregatioi 
hominum authoritnteni non habentium tactnm « 
singulorum quidem factum est.si consenserunt, na 
aiitem congregationis totius ut corporis unius, ni 
qne illonim qni non consenserunt. Eerlrsiam iti 
que Chrislinttam sie definio : Ecelesia ChrisfiaH 
esf cteftis hominnm. religianem Chrisliaitnm proj 
ientittm, unitonm iiiperxoiia una gummam haheih 
pQiestatem : ctijua jttssu convenire debcnt, et ciyi 
ittjttsm cotivenire non dehent, Quonlam autcm 
omni civitate conventiones iUoe, qnje sinc aiithor 
tate babeuLur imperautis summi, illegitiniie sun 



DB CIVITATE CITR.ISTI ANA. 



337 



etiam ecdeiia illa, qu:e hal>etiir in illa civitatc qua^ xxxix. 
^onventiones tnles lege vetnit, ille^tima est. Dorimiflr». 

Manifestum etiam hinc est, nullam in terra esse **"«■ t"*^ '* 
eeeleKiam unwfraaiem qunm audire omiguulurri.s>.-Ki«<.rB. 
Christiani universi ; ciim nulla sit in terra civitas """■•"'^ 
aliarum civitatum omnium domina. In civitatibus 
siugulis Dirlstiani legibus ciritatls siue obedire 
obligaiitur: et pcr conscqueiis. legibus civitatis 
alieB tcncri nuu dcbcnt. Ecclcsta crgo, cui putcs- 
tas eat jufUcaudi, absolvcudi, condcmuaudi, aut ac- 
tionem quamcunque agendi, eadem res est cum 
civitatc : et civitas ideo quidem est, quia cives sunt 
homines: ecclesiaautem, quia cives suut Christiaui. 
Quarc regimen t^mporale, et spirituali', verba in- 
ouia suut, introducta eo fine ut propter duos status 
appnrentcs miniL'! cognoscerent homines utri eorum 
obedientinm pr^Iarent. In c<£lo quidem corpora 
bominum post resurrcctioneui setcrua ctspiritiuUia 
enint: sed ii» vita praiscnte, homines et caduci et 
jCrassi suut, nequc patiuntur statum neque religion- 
cm ullam, praeter eara quam atatuit potestas tcm- 
porxdis : neque doctrina ulla a cive doceri jure po- 
t«8t,quam cintas temporalis doceri prohibet. Uuus 
denique rector, tum spiritualis tum temporalis, esse 
debet, aut utraque simul potestas luteribit, nimirum 
L per coutentiones inter ecclcsiam et ciritatcm, iuter 
^mtpiritanlistas et temporalistaJit inter glmlium Jns- 
'titiie et scutHmJitiei: et, quod majus esl, in unius- 
cujiisque Christiaiii pcctore iiiler Christianum. et 
homiiiem. Dootores quidera ecclesiie i)astore.s vo- 
Kcantur.sed ita ctiam vocautur r(^«: sed uisi [>astor 
~unus alii subordtnatus sit, ita ut unus sit pastor 
Kummus, doctrime docebuutnr iuter se contrariae; 
(]uaniiii utratpie esse potest, sed altera tiecessario 
TOL. III. Z 



338 




DE CIVITATE CRRISTIANA. 



XXXIX. falsa ost. Quis autem ituinniiis Ule jwistor sit juxta 

i*d|pri'o«r 1*^^ uaturae, ostensum esl superius, nempe, ille cui 

il^^tew ^^™** ^ potestas iti civitnte ; quis autem sit jnxta 

•bSKinimta- Scripturas Sacras, viilebimus in (:apitiba.s seqtiemi- 

fanlna «mImU • 



CAPUT XL. 



I 



m JURE REGNI UEI IN ABEUUAUO, UOSE, SU&IMIIS 
SACRRnQTiniJS, ET RRGIBU» JUD.V^.. 

Pater fideliimi, et per ])actum prirans iii reguo 
Dei, erat Abrahauuis. Cuiu illo primo paciuin im- 
tura fuit: per quod pactum seipsura et semcn suum 
post se obedire mandatis Dci obligavit, uou solum 
naturalibuH, sed etiam illis mandatts quic Deus sd- 
peruaturaliter mauifesta faceret per somuta et vi- 
siones. LegibuB cuim naturalibus aiitc tcDcbatur: 
ut de illis paoisci opus aou e^et. Pactus crgp est 
cum Dco Abra.IinmuR, pro mandnto divin{> lial>ere 
qnicquid in Dei uominc per somnium vel risionem 
illi iniperaretur, et idem familite suse praKiipere, 
et facere ut observarcnt. lu pacto hoc tria veuiunt 
considcranda, maximi inumcnti iii populi Dci gu- 
bL-rnatioue. Primum, quod iu pacti bujus iuistita- 
tione, solum alloquutus est Dcus Abrahamum : 
neque omniuo cum familia quic^uam pactus est, 
neque adhuc cum semiui;, nisi quateuus voluntates 
eorum intelli^utur in voLuntate Abrahami coinpn^- 
Iieiisa> csse. Hahuit cuim jus Abrahamus familiam 
suam cogendi,Qt qiue pro illis promiscrat, illi prj&- 
starent: juxta id quod legitur (Jen. xviii. 18, 19, 
ubi dicit Deus de Abralmmo, henedirenila sunt in 
iUo oames nationes terne: *cio enim gttod pr^ 



DB CIVITATE CHRISTIANA. 



33» 



lld tn Atni- 

hoDlP, MUMI, 

ilooijii». rt m 
gitiui Iud»*. 



j/Mr«j *i7 7*'"* ""'i t"^ domHi suir posi set tit cap. xl. 
cnsiodiaat tiaju Domint, et Jftcianf judicinm et 
justiiiam. Mauifestuin hiiic cst illos, quibus Deus 
immediate loqautus dou cst, accipere pro It^bus 
Dei eas debere, quas dictaverit is qui summaiu in 
eos Imbet potestatem ; sicut et familia et semeu 
Ahrfthami eas accepit ab Abrahnrao patre et do- 
minn suo. In omtii crgo civitate, qui revetationcm 
supcmatunilcm iion liabent in contrarium, legibus 
ejus, qui sumiiiam habet in civitntc potestatem, in 
omnibus actioitibus cxtcrnis circa rcligionem obe- 
dire obligantur. In exterDis, inqnam, actionibus ; 
quia cof^ifationes et fides hominum intema ab hu- 
manis rectoribus cogiioHci non possunt; neque 
ToluntariEe sunt ; neque legum, sed potentiic tan- 
tum diviose effectus sont ; et proiude, sub obtiga- 
tioiic CHderc iion jiossuiit. 

Atque binc oritnr notandnm sccnndum, Abra- 
hamo licitiim fiiisse, si subditomm suorum aliquis 
Tistouem vel spiritnm vel revetationem divinom 
contumaciffi siiae, vet novis doctrinis quas Abra- 
hamus veluerat, prwtcudcret, hujusmodi homini iis- 
que qui ilti adtuerebaut, pccnas infligere ; et pcr 
coiisequen!^, summis imperantibus illos piiiiire, qui 
le?ibu8 civitnti.'^ opponunt spiritum suum priva- 
tum, ctiam nunc licere. Habent enim lu civi- 
tate eaiidcm aut1iorita.tem nunc summi imperantes, 
quam tiinc halmit iu sua famitia Abratiamus. 

Deducitur indc tcrtio, quod sicut solus Abra- 
hamus in iumitia siia, ita is solus, qui siunmam ha- 
bet in civitate Cbristiana potestatem, scire sup- 
ponatnr quid sit quod Deus loqtmtus est ; id cst, 
solus divini verbi interpres existimandus est. 

Idcm pactum renovatum erat cum Isaaco, (Gen. 

zs 



340 



DE CIVITATE CBAISTIANA. 



CAP. XL. xxvi. 3, 4), et deinde cum Jacobo (Ceu. xxviii. 13, 
ii.j<mn^) ^^j '^)» postremo {Exorl. xix. 5-8) cum Mose et 
M ta Abr». Israelitis ad montcm Sinfii, ubi facti sunt Israelitie 
MiBMii -».- lu rcjrnum Dei peciumre, rexitqne eos sub Deo, pro 
^b<uj.!l^ »uu tempure, Muse», eui suoeedere debueriiit i^um- 
ini saeenlotes, netupe ut e&set regnum sacerdotale 
in perpetuura. 

Per hanc constitntionem, regnum Tsraelilamm 
nccjuisitum est Deo pecnlinre. Quoniam autem 
Israelitis imperandi Moses jus ab Abrahamo nul- 
lum liabuit, uiidc obligart potuit populus ut illum 
pro viccf^reiite Dci diutins habereut, quam coHo- 
quiis iutcr iUum ct Dcum fidem babi-reiit; authori- 
tas autem Moais, etsi cum Deo pro illis |»actns 
esset, dependeret a sola qiuim habebant dc saacti- 
tate ejus, et de realitate colloquioruin ejus oum 
Deo, et de verltate miraculorum qme operatus est, 
existimatioue : qute existimatio si mutari contiQ- 
gcrct, p-nusa nulla npparcbat proptcr quam, quic- 
quam ab illo in nomine Dci proponeretur, pro lege 
divina obcdirc obligarentur : ftindameutuni obli- 
gationis popuU Israelitici ad obcdicudum Mosi, 
oliud quserendum est. Non euim ut obedirent 
jussit Deus : nec enim iUos aHoquutns est, nisi 
mcdiantc Mose ipso. Dicit nutom Christim (Joh. 
V, 31): Si te»tlmonliim dico de fneipso, textimo- 
ninm meum non est tenm. Authoritas ergo Mo- 
sis, sicut authoritas c^eterorum principum omuium, 
fuudari debuic iu eonsensu populi pronnttentis obe- 
dicDtiam. Atque ita cmt. ' Popuht» cnim, (Bxod. 
XX. 18, 19), videhat tocem et InmpadeSy et eoni- 
ium hacciHtr, montemqtte Jttmantem, et pertrrriti 
ac pavore coneussi sleterunt procul, dice»tes 
Mosij Loqnere tu nobis, et OHdiemus; uoh loqtuitur _ 



DE CIVITATK CHIIISTIANA. 



d'!! 



«obis Vominus, ne Jorte moriwnur. Hsec sant cap. SL. 
verl)a promitt«utima obedieutiam, et quibu» obli- ,^ .„„ ^, 



Ifgaverunt se iniperata facere oimiia (luae a Deo ipsis »"1 1» Atn» 
' im|>emret Moses. ...ini..'b ««i- 

Quimqiiani AUtcm regntim pacto constitutum ^C^l^t^ 
sacerdotale csset, id cst, rcginim Aaroni hxrcdita- 
rhim; ipsetameu coiistitiitor ejus Moses, Bummum 
impeiiuui pru t^uo tempore habuisse intelligendus 
csl : quia civitatis cujuscuuquc coustituior, dum 
eam constituit, potestatcm summam ut necestiariuiii 
babere debet. Quod autem Moses potestatem il- 
lom retiuuit, manifestum est ex Scripturis Sacris : 
nam ilU, uon Aaroni, obedire populus promiserat. 
Pneterea, (Exod. xxiv. 1, *J) : Mosi dixit Deu*; 
ascende atl Domtnum ftt, et AoTM, Nadab^ et 
AbtH, et septtiaginta senes ex Israel; et ndorabi- 
liaprocuf. ^otu/tr/uf Mones tiace»det ail Doniiuum, 
et illi nou appropiHquabunt ; nec populuK ttxccn- 
tlet cum eo, Manifestum ergo est, Mosem solum 
persouam Dci g^essisse, sine scptua^nta iilis seni- 
buu ; illumque soliun co tempore summam habuisse, 
leub Deo, pntestatem. Et (vers. 9, 10): ascentle- 
ritiitque Mosev, et Jaron, Nadab, et Abiu, ct sep- 
tuaginia tle seniorihm lnrtiel, et tiderunt Detan 
lirtiel, et «uh petVthus rjitx (luani opux lapidis sa- 
fihiritti, el t^utixi rfefHiH eui/t xeremti» eitt. Factum 
autcm &.t hoc postquam Moses curo Dco JoquuCus 
esset, et poslqmun populo verba Dci reuuntiaverat. 
De populi rebus Deum consuluit solus Moses ; qui 
cum eo crant, honoris tautum eausa ndtnissi suut. 
Prwtcrea, quod Deuit Mosem aUoqmdus est passim 
l^tur, Aarouem rnriHs. Etiam religionis cere- 
monias, qnai routintintur Kxod. sxv.-xxxi. ct per 
totuni lihtuui Lcviliuum, wlus ordiuavit Mo»e;^. 



342 



DR CIVITATE CHRISTIANA. 



CAP. XX.. Vitulum, quem (Exod. xxxii. 3) fecerat .Varou, in 
^ . ■ ignem (vers. 20) conjeeit Moses. Postremo, la 
Dd iQ Abi» coutroversia dt; anthorilate Aaroiiis tnotJi ab ejus et 
HunBiii M^t. Mariic contra Mosum rebcUione, Detis ipse (Num. 
£»^'aLir ^i'* ^) j^^ imperandi adjudicavit Mosi. Etiam in 
qoeestioue dc jure imperii inter Mosem et congre- 
gatioiiem, quo tempore Corah, Dathan, et Abiron, 
eiira duceutis quinquagintn populi priucipibus, 
contra Moscm et jVarouem eonspiraverunt, (Xum.! 
xvi. 3) dixeniutque, «nfficiat nohis, qula omai* 
mHltitudo smetorttftt cst, et irt ipsix pst Dotni- 
Hus. Cnr elemmim super populttm Domini^ (eoit 
Dcus, ut terra Corah, Dntlian, et Abirou, cum ux- 
oribus et filiis vivos ab&orberct ; duceutos autem 
et quinquaginta ilios procercs consumpsit igne. 
Neque ergo Aarou, neque populus, ueque ex pro- 
ceributj aristocratia, iin)>erium &umuium tuuc ha- 
buere, sed solus Moses ; idquc non solum in rebus 
civilibusj sed etiam in rebus divinis. Notandum 
etiam est quod illis, qui prEesumerent m montem 
Sinai, in quo Deus cum Mose coiloqautus est, as 
ceudere, pwuam statuerat Deos mortcm. Comti- 
taeSf dieit Dcus (Rxod. xlx. 12), ierminoa populo 
per circnitnm. fl tlices int eos : carete, ne (iscen- 
doti* iri motttem, nec tungatis Jincs iUins ; omnis, 
(jHt tetigerit ntoatrm, morte morielHr. Et rursus 
(vers. 21): Descende, et contestare populum, ue 
Jorte velit transccndere terminos ad ridettdum 
Dominnm,et pereat ex ds plarima muitttudo, Ex 
qnibus verbis concladi potest, illum, qui in civitate 
Christiaua locum babet Mosis, solum esse nuncium 
a Deo, et mandatonim eju.^ soltim interpretem; 
neque, in intcrpretatioue Seriptune Sacne, cui- 
quam liccrc tcrminos trauscendere a summo impe- 



■ 



DR CIVITATE CHRISTIANA. 



343 



raute constitutos. Scriptune cnim Sacrecj iii qai- caf. xl. 

[bus bodie loquitur Deus, suut iustar montis Siuai, ^ . ^, 
qoibus termini sunt positi, nempe leces eonim «'! i" ■*•** 
qui pcrsonam Dei in terra repnesentaut. lllas as- ..i.i.ai. u»». 

..picerc, et inde discere L>euin timere, permissum ^'^'J^ium. 

leat ; sed interpretari, id est, curiose inquirere et 

IBcrutari, quid illis, quos Ueus rectores nostros fecit, 
dixerit, et judices nosmetipsos fticprc utrnm iios ita 

■ rcgout, sicut illos jussit Dcus, terminos positos a 

|Dco transcendere est. 

Dum vixit Moses, nuUus ernt in ca^tris Israclita- 
rum propheta, aut spiritus divini ostentator, nisi 
qnos Moses approbaverat, et quibu« authoritatem 

fdederat. Septua^iiita tantum prophetasse tmic 
dicniitur, scd pcr spiritum Mnsis ; ct quos Moses 
ele^rat. Nam (Num. xi. IC) dicit Dcusad Moscra: 
Cottgrega mihi sepluaguinta viros de xembus 
Israelix, quos tn nosti, quod sene/t popuU siitt tic 

[tnagis/ri. His autein spiritum dedit Deus spiritui 
Mosis couformem, ut constat ex vers. 25 : Dejt- 
ceHdilquc Uontinus per nuhem, et ioqautUK est ad 

^eum, auferens de spiriiu qui erat ia Moxe, et 
dans septuaginla riris. Hujus loci ergo sensus 
est, septuaginta illos viros spiritum babnisse ip- 
sins Mosis, illique proplietas fuisse subardiimt<is 
in adniini»tratioite re^ni Doi. Colligo hinc, in 

[civitate Christioun projjhetare, aut docere contra 

[doctrinani a summu im{>erante staMlitnm, civi li- 

tcere nemiui. 

Mortuo .\iiroiic, rcguutn, ut quod crat »icerdo- 
tale, virtute pacli ad Ek-azarum pcrvenit, filium 

[Aaronis, summum sacerdotem. Atque iUum sum- 

' mam hnbrrc pote.stitem declaravit Deus, eo tem- 
pore, quQ Jusbuam duccm fecit exercituum. DiciC 



344 



DE CIVITATK CHRISTIANA. 



CAP. xu eiiim Di>uiuius(Num. Jtxvii. 18-21): ToUeJoskiuxm 
ij. j«« ,xv,i M'""* ^'"»> virum in quo e»t apiritu3 Dei, el 
wf^Ri!^ /-»0«^ maaum tiiam super etivt: qni xtiibit cornm 
wninii •«.-;. Elaizaro mcen/oie et omni multitudiiw ; et dabi» 
^t JbJm- '■* pra-cepta cunctijt videutibus, et pnrteot giorier 
iHte, nt audiat etm omnis st/mgoga JUiorum h- 
raciis. Pro hoc, si quid agcttdutu ent, Eleasar sa 
eerdos eonsuht Doinimm. Adverbum ejus egredi- 
etur et ingredielHr ij/.u; et omneitJiHi Israeiis ctm 
eOf e( etetera 7tiullitutto, Belli ergo et paras io 
sacerdote potestas siimma erat. Etiam judicionim 
summa pot«sta.s penes eundfm erai ; illi euim Ubri 
legis pomniiswi est custodia ; saeerdotes et Levitae 
soli iii rebus dvilibus judices subordinati erant: 
nonstat ex Dent. xvii. 8, 9, 10. Quod autem ad 
cultuni divinuui attinet, c|uiu n summo saccrdote 
ordiiiandu? esset, iiuiiquam dubitatum est. Po- 
testas ergo civilia et ecclesia.stica conjuncta hac- 
tenus fiiit in uua^et eadem persoua, summo sacer- 
dote. 

Post mortem Joshuip usquc ad rpgnum Sauli, tem< 
pori iiitercedenti uotaiiiditur passim in libro Judi- 
cum, quod iUiji\diebus uon erat rex in Ixrnel, addito 
qiiando{jue quod wiusguisque Jaciebat quod rec- 
Itim erat iu ocitlis suis. Uuud dicitur; quud mn 
erat rex, idem est ac si dictum cssct, nou erac ia 
t^raelitis summa potestas. Id quod, i>i pro exerci- 
tio suuima.' potestatis accipiamus, niaiiifestutn est. 
Naiii iK)st mortcm Josliua; et Elcazan{Jud.ii. 10,11), 
surrexertfttt^aUi qui noa Hovcrunt Domtunmj el 
operal quie Jeeerat eum hrael : feeeruntqne Jiiii 
hrael mulum in eonspectu Df}mim, et serrirrua/ 
liaaUm. Jvidivoruiii euim, ut notat S. Paulus, (t 
Cor. i. :2*2), singulare erat, e.Tpeclare siguum, id esU 



DE CIVITATE CnRISTIANA. 



34S 



» 



^jinirAculura : at a Mose cxpectarunt, uon solum an- cap. xl. 

[tcquani obedire volueruut, sed etiam postuuam obe- * ""^, 
aire se oblifrassent. bigua autem et roiracula (incm rM ii= Ai.rt 
liabeut, _fii!em Jacere, non fidem xervare. Nam .'™nj» «<ii. 
fidcm senMre obligantur homiues lepe naturali. ^^^"j,^{^ 
Vcnimf si snmmie potestatis non exercitium cousi- 
deraverimus, sed jus, mnnsit surama potestas etiara 
tutic iu summo sarerdote. Quajcunque crgo obe- 
dieutia judicibus illis, qui a Deo ad liberationcm 
poput) sui e manu bo^tium extraordinarie electi 
erant, prfestita fiierit, iii argumentnm trahi contra 
summi sacei-dotis sunmiam potestalem nou potest, 
neque in rebus poUticis, ucquc iu diviiiis. Neque 
cnim judiccs illi, neque ipKt- Sauiucl uliam [lotcsta- 
tem Iiabuit, quam extraordiuariam et temporariam ; 
oheditumque illis erat a populo, non ex debito, sed 
cx reverentia quain gouuit in illis grutia divitia, 
iu eorum prudentia, fortitudine, vel felicitate, elu- 
cesceu8. Hactenus ergo jus civilc ct ccclesiasticura 
extitere inseparabilia. 

Judicihus successerc rcpes, et sicut onte in sa- 
oerdotihu», ita nuuc nuthorita» utraque iii regibus 
cocpit. Populus enim jugum Dci jam cxeus- 
scnuit ; ^accrdos sumuiu.s viccm Dei uon ampHus 
siii^tiiiuit. Mutatioiii rcgimiiiis Deus ipsc conseii- 
sit. Samucli populus (I Kani. viii. f») dixerat : Fac 
nohis regem qui nofijudiret, more omniiim ^eritium. 
SamucU autem Dcii.s dixit (vers. 7) : ^k^i twrem 
popufi iti omnihiix tjme ht/ttuntur tibi : noa enim 
ie ahjererinit, sect me, ne Tegiieui tiiiper eos. Cum 
ergo Dcum populus Iraeliticus, sub quo regnavc- 
rant summi saccrdotes, rejecisscnl; ccssavit autlo- 
ritas sarcrdotuin, nec ex co tcmporc aliam habuc- 
iii:«i a rcge permis&am ; qutc proui rc^s boiii 



346 



DE CIVITATB CHRISTIANA. 



tea^ 
icai^l 



CAP.xL. aut mali erant, major erat vel minor. Q«od autEin 
iir iiitr I- 11 ^P^^^tat ad potestiitem civilem, inanifestnm CRt 
Dri iu Abn fiiisse peues regem totam. Nam (1 Sam. viii. 20) 
MiBmiM %uvi. ULOit popiuus, velle se cvse gicul omnes gemee, et 
ilsi!« jJl-l. rpgtm Iiabcri! qai eos judicahii, et corum pralia 
pHi^nabit. Totam ergo ilH dederuut belli et pocts 
potebtatem. lu qim contineb&tar etiam judleare 
de cultu Dei ; propterea quod nulla erat eo te: 
pore regula religiouis pneter legem Mosaii 
qme erat Israelitarum Ux ciKilis. Pneterca, 
mus ( I Reg. ii. 27) Solomonem obstulisse Abiatharo 
summura saccrdotium. Habuit ergn Solomon jos 
in sacerdotium ; et subditi erant, sicut populus r^ 
liquas, summi sacerdotes ; id quod suprematus i^| 
clcsiastici siguum magiium cst. Legimus etiarn^ 
(1 Kcg. viii.) Solomoncm ipsum lemplam dedi- 
cas»e, populo bciicdixissc, atquc orationem iltam 
exceUeutem orasse qua utunctur hodie omnes qui 
ecclesias cousecraut ; quie uota alia magna est 
preraatus ecclesiastici. Le^imus etiam (2 Reg.xxif?^ 
euin qim;stio eratdi; liliro legis, in ruderibtis tem 
reperto, quaestionem illam non detenninasse si 
mum sacerdotem, sed et ipsum et alios misit 
Josio^ de ea re ud prophctissam Hutdam ; quEe 
nota est, suprematum ccclcsiasticum fuisse in r 
Fostremo legimus (1 Chrou. xxvi. HO) regem 
videm Hnshabiam, et fratres ejus Hebronitns, mt 
nistros coustitui.sse in Israclitis versus occidentem, 
I» rebus omnibuji Domim et in servido regis : si- 
milicer, (vcrs. xxxii,), coustituisse illum Hebrunitas 
allos rectorcs Rulienitaruia, Gaditarum, et dimidise 
tribus Mauassje, (hi erant Israolirflc qni hahitaruul 
oltra Jordanem). in omni re pertitienfe ml Deumy 
et dc rebus regis. Nouue est potestas hxc, tum 



DE CIVITATE CURI8TIANA. 



347 



temporafis, tum, at vocant illi (|U) potcstatcm sum- cap. xi<. 
mam vellent dividere, spirifKaiiji plena ? Ab ipso ^ . ■ '" , 
cleuique initio regni Dei usque ad captivitatem, su- i'-i in »i)«. 
prematus in reuus divima in eaueui semper marm «,™ai. .««. 
crat, iii qua crat summa potcstas ci\ilis. Sacerdo- ^^^'^"j JiIJ[!!] 
tium autem post electum Saulnm in r^m, non 
crat inngisteriale, sed niinwteriale. 

Quaiiiquarri autc-m poteslatem summam oivilem 
ct eccle^ia^sticaui bactcuus scm{>er cuujunctas c^c, 
quuad jus, maiiifixsitum fccimus ; uou tamcu ticqiu- 
tur neque cs Scriptura Sacra, m;c|uc ex ratJoue 
natnrali, jus illmi int<?llexLS.sc populiim. Vulgus 
enim uon nisi in rebus suis privatis ratione utituri 
nec diutins obedire solet, quam aut roiracula, ant, 
quod miraeulo fere par est, in reetoribus suis vim 
cgTpgiam, aut in rebus gcstis felioitatem extraordi- 
nariamaspiciunt. Judsei ergo, postquam Moseset 
Josbua mortui cssent, neque fatnam ueque cum 
Deo colloquia saccrdotum magui sestimavcrunt ; 
sed quaudoque pulitiam. quanduque rcligiouem cri- 
minautcs, rectoribus suis obedieutiam negaverunt, 
Atque iude turba;, seditiones, et calamitates pro- 
fectee sunt, qme Isroelitarum gentem taudem ever- 
tcruut. Mortuis euim Eleazaro et Josliua, Judiei, 
qui miracula non viderant, ueqne se sacerdotalis 
regni poeto obligatos esse intclligentes, imperium 
sacerdotis et lcgos Mosaicas parvi pendeules, fece- 
mnt unu>;qui<^ue quod rectum vidcbatur sibi, illis- 
que obediveruut quos ipsi idoneos esse putaverunt 
qui sc, quoties a viciuis gentibus oppriinerentur, 
libcrarcut. itaquc uuu ampHus Deum cousulue- 
nint, sed virum vel fcminam aliquam futuronim 
priediotorem, et huic obedientiain el honorcm pnc- 
stitcruut, ut proplicta: a Deo. Etiam postea, cum 



MS 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 




CAP. xt. regpm »bi dari, morc gentiQm, postularent, 
n,j„„^ tam<m non eo consitio fccerunt ut cultum Dei pris- 
i^n"»!!^ tinum deserereut, sed quia justitiam a filiis 
•umnrit MCT. muelis desperantes, volueninl iudicia civilla a re^ 
giinu JudM. adiuiuistmn, uuu quud cercuioniaa Leviticas abo 
tas vellcut. Itaquc prsetcxium semper aliqucm 
sibi rcservarunt, vel a justitia tcI a reliffioue, q 
ee obcdicutia rectoribus suis dcbita cxpedireu 
Succi*usuit populo yarauel quod regem,rejecto Deo, 
poiitularcnt ; idem, quaudo Saulus cousilium suuin 
in occideudo Agog, juxta maudatum Dci, neglex- 
erat, oHum regem unxit, nempe Davidem, qui Sn 
hairedes regno privarct. Rehol)oam idolulalra q 
dem non erat, sed populus, quia Wdebatur «i 
regnare durinscufe, ab eo defecit. Per totam di 
niqiie historiam reguin JudseBC et Israclis, prtv 
plietaj surrexerunt indics, qui reges criminati simt, 
aliquaudo quod religiouem, aliquando quud statnm 
civtlem male admiDistrarent. Sic rex Jeboi^phat 
repreJiensus est a propheta. Jehu, quod regem Is- 
raelis adjuvasset coutra Syrios ; et rex He^ekias ab 
Isaiab, quod thesanrum rcgium ostendisset legatis 
Babylonicts. Constat ergo.ctsi utramqueju& rerum 
civilium et divinanmi esset in regibus, iieminem 
tamen fere regom illonim jus suum sine repre- 
heusionibus populi potiusse exercere. IIU soli rcges, 
quorum vis terribilis aut feltcitas adiniranibi erat, 
vixcruut laudabiliter. Cuin crgo ct jus rcgiim 
mauifctitum iiit, ct popuIui>, atque etiam aliqmuido 
ipsi propbetse, id non iutcUigant ; jura regum, ex- 
emptis ductis ab ignorautia populi, vel a doctriua 
propiietw, oppuguari iniquum est. Judwi duraute 
captivitate civitatcm omniiio non tiabuere. Post 
reditum autem, ctsi pactum cum Deo renovaruu 



DE CIVITATE cnmSTIANA. 



349 



uon tamen ant Esilrae aut nlii ciiiquam promiserunt cap. si.. 
obedicntiam. Deiiide, non molto post subditi facti ^.-u^ ~-i 
aunt Gneeorum; aquonimdicmouologin, eum doc- iw la At». 
trina eabalistarum mista, eorum religin insigniter .»«»» »««- 
eorrupta est : ita, ut a confusione tum poUtiae, InvHTjuw 
tum rcli|2;ionis eorum, (le suprematu iu utraque col- 
ligi nihil posat. Quantum ci^o aitinct ad Testa- 
mentum Vctii8,nihil impcdit quiu coneludamus, tum 
aummam potcstatem civilem, tum suprematum in 
rebus divinis, semper in una et eadem persona fuisse 

COUJUDCt4>S. 



CAPUT XU. 

TE SRRrATORlS NOSTltl nttNKDICTI OPPrCIO. 

OpFiciiSen^atoris nostri reperimusinScripturissa- 
cris tres partes ; primam llciicmj>toriir, sivc Scrva- 
toris ; secuiidam Pas/orir, sive CoTUfiiiarii^ id cst 
missi I)co ad couversioncm cleetonun prophetie: 
tertiam Beginj a/ertii Rfgis ; scd sicut MoseSj ct 
tcmporihus suis summi sacerdotes, sub Patre suo. 
Atque his tribtLS pnrtibus reitpoudent tria tempora. 
Nnm in priino ejus adventu, [mt sui iiwius propter 
peccata uostra oblHliouem iu cruce uos redemit : 
conversioncm nostram operatus est, partim ipse, 
dum erat in terris, docendo ; partim operatur nniic 
usque per ministros suna. Posl adveiituin cjns se- 
cuudum regnabit super electos suos. cc regnum 
ejus dumbit iu fetemum. 

Ad officiujn rcdemptoris, id est, illiiis, qut re- 
deinptionis preliuin solvlt, i«rrtiriuit, tit victima 
iieret, ct iniquitates nostras fcrrct auferretque. 
Quod tamen ita intclligcndum est. uon ut pro pec- 



350 



UH CIVITATK CHRISTIANA. 



|ici srnBiiiri* 
nmtri bHin. 
•llMi olljno. 



CAP. Lxi, catis omiihini hominum unius hominis inors, quan- 
quarn justissimi, secundum justiti^ strictas regwlas 
posset satisfacere ; sed quia quod Ueus summe 
miiierieors ia pretium redemptionis lege postulave- 
rat, illud Cliristus pr^estitit. In lege veteri. 
l^mus Levit. xvi., juRsit Deus, pro peccatis Isr; 
is, tum SQCcrdotum tiim poputi, qnntannis fieri 
conciliationcin lioc uiodo. Auroii pro se et sace 
dotibuK tiucriticare delR-bat vitulum; acceptisaut 
a populo duobus hircis, altcrum pro populo sucri 
care, aiterum emiifere, q«i vocabatur hirctui c. 
mhmrius. Super caput Inijii.<5, antequara cmittcn- 
dus esset, imposuit manns suas sacerdos summ 
et per confesBionem peccatorum populi pe 
illa omnia iii capnt hirci imposuit, et deiiide 
hoininem ali^iupm opportunum hiroum emittohat 
in desertum, ut pocoata populi fiigiens absportarct. 
Sicut autem sacrificinm alterius hirci prctium rc- 
dempttonis Isrnel suBiciei).s erat, quia majus non 
postulabatur ; ita quoque mors Chiisti pro pcccatb 
totius humani generis ideo satisfecit. qula nihil 
amplius a Deo postulatum est. Atque Servatoris 
nostri Passio non miims vidcturhisceremomis pi 
spicue praefigurata, qnam in oblaiiono Isnaci ai 
quovis alio ejus typo io TestAmcnto Vetere. E: 
enim Christus non modo vietima, sed etiam eini 
rius. Dicit Isaias (Uii. 7) • Oblatus est quia ipte 
volait, et non aperuit os suum: sicut ovis ad occi- 
sionem ducetur, et quasi agnug corant tomlcnte se 
ohtnnteficet, ei non ajn^riet os suNm. En hircum 
sacrificatum ! Idem, (prophcta dicam, an evan 
ista •) vcrs. 4 : Languorcs noalros ipse (u/it, 
iiolores iiostros ipse portnvit. Et vers. 6 : Pos. 
Dominus i» eo iHtquitalem oinnium noslrum. Eooe 




DR CIVITATR CHRISTIANA. 



351 



> emiflsarinm ! Deinde vers, 8: AhgcistHS est de ckv.tha, 
terra vhenfium : pr&pter scelm popuii itiei per- „, v*^^,^, 
\eu»»ieum. Hip nirsus est hirous sncrificatus. De- ■•■""ri wi». 

, , , ilusl aBuio; 

mde vtTs. 11 : Lt ijise pcccata multorum tultt. 
Ubi nirsus emissarius. rtnimque ergo liimim 
rram valet agims Dei, sncrificatus in cruce ; mor- 
tem in resurrectione ejus supcraiis, a Patrc suo op- 
portuiie sugcitatus ; et a terra viveutium remotus 
iu asccusiuuv. 

Quoniatn autem Redemptor jus in redemptam, 
antetinam pretium solutum st, nuUiuu liabeat, 
raanifestum est SenuUorem nostrum, ante mortem 
suam, redernptornm regem iion fuisse. Verunta- 
mra per paetum cum Deo in bapttsmo renovatum, 
obligati sunt, quicunque baptizantur, Chribto obe- 
dire pro rege sub Patre ejus, tuiic quandocim<ine 
illi placuerit officium regls exercerc. Itaque Ser- 
vator uostcr ipsc discrtis verbis, (Joh. xviii. 36), 
regnum mettm, itiqult, non est /lujtts mundi. Quo- 
uiam crgo po^t bunc mundum mundua futurus ille 
est, in quo terra nova, et coeli erunt no%'i, id e-st, 
post r€surrectionem,manifestum est regnum Christi 
ante resurrectionem incepturum non esse. Id quod 
intelligi etiam debet ex verbis Sen-atoris nostri 
(Mattli. xvi. 27): FiHus hominis renict in gioria 
Patris sui, ettm angelis suis : et tnnc retriltuet 
nniruique xecunduia opera siia. Jani retribuere 
unicuique secuuduni opera .sna, idem est quod reg- 
num administrarc ; ct propterea, Cliristus regnum 
exereitums nnu cst autcquain veuiat in gloria 
Patris, nempe post resurrcctionem universalcm. 
Quando C^ristus dlcit (Matth. xxiii. 2, 3) : Scrih^ 
ei Pharistei sedettt in calhedra Moxis : omnia 
ergo qu^cunque facere jubenty ea observate et 



392 



DE CIVITATE CHUISTIANA. 



CAP. XLi. fttciie: iioniie aperte pro eo teinpore, non sibi snm- 

ik 5.n 0»™ ™*™ potestatein, spct ilUs attribuit? Sic etiam fadt 



nnMrt liriHk 
<licU alfidn. 



(Luc. xii. M) : Quis me eomiitmt jmlicem aut di- 
visorem super ms ? Item (Joh. xii. 47) : Aon 
veni ad jiuVtcandttm^ sed ad mhandam munduiH. 
Attaineii iii buiic nuindiim venit Christus ut reg- 
naret et judicaret, sed muudum futurum, C 
enim esset Messiab, id est, uuctus sacerdos, 
prupheta Dci suprcmn», potestatem habere oniQi 
oportcbat illum, quam habuerat aut Moses pi 
phcta, aut summi sncerdote», aut qui suramis ^' 
cerdotibus succt-ssermit reges. Item expresse dicit 
SanctusJohannes,(cap. V. 22): Pater jmticat nem' 
nem, sed judiciim omne commisit fiUo. Neqi 
taraen repugiiat hoc cum textu illo, non veni a< 
Jadicaiufnm mundum. Nam textus bic de miuido 
praseute, alter de muudo veutiiro loquitur ; sicut 
etiam textus ille (Matth. xix. 28), ubi Cbristus di- 
cit : Vos tjui npquuti esfis me in regeneratione, 
eam sederitfiUtis hominis iti sede majes/a/ifi sHir, 
sedehitis et rox super Medes duodecim, judicante» 
duodecim tribtts Israelis. 

Si Christus ergo, quaudo in terra versabatur, 
regnum in hoc mundo noii babcret ; quae causa 
erat (rngabit aliciui-s) adventus primi r Veixisse.^ 
respondeo, ut Deo Patri per pactum novum resUilfl 
tueret regnuin, quod a po])uIo in eleetione Sauli re- 
jectum fuerat. tiuod ut faeeret, o]K)rtebat illum 
maiiiffstum facerc praidicaudo et doccudo quod 
ipsG Messioa crat a projihetis promissus ; et pro 
pcecatis hominum victimam sc olfcrre, et siquidem 
a populo Jndwo noii recijwretur, vocare ad obcdi- 
entiam ex geutibus onines qui iii eum credercu 
Itaque offieii Servatoris nostri, dum versatus est i 



DE CIVITATE CIIItlSTIANA. 



353 



terra, diite eraut parles : aitera, ut se Cbristum caf. xu. 
es8c profiterotur; tilteru, ut iicr doctriiiam suam et „, p,„„^, 
per «pcratiuuetn mlraculoruin populuin persuade- •"■'1^™- 
ret pHrarc't<juc ita viverc, ut diffiii cssent iuiinor- 
taLitatis, qua itli, qui iu eum credurout, fruituri 
erant iu adventu ejos secundo. Atque ob hanc 
causam est, quod tempus pricdicatiouis ejus ab 
ipso vocntur regetierath. Regmeratio uutcm reg- 
nuni uon cst, iieque er^o causa inde adduci poteiit 
qua niiiius cives iii quacuuque civitate legibus 
cirilibus obcdirc tericrentur. Etiam in cathedra 
Mosts eo tcmpore sodentibus ubcdieiitiain pne- 
stari, et Ciesari tributum solvi jussit. PopuJiis 
tunc sub reguuiu Dei nou actu crant ; arrabonem 
introitus iu reguum Dei futurum habacnmt, qui 
credideruDt; ct propterea status ille vocatur ali- 
quaudo regnum gralt<Cy id est, civitatis coele&tis 
uon possessio, scd jiw. 

Hactenus nil factum aut dictnm est a Christo, 
quod ad dimitmtiouera tendit juris civilis Judieo- 
rum aut Ciesaris. Narn quod attiuet ad Judaeos, 
Christum omufti expectabaiit, ct reuoratiouem reg- 
ni Dei : id quod non fecisscut, si icgibus suis, »e, 
cum advenerit, manifestarct se illum csse, prohi- 
bitum fuissct. Cum ergo nibil fecit, ni^i quod 
pr^dicando et operaudo miracula Metsiam se 
C8se probare couatus sit, nihil fecit eontra Judee- 
orum leges. Iteguum quod postulavit sibi, crat fu- 
tunim in alio mundo : docuit interea obediciitiam 
illis, qui cnthedram Mosis posscderuut, pra-stari- 
dain esse : Cjcsari tributum solveudum esse cuu- 
firmavit: ofticium judicis in se non suscepit Quo- 
modo igitur aut vcrba aut actiones ejus potucrunt 
esse seditiosic, aut tendere ad regiminis civilis siib- 

VOL. 111. AA 



35-1 



DK CIVITATB CHniSTIANA.. 






cAi*. xu. versionem ? Sed Dous, qui illum, propter rcdnc- 
tionem cloctonim ad obedientiam snam pristinam* 
ad sucriHeium destinaverut, adeum tineni nialitiact 
ingratitudine tiumiimm infidelium usus est. Quod 
auiem leges C«saris non violavit, in coufesso orat 
Unnnquam enim Pilatns, ut grntiam iniret Juda-o- 
rum> cnicifig<endum illum tradiderit; ante tamen 
insoutem ilhmi palnm pruimntiavit. 

Quud uttiuct ad officiuca ejus rcgium, ostcosinii 
ante est reguum ejas iiicepturum noii cssb ante 
diem jndicii. Tunc vero rex erit, noii tantum ut 
Deus. sed etinm ut homo, virtute pacti tiovi quod 
in baptismo factum est ; et propterea. dictt Serva- 
tor noster, (Matlh. xix. 28), quod apostoli ejus sede- 
bont snper duodecim thronos, et judicabunt duo- 
deeim tribns Israelis, tnnc cttm FUius homiuh te- 
tiebii iri t/irono ghria- xtta ; et(Matth. x\i. 27), 
Filim /lominiji veniet in gloria Patris sui, rum aa- 
gelis; et tuHC. rctrlhuet ttmcniqiie sccundutn ojtera 
saa. Idcm lcgimus Marc. xiii. 26 ; et xiv. 62 : M 
exprpssiuB Luc. xxii. 29, 30 : Et ego dispono vohi», 
sicut dixpoxuit mihi Pater meHSy regnum, ut e^afit 
et bihati* ituper memum meam in regno tneo, tt 
xcdetttijt mper tkronos, Jtuliean/es diiodecitn tri- 
bna Jsraelis. Unde mauifestum est, regnum, quod 
Christo disposuit Pater, non futurum esse aiitcqnaoi 
Filius hominis veniat in gloria, apostolosqne snos 
judicare faciat duodecim tribus Israelis. Sed quee- 
ri hic potest, oum in regno coelesti nulla futura 
sint matrimonin, utmm homines edcnt ct bibent; 
ct quid pcr cdere et btlwre hoc loco iutcUigendam 
est. Exphcat hoc Scn-ator noster (Job. vi. 27) = 
Operamini non cibum /ju! pcrit, scd qui permanet 
in vitam relernam, qtiem Filius homiuis dabit cobit. 



DE CIVITATE CHBISTIANA. 



355 



dU11«A(io. 



ItAquc per edere et hibeTe super mensam Christi, cap. xu. 
intL-Uigitur vita leteriia, sive arbor viUe, quie prs- i^".,^^,^, 
bebitur in regno Fjlii liominis. Atque Ubbc loca T^^^*^ 
sufficiuitt ad probandum rcgnum Clirtsti adminis- 
trandum esse ab co iu iiutura sua bumana post 
rc(iiirre<;tiom-m. Etinin tuuc, iioii nliter rex erit 
qnam sub Patre suo, sicut Moses iii deserto, et ut 
sacerdotes sommi ante regnum ^auli, et sicut reges 
post illum. Sie eQtm dicit Deus (Deut. xviii. 18), 
Mosem nlloquens : Suxcitabo i/liK prop/ietam ex 
wedio fratrum snorum, simi/cm tibi, et ponam ver- 
ha mea in ore ejtts. Simititudo autem hsc cum 
Mose npparet etiani iu Servntoris nostri actionibus, 
Sieut cnim Moscs elegit duodecim principe.-* trilmum, 
qai sub se regereut ; ita Sen'ator noster duodccim 
elegit apostolos, qui sedebiiiit super duodeeim tliro- 
nos, et judicabunt duodecim tribus I.sraelis. Et 
sieut Modes authoritateoi dedit septuagiuta seuio- 
ribus prophetoudi ad poptilum ; ita Servator noster 
septiia^nta ordtnavtt di.scipulos ad prsedicandum. 
Et sieut, conim JMose cuin qiiererctur quidam, cssc 
qui, prseter septuagintii sciiiores, prophetareut in 
cnstris, Moses factum eorum approbavit ; ita Ser- 
\ator uoster, conquerente Joanne qiiod cssent qui 
iii iioiiiine eju.s cjicichant da™monin, faetuin appro- 
bnvit, diceu8 (Luc. \\. 50), ne prohibc : mbiseum 
criim ett gut tton est contra no^. 

Eiium iu iiistitutioue xacramentortim, tum ad- 
wijfsionis iii rcgnuin Dci, tum comiHemorationig, 
Ser\-ator noster .Mosem et Abrahamuin imitatus 
C8t. Siottt enim populus iBraeliticus habuit pro 
icrnmcuto admisRionis in rcgnnm Dei ritum cir- 
'cumeisionis, ita habent ChnBtiaui ritum baptismi ; 
qno usiLs est, priino, Johnnnes Baptista in recep- 

A A 3 



35« 



DE CIVITATK CURISTIANA. 



■iHln Iwt». 



CAF. XM. tione eoram omnium, qui uomlna dedenmt Chrlsto. 
Eodem rita, Servatoris nostri jusgu, nsi sunt apos- 
toli et miniatri CliriKti omne» usque hodic. Qiiaiti ha- 
bnit ritus bjiplizationis originom prim.im, in Scrip- 
turis Saoris non dpolaratur. Scd imitationem futsite 
lcgis MosaicfB circa leprosos, conjectQra est non 
improhabilis. I..eprosos eiiim extni caittra Uraelis 
custodiri jubcbat le.\, doucc a saccrdote pronutilia- 
rcntur mundi, et tunc solenniter lavati in castra 
denuo recipiebantur. Pote.st erpo cssc, ut typas_ 
hic fiierit lavacri baptismalis; in quo, qui per fidei 
Q peccati lepra mundati erant, reciplcbnntur in 
ecclesiam. Kst etiam coiijectnra ducta a cun;mt 
uiis cthnicorum, scd in casu quodam rari.<tsime cot 
tingentc. Qunndo cnim aliquis, pro mortuo faabit 
vitam recepisset, caiteri hnmines conversationenT 
cum illo, tanquam cum spectro, horrueruut, nia 
ante iu numenim hominum per lavationem recipe^ 
rctur, eo modo quo infantes recens nati ab ii 
munditia mntema lavari consuevcruut ; atquc hoc" 
pro regenerntione quadnni habebatur, Ritiis autcm 
hic in Judo^am videtur irrepsissc tcmporihus illis, 
quibus Alexaiider et successorcs ejus in Judjeis do- 
miiiabantur. Vcruntamen,q»iia ritum gcntilem Ser- 
vatorem nostrum tanto honore dig-nari voluiss^^ 
prohabile non est ; ritum b:q)tismi imitationen^l 
fuisse le^ Mosaicae, mihi quldem videtur esae 
verisimile. Sacramenlum autem cceniE Domiuics, 
vetcris paschje imitatio manifesta est. Sicut cnim 
agni paschaliaesus, commemoratio erat liberationis 
popnli Lsraelitici a scnitute /Kgypliaca; ita etiam 
iu cana Dominica, fractio ))anis ^cramcntalis, et 
vtDi cffusio, commemoratio cst liberatioais prr 
mortem Christi a servitute pcccati. 



DE CIVITATB CilHlSTlANA. 



3b7 



Quoiiiaiu ergo antlioritas Mosis siibordinata erat, cap. \li. 
et ipse Uei prorex, sequitur etiam Cbrislum, cujus j^s,nuata 
aulhorttas, in nuantum erat homo, erat simiUs au- «■««•»«* 

, ' _, <MI offlela. 

thontati M08IS, 8ub Ueo Patre sno regnaturutn 
esse. 1(1 qiiod sigiiificatur etiam in eo quod prc- 
cari nos flocuit, Pater noster^ adveniai re^mia 
tmm ; et tuum e»t regmm, potcutia, et ghria ; 
et ex fo quod dicitur, rt'»/W in gloria Patrts sui; 
ct ex eo quod dicit Ssuictiis Paulus (I Cor. xv. 24), 
deindejinifiy cum (radidprit rcgHuiH Dco el Patri ; 
et ex aliis locis nonnullis. 



CAPUT XLII. 

DE POTKSTATB KCCI.E.SIASTICJ. 

Ut intelUgatur potestm ecclesiastica, quid sit, et 
quorum liotuiuum, tcmpora iiobis dibtiiiguenda 
sunt ab asccnsione Christi In partcit duas ; alteram 
aute, alteram post, quam reges ulli, vel ccctxis satU'- 
ma potestatf prffditi, Christi fidcm nmplexJ essent. 
Spatium enim erat plusquam treceiitorum annnrum, 
a Uhristi assumptione, ad regem, qui primus Chris- 
tianam fidem amplextis, et publice duceri passus est. 
De priori teinporo, In confcsso est iwjtestatem ec- 
clesiaticaiu totaiu fuisse in apostoHs ; ct ab his 
transiisse ad eos qui ab apostolis ad hotnines ad 
Christi fidem perduccndos, perdiictosque in via sa- 
lutis rciiufiidos ministri Kvaii^lii eon.stituti fiie- 
rant. Quibu.<i succcsserc alii ab his itidcm instituti, 
per manuum imposidoncm ; quo ritu siguificare vo- 
iucrunt Spiritus Sancti donnm iu miniKtroM iUoK, ad 
rcgnumcoeleste promovendum, collatum csst'. Ma- 
nuttm autem impositio uil aiiud erat, prreter com- 
missie illis potestatis pncdicandi Christnm doctri- 



358 



DE CIVITATR CHRlSTIAPfA. 



>le- 



CAP. xLii. iiamqiie ejus doceudi sigillum ; et erat imitatio q 
j,__ -^^ dam Mosis. Hic enim impnsitione mammm uaas 
w(ia*Miji,B. cst, cum miiiistnim siium Joshunin lincem exer 
tuumUei coiistitueret; utlcgciTcst, Dcut. xxxiv.a 
y/c Joshua filiM NuH phmts crat spirilus sajtie. 
ii<e ; nam Moscs mamu snpcr iiluni iiirposmrai, 
Sen-ator antem noster, iiiter resurreetionem suam 
et assumptionein, spiritum suum contulit iti apos- 
tolog, primum (Joh. xx. 22) spirando iu eos, diced- 
doque accipife Spiritim SanctHot ; et pnstea(Act 
ii. *2, 8) cum jam fl.ssumptus esset in cccluuij immit- 
tendo in illos Jlatam riolentrm, et dixprriiinx fia- 
guas itts/<ir igni»: sed inauus ilU:i uun imiio:»utt} 
sicut uec Mosi Ocus. Dum ci-go nalla esset civi 
Chrifitiana, quonim hominura erat potestas eccle- 
siastica manifestum est, nempe apostolonim, iUo- 
rumque quibus ab apostolis per manuum succcs- 
«Ivam impositioQem conccssa crat ; etiam, ut tants 
potvstati idouei esseiit, iii casdcm SpirituK Sauctus, 
qui ct Paraclelus dieitur, tiiinul coUatus est. 

Cardinalls liftllarmiuus, iii controversia sua ge- 
neraii tertia, qusestioucs multas tractat circa po- 
testatem ecclesiasticam pouliticis Romani. Qua- 
rura prima est, au potestas illa monarchica stt, an 
uristocrutica, an dcmocratica : qiuc potcstatum 
speciifs singulffi )<uinimc suut, coutiueutque {lotes- 
tiUcm coercivam. Si jam apparucrit. potesta 
■ cocrcivam illis a Servatore «oslro relictam esse iiu' 
lam, se<l potcstittem taiitum priedicandi Ciirisf 
regem; persuadcndique ut re^o ejus homiues h 
mittere se veHent ; prieceptisque et cousilto rectn 
doceudi eos, qui submittereiit, quid faeorent ui iu 
regnum Dei tuturum reciperentur ; et a^wstolos 
aliosque ab illis E^-angelii ministros imperatores nO' 




DB CIVITATE CHRISTIANA. 



359 



bis non esse, tieo eomm praecepti leges esse ; sed cap. xui. 
ludi magistros illos esse, quorum prsecepta Tuonita j^JTZC^ 
taiitiim suiit: Lrt Bellariniui di.sputatio toLiperiit. »«i«iwo«. 

Ustcusuiu autcui e»t, capito pruximc supcriore, 
regnum Christi uuu cssc cx boc muudu ; ueque 
ergo miuistri ejus, nisi rcges siut, obedieutiam 
praestari sibi in nomine ejus postulare jure possunt. 
Nam si is, cujus jure postuiaut jus regium, in hoc 
mondo regnum uou habuit, quo jure impcrium ha- 
bebutit ministri ejus r Sieut Pater, dieil Christus, 
(Joh. XX. 21), miiiit me, ita ego mitto vos. Sed 
Cbristus missus est ad Judsos revocandos ad reg- 
uum Dci, et vocaudas gcutes ; nou autem ut reg- 
uaret iu majestute autc diem judicii. 

Tcmpus autcm intcr iissumptioncm Christi et 
reaurrcctionem universalem, nusquam vocatur rcg- 
uum, »ed regeneratio, id est, pra.'paratio et aptatio 
hominuui ad adventum Christi secundum cum glo- 
ria, ucmpc ad diem judicii ; ut upparct ex verbis 
Christi (Matth. xix. 28) : Vo» qui «equuti nte e»tis 
in regeuentfione, eum tedcrit Filius hominis in 
throaOy ros quoque tetiehitix tuper duodecim 
tbrono^: et cx verbis S. Pauli (Ephes. vi. H, 15): 
State ergo sucdncti lumbox vestros lu reritate, et 
iuilfiti loricam justitiee, et calceati pede» iu j/r^' 
paratio/ieat -Evaugclii. 

Etiam oflicium ministronim piscationi, id est, 
homimuu ad obedientiaui uon per coactionem et 
pocDas, sed per cousilium condactioni, nou veua- 
tioui comjiarat Ministrorum Christi opus evan- 
gelizatio est, id cst, prfedicatio Christi, homiuum- 
que ail sccundum cjufiiidvciitum praiparatio ; <iieut 
evaugclizutio Juhaimis Uapti.st;e erat pru^m^atiu 
hamiuum ad ndveutum ejus primum. 



360 



DE «VITATE CHRISTIANA. 



CAr.XLir. 



M«lnta>lin- 



Porro^ministronim Christi offirium in lioc tnuado 
crat.ut hominfs credere in Cliristnia perHiLactereQt 
Credere autem coi^ nemo potest, neque jussu neque 
i'i, setl ratione tauttim, argiimeutis(|ue ductis le] 
a rationc vel ab aliqua re quam jam aiite rrctji- 
derint. Ministri ergo Christi in \\oc muiido, eo 
nomiiie q«od illortim (toelrinse uou sit cre<litum, 
vel (|uod sit coiitradictum, potejitatem uon habent 
quamquain puuiendi : eo nomine, iuquam, quod 
miimtri Christi sant, potestatem coereivam nullam 
halient. Vernntameii si rju's potestatem civilein 
itiiminam habeat, sitque idem mini»ter Clirtsti, pn- 
nlre illog, qui doctriuo; suxe legibus e.\plicatie roii- 
tradicunt, jurc ille potcrtt. Ettain S. Pnulu» de 
seipso ca^terisque sui temporiti pnedtcatnribus, nt>» 
huhctHHS, iiKput (2 Cor. i. 24), tlomimuttt hi ^dt» 
vealrauij sed geitKUi rettri at^titoreg amnu*. 

Quod miuistri Cliristi in hoc ninndo jus imp&- 
mndi iion hnbeaut, ileduei potest Qrgumentuin etinm 
nh authoritate legitima, quam reliquil Christii!; 
priucipibus omnibus, tnm Christianis, tumethnicis. 
Coloss. iii. 20, dicit S. ^alus : Fi/H, obeditc /ta- 
rentibus ]HT omnia; hoc entm placitum e.tf. Do- 
mino: ct (vcrs. 2*2) : Serd obcdite domnis car- 
ttalihnx, non ad oeulam ttervientes, {ftinsi homini- 
bua placentes, sed /w Hiniplicitate eordisj iimentet 
Deum. Picta mitem ha;c suut ad eos qnorum do- 
mini crant ethnici ; jubentur tameu obedire in 
omnihus. Rursus, deobedientia principibus debita 
dieit (Rom. xiii. 4, 5) : Dei enim minisfer est prix- 
eeps, vitidex ;» iram ei, gui matum a{*it: itleoque 
necessitaie suhditi estote ; nott solum propter iram, 
scd edam propter comcieutiam. Et Sauctus Pe- 



DE CIVITATR CHRISTIANA. 



361 



tni8 (I Epist. ii. 13-15) : Suhjecti esiote omni hu- cap. \ui. 
mati<e comtitHfiom projUer Deim, sirtt regi quasi "^ 
preeccflenti, xiee ducibus, tu?iqiunn uh eo ttiissix ad «».ii«rfie«, 
tindicfam mafp/tictorni», /andern rero /xmorum ; 
qma sic ent loluntas Dfi. Et S. Paulus (Tit. Ui. \)'. 
Admone Hfox principibm et ftotestaliftui subditos 
estef et dicto obedirc, Priii(Mp«s autein et potes- 
tntps, de quibus Petrus ct Paulus bic loquuiitiir, 
oinucs eraut ethnici. Quouto ergo mugi» Ciiris- 
tiatii principibus sais Christianis obc<lire ilcbent! 
Qao jure taiuiatro Christi, si qnid facere contra 
mandata re^s aUiisve suniinaj potestatis jaberetvel 
doceret, illi obedirc obligamnr ? Perspicuum ergo 
e^ Christum ministris suis in hoc mundo, nisi 
etiam authoritate civili pr;edili siut, jits civibus 
imiwrandi iiulluin coucessi^se. 

Uuicl iiutciu, iuquiet aliquis, si r«x, vel senatn.s, 
aut quicunque summam in civittitc habet ]K)testa- 
tem, crcilere iu Christum prohiberet ? Rcspoudeo, 
prohibitiouem talem fni&taneam ideo esse, quia cre- 
dere et non credere uoii sequuntur iinperata homi- 
num, qoiau crednmus neenc Hcire uon possnnt, nec 
si scircnt, mutare. Fides cst doimm Dei, quam pro- 
missis pramiis ant pcenanim comminatione neqne 
dare ueque tollere potest horao. Si porro quwra^ 
tur, quid, !^i jubeaiuur n principe nostro legitimo 
dicere. qnod non eredimus, obedieudumne est r 
Respondeo, vocem hominis rem extemam cri.sc, tie- 
que sigmificare obedienliam proferentis possc, magis 
quam alius quicunque gestus corporeus ; et Chris- 
tianum hominem i« rebus hujusmodi, si corde in 
Cbrisium credat, eaudem Imberc libertatem, quam 
conce,<sit Naaiiiauo Kyro pro|ilicta Ellsha. Cou- 
vcrsus crat Deo Israelis in corUc suo Naamauus ; 



»fi2 



DE CIVITATE CnRISTlANA. 






CAP. \Lii. iUxitque (2 Reg. v. 17, 18): Nonfaciet uUrttger- 
vus iims holocauttum aut victimam tliis ftltrnii 
nix! JJomino: lioc atiiein soluirt est th- t/uo th'pr^ 
cerijt tiomiuum pro strrco luu : tjuaHilo inj^rftHc- 
tur dominus tnens in templnm Rratuioa, «/ atloreiy 
ei iiio inuitettU' super mauw» meam, *i adoracero 
itt templo ftemmoti, atforante eo in eotlem loco, ut 
igfiOHcat inihi Domintis sereo tuo pro bac re. Hoc 
iUi propheta coucesisit, (vers. 19), resirandeus : vatie 
in pace. Naaiuanuii liic crcdidit in corde Deuui 
venim : adoraiido autt-m videri voluit non cn-di- 
disse, ne offeuderet regem suQm, Uuid ergo re- 
spondebimus ad verba Servatoris nostri (Slultb. 
X. 33) : Qtticttnqiie negttt tue coram /lominiltNS, 
ego tiegaho iUtim corata 1'atre ineo, tpii exl in 
ca-iisp Re.<|jondeIiimus, illum, qui subditus tst ut 
erat Naamanus, ct a rcgc sno aliquid, quodcuuque 
id sit, fucere coa.ctus est, ita ut iioii sponte sua, sed 
in urdiue ad obedieutiam legibus patriis faeiat, 
facluui illius iion esse, nec ilU imputandum, sed 
rcgis,id est, civitatus factam c^se, et legibus iminitau- 
dum ; neque illum esse, sed regem suum, qui uegavit 
ChriAtum. Si quis doctrinnm banc cum Cbri.stiani- 
tate siucera itou &atis conscntire dicat: libeut 
ub illo doccn velim, si iii civitnte Christiatia co: 
tingeret habitare Mahomutaniim aliquem, eundem 
civem ; illumque civitatis illius rex adorare Deum 
ritu Christiano in ecclesia juberet sub mortis 
posna ; utrum is Mabometaunin illum in cuuscien- 
tia mortem pati obligatum esse diceret, putius quam 
legi patriK suw obedire. Si dicatdebere mori,pri- 
vatis civibus omnibus libertatem concedit, pro re- 
ligioue sua privala, sive veru sive faisa, obcdicu^ 
tiam rcgibussuis legitimis denegare, Si dicat di 



DE CIVIT\TK CHKISTIANA. 



363 



DipoUAto 



bcre adoraiido obedire, tnue sibi permittit et jos cai*. -m.ii 
j>otttu)nt quod aliis negat : quod est verbis Ser^a- 
toriti iinstri contmrium, dicontis, (Liie \i. 31 ). (/»'V- 
quid rullix »1 JneiuHt robis liomines, id fttciip 
illia : i*t cuntnL Iqft-ui iiaturie, (lUie est lex Dei 
jBterna et indubitata, ne facitts aflcri, gnud iihl 
Jieri noti viti. 

Q.uid LTgo diceuius dc martyribuii lllis omuibus^ 
de qulbus legimus in bistoriis aliisque legcinlis? 
An, quod vitas suas siue neees!>itate projecenuit? 
Rcsporulebiums, hominea, qui religionis causa occi- 
si sunt, diiitingnendo!; essc. Eorum enim, Alii ad 
prsedieandum vocati et missi tuerant, et regnuia 
Christi palam profiteri in se rece|>craut : alii rur- 
stis vocati uoD eraiit, iieque ab iis requirebatur am- 
plius quam sun cujusqiie fides propria. Priores, si 
mortcm piuisi suut eo uomiiic, quod huic articulo, 
Jeaum a morte rcsuscitatum esse, testinionium 
pnebnerunt, martyres proprie dicti eraiit. Martyr 
eiiim Cliristi proprie est iile, qui resurrcclionii Jesu 
Cbristi teslis est ; id quod testari neino potuit, nisi 
qui versatus cum eo erat iu terra, aut post re^r- 
roctioncm ejus illum «dcrat. Testom euim vidisse 
oportct quod testntnr ; nlioqni teslimonium ejus 
idoDeum uon est. Q.uod autem nlii murtyres Cliristi 
proprie uon sint, iiianifestum est e.Y verbis Saneti 
Petri (Act. i. 31, 22) : Oporlet ergo ex hix ririg, 
</ui HofflAcnm Huttt cotigregati, in oi/nii temjHire qtto 
iatracit et exivit inler nos iJoiiiimtx Jesim, iitci- 
piens a baptismate Johamifi mquc in diem qua 
aisumpluJi ejst a Hobis, testem rcJturrectioim ejtis 
Hohiscttm Jieri mnim ex istis. \'.\n perspicue sigoi- 
ficatur, qui Christi resurreetlonis tcstis est, euu- 
dem oportere Christum vidit;»«, et per eousequcns. 



364 



DB CIVITATE CHHISTIANA. 



Xtr |>«lr>lilr 



CAP. XLii. quod resurrexerit certo scisse. Alioqui amptiDS 
teatarl uoa pote»t, qiiani quod ex aiitecessoribtts 
siiis id audierit ; neque iuartyr cst uisi luartynua, 
id fiit iniirtyr se<Hiud»nuK. 

Qui auteui ad uiiamqiiam<|uc doctrinain, qtiaui 
ipse ab historia vila; CUrisli, vel ah actis aut epb- 
lolis apostolorum deduxcrit; et ([ui, privati honiiuis 
autliuriuti eunfisus, legfs civiles viulare ausus fue- 
rit, is ab houore martyris Cbrt&ti, tum primarii lum 
seeiuidarii, longe abest. Unicus articubis fidei est, 
pro quo niori ninrtyris iioineu houorilieuiii mcre- 
tiir. Est autcui articulus iUc, Jcsum csse Chrigttm 
id fst, lllum, qui nus morte sua rcdctnit, et ventu- 
rus itenim eiit, et uohis lu rc^uo coclesti Titain 
letemain procuratunis est. Pro omni doctriiui 
quK lucro ve! arabitioni iuservit ministrorum, uou 
refjuiritur ut moriamur; neque mors est qute mar- 
tyrem, id est testem, facil, sed testimoniom; ncqoe 
in verbo, martyr, amplius eontiiietiu', qnam iu ver- 
bo testis. 

Pi-aeterca, si quis ad articuhim iltum pra;dican- 
dum missus nou fuerit, scd consilio suo facit. etsi 
testis sit Christi primarius, vel apostolorum, disci- 
pulorum, vel successorura illomm ; non tamcu ob 
cam rem mortcm pati ohligatur; quia, ucc vocata.s 
nec missus fecit; nee, si forte pro-mium expectatum 
non aceeperit, conqueri jnre [MtcHt. Martyr enim 
neque primi neque seeuiuli gradus e»se potest, nist 
ad pnedicandum Christum authoritatem pott^^ta- 
temque legitimain habeat, ut habent qui ad con- 
verteudiis gentes inSdeles mitti solent. Nam iis, 
qui jam credideriut, teste opus uon est, sed ilUs so- 
lis qui negatit, dubitant, vel non audierunt. Aimk- 
tolos discipulosque suos ad praedicandum evan- 



DK CIVITATK CHRISTIANA. 



:)G5 



I>>|«lanta 

•cdcteik». 



* 



geliuni misit Cbri»tiis ad iion credeiitfs; Mttio voSf cap.xi.il 
inquit (Xntth. x. \G), quoJti ovca ad lupos ; itun 
dicit, quasi ad alias oves. 

Vidoanms jam Piiuistrorum Chrlsti mandata, ut 
rej>criuntur iii (!v«iigflio, an yi» aliquod coutiueaut 
in populura imperandi. 

Legimiis prirno, (Matth. x. 6), missos esse apos- 
toios ad oTfK. qufp perierimi, domns Israel; quid 
autem pnBdicaturos ? iteffntim Dei appropinqnul. 
Priedicare autem actus prjeconis est, reg^em ali- 
quem proclaniantis : neqne jus imperaudi in quem- 
quam linbet pneeo. Et (Luc. x. *J), scptuagiuta 
discipiili. ut upcrarii, nun ut domiui, ad messcm 
emissi suiit, ct jussi (vers. 9) priedicare aiipropin- 
qaai regnuta Dei. £t {Matth. xx. 28) discipulos 
suos, qui inter se de dignitate contendebaDt, admo- 
net Servator noster, ofiicium eoruni ministeriale 
esse, sicut ipse venit, non ut sibi ministraretnr, scd 
ut miiiistraret. Itaquc pnedicatores evangelii po- 
testatem roagisterialeui non habent, sed miuisteria- 
lem tiutnm. Et (Miitth. xxiii. 10), ne rocamtni, 
dicit Christus, magijttri: Hniciti enim wbin ett 
magister. 

Secuudo, (Mattb. xxnii. 19}, in maudads corum 
est, doccre omnet ttutiones. Docere autera, et 
prsedicare roujuncta sunt. Nam qui rcgem pra-^di- 
caut sive proclamant, eodem tempore docent quo 
jure regintm habet. Ut S. Paidus (Act. xvii. 2, 3) 
fecit npud Judtcos qni ernnt in Thcssalonica, nem]»e, 
trihus sjibljatis cum illis ex Scriptnris disseruit ex- 
piicims iUiLs, et probans ex illi» Christum mori opor- 
tuisse et resurrexisse, et Jesum esse Christum. Sed 
docere ex Veteri Testamento Jesum esse Chiistum 
et a raortuis resuscitatum, non est docere illos, qui 



366 



DE CIVrTATE CIIRIfiTIANA. 



WiflwinBei. 



CAP.XLii. credercut, doccDtibus sibi obedicnduia es&e contn 
civitntiii msc leges et maiidiita regtun, »ed admo- 
Qcreeos utadventum Cbristi, cum patieutia et fide 
et pum obedientia legibus civilatla debita, vclleDt 
extwetare. 

Mandatnm illis datum est (Mattb. xx^iii. 10) a 
Cbristo tertium, haplizare in nomifie Patru, et 
Fi/ii, ei Spiritux Sfinctt, Quid antem est bapti- 
zari } In nquam immergi. Scd tn uquam in no- 
minc atiquo immcr^, quid est } Sensus verbomm 
horum est, immergi fidelcs ut signum rt^enera- 
tionis ; et quod qui sic immergimtur, fideles se in 
civitate Dei cives futnros e!*se, nempe, in ci^-itatc Dri 
Pairiji, ecciesiie fundatoris ; Dei Piiii, fjuKdcm 
ecclesia; rcdemptoris ; Doi SpiritnSy ecclesiie ejus- 
dem sauctificatoriB. Hoe est pactum nostnim. 
Uuoniam tameu regnni tcrrenomm autborita» 
ante diem judicii deponenda non est : (sic eulm 
expressis verbis a S. Paulo affirmatur I Cor. xv. 
22, 23, 24 : Sicul ia Adatno omncs moritinlur, ita 
et in Chrinto omnes virijicabiinlur, unusqtiixque 
aiiteut in tiuo orditic, priiaititc (.iiristns ; (f^-iude « 
qui eutit Christi, qui in a<lcentnm ejus cretHde- 
rttnt ; iieimlejims,eiim tradiderit regimin Deo et 
Pairi, cuta etuicitfiverit omiietn principfttnm et 
potestatem) .* manifostum cst, in baptismo nostro 
non eonstituere nos in nosmetipsos authoritatem 
aliam, qua vitfe nostrae actione.'! extenise rfgenda 
sunt ; sed promittimus tantum pro directionc nos- 
tra in via salutJs leteriiie doctrinam sequi aposlo- 
licam. 

Quarto, in mandati», potestatem habent peccata 
retuittcudi ct rclincudi, id est, ligandi et sohcndi; 
qu» potestas dicitur ctiom regui curlcstis clavetf 



DK CIVrTATK CnRISTI.WA. 



367 



bttfnmla»» 



nolijeretqiie cum nuthoritflte baptiy-aiidi. Est enira cap.xi.ii. 
haptisnni.s fidelitatis, illis (\m m regiuim Hf^i reci- 
pieudi suut, sacraincutuin. Sicut eiiim vila leterna 
per ]>cccati coriiiniiKiiioneni, amissn erat; ita pcr 
pecTatonim remissionem, recuperaiula est. Finis 
ergo hfiptismi est peccatorum remissio. Itaqiie 
S. Petrus, illisj qui die Peiitecostes ab illo conversi 
erant, qnid facercnt ad vitam atemam adiplsccn- 
dnm qufcrentibns, respondit (Act. ii. 38): Pamtemi- 
ni, ei ba/>fizatnini in iwminp ,hjtn ittl reitiinxiotietn 
peceaforiiitt. Ex eo, quod bajitizare est declarare 
receptum esse baptizatum tn regnum Dci, et bap- 
tismum neg:arc est dcclararc e reguo IX'i cxclusio- 
nem, Bcquitur potcstatcm receptionis ct cxdusiouis 
datam esse apostoUs et successoiibus sui&. Itaque 
Senator noster postquam in illos spirasset, addidit 
(Joh. XX. 22): Aceipite Spiritin» Satictum ; et ver- 
8U proximo, (iMormieiinqae peceata remrseritis^ 
remittnntnr iUia^ et qnorumcunqne peeeata rett- 

writis, retinentur. Quibus verbis couceditur 
autliorilas peccata remittendi et retineudi uou 
siuipliciter et absolule, sicut peccata remittit et 
retiuet, <pii eordis bumani intima et pcenitentis 
8iuccritatt-invidct,Dcus; sed conditionaliter,nempe« 
si vcrc po^uitucriiit. 

Atque haec ub^olutio illis, qui p<£uitcutiam simu- 
lant, sine omni absolventis sententia, irrita est, 
ueque ad salutem omnino valet, sed coutra ad pec- 
cati ag^ravnlionem. Apostoli ergo et eorum suc- 
ccssorcs pfsnitentiii^ notas cxtcrioreii tantnm sequi 
debebant; et illis ap])arciitibu!(, potcstatom non 
absolvcndi nuUam babuemut ; tion nppareutibuSf 
absolvere non iiotuenint. Idcni etiam dicendura 
est de baptismo : imm Juda;o aut Graceo ad fidein 



368 DE CIVITATK CHRISTIANA. 

TAP. XLii. oonverscbAptismum negandi potestatem ne apostoli 

th-p.4»t-t. *|ui<^em Iialjuerunt, nrc ptcniteutem uou baptir^dL 

Uuouiam autem pcenitentia akerius an siurera «t 

uecuc, liomo nullus strire poteitt nisi per coujectu- 

ram ex notis externis, altera orietur quiestio, nota- 

rum externarum ptriiitentiBe quis judex constitutus 

est. Qua^stiom m autem hanc dcteruiimt Cbristiis 

ip$e diecus (Matth. xvjii. 15, 16, l7): 6V «///<wi pee- 

cfiverii in lejrater tuifx, rade, et eorripe raru im- 

ier te et ipxNiit soliim .- ** te audierif, lucratuji eri» 

Jratrem tttum ; si autem te noit audiertty atihibe 

teeum adliuc nninn rel duos, ut in ore duorum rel 

trium tvstitim slet omne verbum : quod si non an- 

dierit eos, dic peclesite ; si autetu ecclexiam uoa 

audierit, sit titn sicut ethiiicus et puhiicauus, 

Constat liiuc, judicium cirra pcenitentite sincerita* 

tem, nou peucs unum Uomiucm, sed penes eccle- 

slam fuUsc, id cst, penes tidclium CQngre^tioucm, 

vel pcues illos qni congregatiouis gcsserint perso- 

nam. Praeter quKstionis hujus juUicium, (•tiain 

senteutiie pronuntiatio necessaria crut ; atque h;ec 

pronnntjatio sententice, apostoti, vel pa.storis aUcn- 

ju8 erat, tit congregationii* prolocutoris ; et de illis 

dici inteUigitur a Christo (vers. 18): Qnodcunque 

iigaceritis iii terra, (igabitwr in cceio ; et quod- 

cunque tolrelis tn terra, noieetur in cceio. Et 

(l Cor. V. 8-5) dicit SanctUi» PauluB: Ega quidem 

abxeus corporr. pr<r.feHs autem spiritu,jmn Judi- 

cavi, ut prtescna, eum gui sic operatus est iu no- 

fttine Domini no.tiri Jeau Chrisii^ coHgregalii 

robis et meo spiritUy eum virlute Domiai Jesu, 

iradere hujusmodi hoinincm Stitantf. Tradere 

iSatanir, idem est quod rx eeclesia ejicere bomi- 

nem cujus non essent peccata remissa. Sententiam 



DB CIVITATE CIIRISTIANA. 



869 



«ccl«4< Hif . 



rgo pronunilavit Paulus, scd postquaui causam cap. xlit 
;coguovbset cougregatio. Eodem capite {vers. 9- 

2): Scripsi vobis iu cpiaiohi, ne commi.iceuminl 
"Jhrnicariit : tion utique Jornicariiit hajun junm/i, 

kaui ataris, aut rapadhui, ant idolis jterrientihttJt : 
alioqvin dehueratii de koc mtindo exiixse. Sed 
seripsi vobis non comtnigceri ; ti is^ qui Jrater 
mmiimtnr infer los, est fortiicator, aut aiarux, 
aut idotis sercieus, uut mal^dicus, aut ebriosus, 
aut rapax, cumcjusmodi ncc cihum suiaere. Quid 
enim taihi de iis, quijortn simt, judicare ? Nonne 
de iis, qui intus «unt, vosjudicatis ? Videmus hic 

SBenteutiatn quideui a Paulo prouuutiulaui ; judl- 
CiLSse autcm c^uiigrcgatioiiem. Atque ita quidcui 
res sc liabuit aute conversionem rcgum, et corum 
qni summam habuerc iii ciritatihus suls potcsta- 
tem. 
Pars biec potestatis ecclesiaKticK excommuuica- 
tjodicilur, etaVwrm-aywyoviroiHv; etrituserat etiam 
a Judieis usitatus; scd ut videtur, post captivita- 
tem Babylonicam ; uam nori lcgimus quenquain 
aute id tempii.'; dnctrinse causn ejectutii esse e 
>ga, ueque etiam in Testamcuto Novo, scd 
tantummodo pro molis moribus iu scandalum ec- 
clesiie. 

Excommunieationis usus et effectus, antequam a 

potestate civili vim acceperat, alius non erat, quam 

ut exoommuuieatus a non excommunicatis fugien- 

dus esset Ut pro etbuieo haberetur, qui Christi- 

anus uunquaui fuerat, non miffecit; cuni his enim 

cibnm sumere licutt ; cum Cliristiano non Ucuit, 

t Paulo ante ostensum est ex 1 Cor. v. 9, 1 0, etc. 

Ut aulem illos ex coctibus suis aut synagogis cx- 

iudereut. jus, uisi a douiuu toui cuuces&um, sivc 

VOL. Illt D B 



370 



DB CIVITATR CHBISTIANA. 



CAp. XLii. ille Clmstiairas sive ethnicus esset, iiulluni ha~ 
j^' '^~ ^ buere. JuB &Dtem in civitatia loca omnia, est iUios 
qiu snmmam habct m civitate potestatem; et 
proptercn, non modo illi, qni exoommunicati erant, 
fied etinm illi, qui niinqnnm baptizati ernnt, ia 
8ynag(^as, data a summo impemnte potestate, in- 
trare potuemnt ; sicat Pauhis, ante conversionem 
suam, inpressus est sjmii^og^am Christiunonim Jn 
Damasco, ut ens comprelienderet, viuctosqae ad 
Jcrusalcm jussu summi sacerdotis duccret. 

Constat crgD excoromunicationcm in homines 
Christianos, qui a rehgione Christiana deficerent, io 
co loco ulii potcstas civilis cc<;lcsiain aut perscque- 
batur aut non protegebat, nullam vim hafauisge, 
neque ad damnum neque ad terrorem ; quia hmc 
mundo favorabiliores iiide futuri essent ; ncque in 
muudo futuro pejore couditione fore exppclnbant, 
qnam qua usuri eraut illi, qui nunquam crediderani. 
Imo, ad ecclesiam pertinuit quicquid erat in hoc 
mundn dnmni, quie illum excoramuuicaudo ininii- 
cos contra se irritabat. 

Effeetum ergo iii cos solos Iiabuit cxcummn- 
nicatio, qai credebnnt Jesum Christiim redlta- 
rum esse in gloria, regnaturum, judicatununqne 
^ivos et mortnos, et e regno suo illos, qui ex- 
communicati ab ecclesia eraut, exclas\u-um. Hoc 
est quod metuerunt in excommuni(!ationG Chris- 
tinni veri. Dixcrat cnim Snnctus Paulns, ho- 
minem excomrannicatum tmditum esse Satana;. 
Nam extra rcguum Cbristi, post diem jndicij, 
regna alia onmia regnum crant Sntanse. Intelli- 
ptur hinc, cxcommuuicatjoncm, quo ti-mpore re- 
lisio Christiana a potestate civili ucudum prote- 
gebatur, iu usu fuisse pro morum lantum currec- 



DB CIVITATB CHRISTIANA. 



371 



tMldiutilM. 



tione, non opinionQm : genus ctiim illud punitioiiis cap. \ui 
tole ernt, ut »<.'utin a ucuiiut- potemt iilsi a fidcli- 
bus, et Servatoris nostri ailvcntuin Heciiudum ex- 

jtautibus. lli nutem, cura jam ven Cliristiani 

ent, doctrina nulla ad salutem, sed sauctitate 
vitse sola indigebant. 

Excommunicari potuit Christiauus illis tempori- 
bus propter injustiiitnn ; ut {Matth. xviii. 1j-I7) 
sifrater tuustc la-sc-rit, admone solus illum solum; 
dcinde, coram testibua ; postremo, dic ecclesiie ; 
sin ecclesiani uon audierit, sit tihi ut et/iHictis et 
publicmus. 

Excommunicari potuit pro dato scaudalo ; ut 
(I Cor. V. II), Si qitisyffui rocaturJrater,^fornica- 
riiis, rel avnrus, vel idololiilra, tel cbriosu*, rel op~ 
pressor, cam tafi rihum simulsHViere non oportet. 
Sed cxcomnuniionndi illnm, qui fnndameutnm hoc, 
Jesvm exse Chrigtum, firmiter teneret, propter hoc, 
quod ab ecclesia in opiuione aliqua dissentiret quse 
fniidamentum illud uon destruebat, ncque a Scrip- 
turis, nequF ab apostoloruni exemplis ulhi omnino 
authuritn» derivnri potest. Dieit quidem Sanctu» 
Paulus {Tit. iii. 10) : Hominem h^reticum post prt- 
mam ct xecuntUim atlmomtioHfm rcjice. lltcretl- 
CHs enim is est, qui, cum ecclesiae membrum sit, 
doctriimm tamen docct quani ecclesia doceri vctu- 
erat ; rejicere nutem, non est homincm cxcommu- 
nicare, sed desiuere ilhmi admoncre, et num illo 
non amplius disputare. Apostulns Idcui ('2 Tim. 
ii. 23): Stultas et imlocta» quipgtiones rejicere: 
rejici autem possunt sine excommunicationc : eC 
(Tit. iii. 9) : Stnfias qutrstiones, et gcnealogias, et 
coittentioma^ et puf^nns circa legem, rejice : nam 
intttile^ wnt et vaua:. Locus antem aUus, qui 

B B3 



372 



DB CIVITATE CURI8TIANA. 



DtpolnUte 



cAP.XLii. excommimicationi fidclium favcre videri potest, 
qui fiindainentum tenucrunt, proptor opininneni 
fUiquam eorura singiilarem, fortasse a bona et pia 
intentione procedentem, tiullus est. Monita anteni 
illa de Tanis et stultis diiiputatiouibus fiig^ii-udis, 
pastoribus, quales enrnt Timotheus et 'Rtus, so59 
Bcripta, et eo consilio scripta erant, ue controver- 
sias omnes, etiam par\i momenti, dcfinieutes, novos 
cuderent articulos fidei, neve couscientias komi- 
num siue necessitate onerarent, eosque ad liigien- 
dam ecclesite communionem provocarent. Saucti 
Petrus et Paulus, etsi (Gal. ii. H) mngua essct in- 
ter eos controversia, nou tameu aller aitemm ex- 
commuDicavit. 

Ut quis excommunicationt obnoxius sit, multa 
requiruntur; primo, ut sit alicujua coetus leiritinii 
membrum, alicujus dico eccIesitE ChristiauEC lejpii- 
ma: putestatcm cognoiiccndi causam habentls, prop- 
ter quam excommunicaudus aliquis slt. Vbi euim 
non est communitas, ibi neque csse potest excom- 
niunicatio. Neque, ubi cognosecudi causam potes* 
tas non est, ferendi sententiam esse potesl. 

Sequitur hinc, ecclcsiam uiiam ab olin excommn- 
nicari nou posi;e. Siquidem cuim evcommuiiicandi 
se mutuo potestatem a-qunlem Lubemit, uou disci- 
plina excommunicatio est, sed scbisma. Sin eccle- 
sia una alteri Hubordinata &it, anica tautum sunt 
ecclesia ; et qui excommunicantur, homines privati 
fiunt, sed non eccle^ia. 

Quoniam autem cxcommuuicatioDis sententia 
admomtioucm coutiuet con^rcssum ct couvictum 
cnm excommunicato fiigiendi ; »i is, qui summam 
habet in civitate potcstatem, eiL.commuuicatus fue- 
rit, sententia invalida est. Cives enim adesse sum- 



DK CIVITATE cnRISTIANA. 



373 



IV pntMUtK 



I 



mo imperaiiti, t|uiities jusserlt, lege natura: obli- cap. xlii. 
gaiitur ; iicquc illum a loco quocuuquo domiiiii sui, 
sive propha&o sive sacro, prohibcre jure possnnt ; 
neqoe exire ex ejus doiniuio civium quisquam, nisi 
iUo permitteult;, debet : multo minus cum illo, si ad 
tantum honorera evocentar, cibum una capcrc re- 
cusaFe. Quotl antem ad reges, aliosque summam 
habentca potestitcm, attinet; cum non sint ejusdem 
ecclesire, nec ejusdem civitatis partea, uon opus eat 
scntentia excommiuucationis, ut alter alterius cod- 
gret^um vitet. Ipsa etiimcivitatisinstitutio, sicut 
homincs privatos iii una comuiutiitati!! conjunE^it, 
ita communitatcs ipsas altcram ab altera <ljsjungit. 
Ncqne in civcm Christianum, si legibus civitatis 
sua obediat, vim uUam babet. Xam si credat Je- 
sum eise Chrhlim, xpirituw hahet Dei, ( I Joh. 
V. 1 ) : et Detut in illo habitat, et iile in Deo, 
(I Joh. i, 15). Sed is, qui spirilum habet Dei, is 
gm ia Deo kahilat, is i» qm habitat Dens, nihil 
pati potest mali ab excommunicationibus homi- 
uum. Quiconque ergocrecUt ./ip*«jw e**c Christum, 
damnum ab excommunicatione nuUum habet. 
Qui vero articalum illum non credit^ non est ChriS' 
tianns. 

Siqais patrem vel matrem habeat excommuni- 
eatiim, a congressu et convictu cum illo vel iUa pro- 
hiberi non potest. Esset enim hujusmodi prohi- 
bitio sa:pcuumero prohibitio ne cibum omnino sn- 
meret, utqui a pan-utibus plerumquc nlitur : cadcm 
esset prohibitio pareutibus et domiuis suis obc- 
dieudi ; quod est contra pneceptum apostolomm. 

Sumroatim, excommunicatJonis potestas extendi 
uitcrius uon potest, quam ad finera in apostolorum 
et pastoruui a CUristo acceptis mandatis definitxuu. 



3-4 




DB CIVITATK CHR1STIA.NA. 



Urpllintib- 

•ueleoMlira 



CAP.xur. Rogere autem imperando et cogeodo iii mandntis 
non etiX, scd docendo, et in via ad snluteni in 
mundo futuro couducendo. Et sicut in scieniia 
qualihet, maglster disripulum suum regulnH ejus 
negngentcni lieseren? qiiideiu potest, inju.^titiie 
nut«m accus&rc non potest ; ut qoi tiunquam 
magistro obcdire tencrct\ir : ita doctrinae Chiis- 
liaoa: doctor discipuUini suum, qui vilam agere 
Chrii^tiaiio homitie indigiiimi [M;rstitcrit, rcliiiquerc 
quiilem potest, sed acciisare uon potest. Doctori 
enim, qui de contumacia disciptdi stii conquerere- 
tur, rcsponderi posiset, sicut Samueli in querela sl- 
milt respondit Ueus ( I Sam.viii.7),Mo« te rejecerani, 
aed me. Exeotamunicatio ergo, si cnreat potestate 
civili, ut revera caret quoties unus princeps alterum 
excnmmunicat, inutilis est ; neque i.siitur metuenda. 
Yocabulum illud, Jnlmat cxvommmncationist ab 
uliciijus epiftcopi Roinaui iinagiiiatione fol^a pro- 
fectum C8t, qui rcgum regcm se cssc putaiui, poctos 
ethnicorum, c|ui Jovi fulmeii attriljucnint, imitatiis 
est. Imagiiiatiu autem illa ex duplici errore uata 
est ; flltero, quod regnum Christi hujus mtindi 
fuisse putftveriut, contra ipsa Christi verba (Joh. 
xviii. 36), regmim meitm non est ex fwc munilo: al- 
tero, quod ipse episcopus Uomauus vicariiis Christi 
iiit, non modo in subditis suis Romanis, sed etiam tu 
omnihus Christiauis cteteris; quie opinio aec in 
Scripturis fundaia, neque vera est, at suo loco os- 
tcndetur. 

Ut \'eniamus ad Scriptiirarum intcrpretem, legi- 
mus S. Paulum, cum esset TliessalonicjE, Jttdteonim 
synagogam, quje ihi erat, adlisse, et {Act. xvil.2, S) 
more *uo introwit, et per trta Habbata tltsfmiaeii 
evm ilUs ex Seripluris, aperienji et proiwneux. 



DB CIVITATB CHRISTIANA- 



S7& 



qmd Christum ojHtrfefmt pafi, et ex mortnis resur- cap. xlii. 

[gere^ et gttod kie Jestut, quem ego robi* pradtcoy T" ' " 

' est Chrixtits. Scriptune, quas citabat, eratit Judie- iw!«in*ti™. 

orum, nt;mi>c, Testameutum Vetiis. lUi, ad quos 

probatmro erat Jesum csse Ckristim et a mortnis 

I resnscitatum,Ju([3E,\ quoque erant,et Scripturas iltas 

[verbum Dei essc crediderunt, et (vers. 4, 5) aliqiii 

'corum cr cdidc ruat, aUi non crediticrttnt. Causa 

ergo quarc, cmn Soripturis omnes pariter eredide- 

rint, Paulo tamcn paritcr nou credidcriiit, qusciiam 

crat, uisi qnod de interjiretationc Scripturarnm dis- 

senserint ; et alius inlerprelatiouem approbaverit 

S. Pauli, alius siljimet ipsi illas interpretalus fuerit ? 

Uuare autem hoc r Uuia scilicet ad ens accessit 

;S. Paulus sine omni mandato civitatis; ut qui uon 

ad imperaiiduni, sed ad persuadendum venisset ; 

et quia persuadere voluit, iiecesse illi erat vel per 

taintcula id facerej ut Moses Tsraelitis in Mgypto, ut 

I uuthorttatem suam ostcnderet pcr opcra diviua, vcl 

per disputntioucm in synagoga, ex Scripturis quas 

rcceperant, ut veritas doctriuie sme per verbum 

divinnm apparere posset. Quicunque antem a 

I principiis scriptis ratiocinatur, interpretem priuei- 

pionvn llhim facit, ({uem nlluquitur. Siquidem 

autem eomm, qxix citavit S, Paulus ex Scriptura Sa- 

cra, Judxi TUessalonicenses judices non eraut, quis 

erataliu»? Si S. Paulus, quld opus erat qnicquam 

citarer Di\issc suffccisset, Ita est scriptnm in lege 

vestra, cujus cgu iutcrprcii sum, a Christo missus. 

Manifestum ergo est, interpretem Scripturarum, in 

cojus interpretatione Judeei Thessalonicenses ac- 

1 quiescerc obligabantur, fuisse nullum : credere vel 

non credere unicuique, prout qua; dicta erant pro- 

bata vel non probata videbantor, licitum crat. 



«KlniiHlMa. 



CAP. xui. Etiam unlversalittT verum est, illum, qm proba» 
aliquid promittit, probationis jodicem illuin iacit, 
qnetn alloquitur. 

Ad conversioneia ethnicorum, ttuu Judseos tuni 
scripta eonim omtiia contemnentiam, ox Seripturis 
Sacris disputare, frustra foisset. A])ostoli erjro 
idololatriam eorum rationibus a natiira sumptis ag> 
grpssisunt-.deinde.roufntatailloruni religriouefaUa, 
nd fidem Chri^iti addueerc illos eonati sunt pcrtes* 
timonium vitae et rcsurrectiouis Christi pnrbitaiQ. 
De autlioritatc ergo Scriptnras interpretaJidi, nulla 
liic eontroversia essc potuit, propterea quod, cuin 
inHdele» cssent, Scriptune uqIUus interpretntioQetB 
sequi obliparentnr, praBter le^m suarum civiIiDm 
interprctationem, lege civitatis comprobatam. 

Videamus jam oonversioncm ipsam, an ob ea 
obligari nliqnis potuit. Convertebantur euim ad 
nutlam aliani rem, qoam ad fidem habendam doc> 
trinse quam npostoli prardicaveraiu. .\pogtoIi au- 
tem nihil pra;dicavcraiit, uisi quod Jesus erat 
Cliristus, id est, rex a quo salvandi esscnt, et qiu 
supcr cos in mundo futuro rvgnaturusesseti et per 
consequens, quod non mortuus eisset, sed a mortuls 
resuscitatiis, quodqne rediturus esset ad muudutn 
judicandum, et cnique secuiidum opera ejus triba- 
turus. Nemo eomm ScripturK Sacrse interpretem 
se aut aliuni apostolum talem esse pra-dicant, nt 
omnns, qiii Chrltitiani es.se voluere, interi)retationi 
ejus obligarentnr acquiescere. Nara leges mter- 
prctari illonim eat, qui actu regnant; id quod 
apostoli iiou fecenmt. PrccahaHtur tuuc illi, et 
aij illis pnstorea omiies, adcmiat ragtitim tuum ; 
etbnirosquc a se conversos principibus suts horta- 
bantur obedire. Testamentum Novum nondum 



DE.CIVITATE CHKISTIANA. 



377 






totum pablicattim crat. Etimgelista qnisqne evaii- cap. xlii 
geliutn suimi inteqjretatus est, ei unusqnisque apos- 
tolus suam epistolam. De Testamento autem Veteri 
dicit Christus nd Jiidso» (Joh. v. 39) : Scru/amini 
Scripttiras : nam in iHis expectatts titam ceter- 
nam : ili<e autcia de vte tcstantur. Quorsum hoc, 
nisi quod Scnpturarum illarum interpretcs es^e 
voluit ipsos r 

Ad omnem qutc oriebatur diflicultatem, apostoli 
et presbyteri solcbaiit coiivcuire, et quidcm quid 
pKcdicnrent, cl do<rerent, et quomodo ad populura 
ScTlptura.s intcrjirelarentur, determinarunt ; liber- 
tatem autem illas legeiidi, et interpretaiidi !>.ibi, 
nemim ademeruut. Apostoli ecclesiis epistotas 
aliaque scripta miseruut instructionis causa ; id 
quod frustra fui.isct, nisi illa interprctari permis- 
sum illis esi^st. Sicut autem permissum hoc erat 
teDQiwre apostolorum, ita permittendum est, quam- 
diu non siut reges doctores, vel doctores regcs, 
qui iiitcrpretatioucm aut intcrpretcm legibus con- 
stituaiit. 

Scripturn aliqua dnobns modis canonica dici 
potest. Canon enim regula est, et regula pnecep- 
lum, quo iu nctiaue quacunque nliquis re^itur. 
Qum praicepta, etsi data sint a mugistro discipulo 
suo vel a cousiliario ad consulentem, absque potes- 
tate cogeudi ut observentur, canonea tamen sunt, 
quia rejfula;. Sed qnando ab eo data simt, cui is, 
qui illa uccipit, teuctur obedire, tuiic nou modo 
canones suut, sed etiam teges. Uuicstio ergo cst 
hoc loco de potestate faciciidi ut Scriptura! leges 
rint. cujus esl. 

Vwci illa Seripturni Sflcrai qna; prima lex facta 
«st, est DecfUogus. Ante tempus iUnd, lex Dci 



378 



DK CmTATE CnRISTIANA, 






CAP.xLii. scripu nulta emt: nondnm enim populum suua 
uUum [Kculiarein sibi elegerat, nec aliom homini- 
bus <ledcrat lfs;em prattT leu;es naturalcs. Deca- 
logi autem duie crant tabulie, quarum priina jns 
rc^um coDtinet ; ncmpe primo, ne populus adora- 
ret aut serviret diis gentium, his verbis (Exod. 
XX. 3) ; Non hiibebis (leos alieuos coram me. Qul- 
bus vcrbis prohibeutur obcdire vel huuorein dare 
regi vel rectori alii, quam iUi qui per Mosem ad 
eos locutu» est. Secundo, ne iimgineat ejiu Jiace- 
retit, id est, ne sibi personam sui represi-ntativam 
fecercut juxta phantnsias suas ; sed ut Mosi obedi- 
rent. Tertio, ne sumerent nomcH Dei in vanum, 
id cst, uc de rcge suo temere loquerentnr, neque 
jas rtgiiandi, aul ea qure a Moae imperareutur, 
disputarent. QtiartOj tnioquoqtte die septimu a 
labortbus suis jubcntur rcquiescere, dicmque Ulom 
in Deo publice honorando coUoeare. Tnhala se- 
eunda offieia eoutiuct civium in eoncives ; nt, liono- 
ra (Mireutes : ne occidas : nou moechahere : uon 
furabere : judicium falso tcstimouio non corrum- 
pes: deniqne, injuriam quamcuuque proximo fa- 
cieudi ne eorde qnidcm couHilium sumcs. QuKritur 
jam, quis fait, qui tabulis hisce vim dciht ohlit^atc- 
riam. Dnbium non est, quiu leges factm fuerint 
ab ipso Deo. Quouiani autem lege obligari potest 
nemo, qui ucscit ati a rege lata sit necne : quoiuo- 
do obligari potuit populus laraelitieus ad pnestan- 
dam omnibus legibus Moiiaicis obedientiam, qui, ne 
ad mouiem Sinai aecedereut et quid Mosi Dens 
locutus est audircnt, probihiti fuerant? Ad quod 
respondcu, leguiu iliaruui aliquns, nempe, tabulam 
eccuudam l(^s nnturales divinas seternati es.se, et 
per m obligare. Dc tuliula ])rimn, difBcilis fortasijc 



DR CIVITATR CRRI8TIANA. 



«79 



^ 



fulsset respousio, uisi iwpulus scipsos ad obediea- cAr. xlii. 
tlum Mosi obligasset his verbis (Exod. xx. IS»): '^^ J^ 
Lof/nere tu nohi$ et audicmtts ; ged ne loqHutHr iMMf6eM. 
nobiit Denii, ue moriainur. Potestas ergo, per 
quam Decalo^s factus est iu legcju civilati Israeli- 
ticae, erat penes Mosem, ct poat iUum penoa sacer- 
dotem summuni, qiti erat oivitalU sunimus impe- 
rans. Hnctpnus ei-go Scripturae Sacne cunonizatio 
ad enm pertinuit, qui summam iu civitate potesta> 
tem hnbuitcivilem. 

Etiam Icges judicialcs, id cst, leges mag:istrati- 
bu8 Israelis a Deo ]»ne9criptfE, de adminmtrationc 
justiti^ fcreudisque iiiter litigantes senteutiis ; 
item tex Levitica, id est, regidje a Deo prBescriptse 
i de ritibus et ceremoniis cultos divini ; trachtae 
omnes fueruut a Jlose solo ; ideoque leges erant, 
quia otjedientinui Mosi promiserouta summam ha- 
benti potestatem eivilem. 

Postquam venerint Isruplita; in campcRtria Moa- 
bitnrum e regione Jcricuntis, intraturi jam in ter- 
ram promissum, le^ibu? prioribus addidit etinni 
alias MosL-s, qmc vocautur Dcuterouomium, id est, 
It^es sccunda; j quie (Deut. xxix. l) vocautur iw- 
ba pactif t/uod Jacerr Dominu» JHSsit Moset/i cim 
^filiix Ltraelis, prtrter pactutn quod Jecerat cum 
/7//.V /« lloreb. Cum enim priores illas leges sub 
tnitium Ubri Deuteronomii expllca&set, alioa illas, 
quaj incipinnt cap. xii, desinantque cap. xxvi, 
superaddidit Moses. Atque hfcc est lex illa, quam 
{Deut. xxvii. 3, 4) popuhis lapidibus in transitu 
Jordanis inscid[>cre jussus erat : hxc eadem ab ipso 
MoBC in volumine scripta, saccrdotibus ct scuiori- 
bus Israelis tradita crat (Dcut. xxxi. fl)coUocanda 
in arcse Intere : h»Ec cadcm erat, cujus excmpla 



380 



DB CIVITATE CHniSTlANA. 



CAP. xi,ii. apod se hal>ere jubebantur (Deut. XTii. 18, 19) 
^ '^~^ reges Ismelis : hiEc demqiie est, quae postquam diu 
»tirM«n<» pcrdita fulsset, reperta taiidem in templo erat, 
regiiaiitc ,Iosi;i, cujus autboritati; (2 Reis;. xxiii. S) 
pro lcgL- Dci dnnuo reccpta cst. Sed tum Mo^ a 
qno iwripta cst, ct Josia.«t a qno recuperata est,affl- 
bo sunimaiii habiierc potestatcm eivilera. Hacte- 
nus ergo JHs scripturas canonizandi, penes eos erat 
qui suinroam potestatem civileni habueraut. 

rrseter bunc, nullum ahum habuere libmm legls> 
ante rcditam popuU c captivitate. Propbeta; ciiiin, 
paucis c.\ceptis, in captivitatc ipsti vi.\cniut ; adeo- 
que procul aberat ut propbetise eonim pro lcgibui 
haberentnr, ut etiam ipsi vexarentur, et ad suppli- 
cium, partim a falsis prophetis partim a r^ibus, 
qua;rereutur. Etiam liber Legis Mc, qui receptns 
pro lcge Dci et confirmatus fuerat a Josia^ uua cum 
divinorum operum hiistoria tota, tempore eaptiTita- 
tis cuni caperetur Jerusalem, i>crditus erat ; ut 
constat (4 Esdr. xiv. 21): Lex tua arm est ; ttrmo 
e»t, fjui cogmscit opera quiefecigti, neque opera 
guee facturus es. Antc captivitatem, a temporc in 
quoIil>er Legis amissus est, (quod tciupus iii Scrip- 
toris Sacris non siguatur, scd \idetur fuisse tetn- 
pore Rehoboami, quando Shishacrex ^K^^pti tem- 
plum s|)oliavit), u&que ad tempus Josice, quando 
recuperatus erat, nullum habuere Judffi \-erbnm 
Dci scriptura, sed suo urbitrio regiiaveriint reges, 
vel con.^ilio eorum quos babuere pro prophetis. 

Scriptura ergo Veteris Testamenti, quam babe- 
mus hodic, canonica Judjeis non erat, neque lex, an- 
tequam rcnovossent [wictum suh Esdra, postquam 
a captivitate rediissent in Judaeam ; al> eo autera 
tempore, pro lege Juda:orum semper habita est; 



OB CIVITATB CBRISTIANA. 



381 






rtiam conversa iti linpmn» Grarcam a septiiagiuta cap. xui 
seuioribus Jud.Tefe, repnsita est iri bibllotheca Alex- 
andrina. Erat autem Esdra-s sacerdos summu», et 
pniiiidc is qui summom iii Judtcis habuit potesta- 
tem civilum. Itai|ue Scriptura: inmquum hactenus 
l<^s factae era«t, niHJ a summo civitatis impi-raute. 

! Se Testamento Novo satis apparet ex antiquis Pa- 
tribus, qui tueront ante tempora imperatoris Con- 
Btmititii Magui, quod a Christiauis omuibus pro 
diftamine Spiritus Sauctl, et proinde pro reguia 
fidei receptum erat ; tanta erat illis doc^torum suo- 
ram reverentia. Dabium ergo non est, quin ea, 
qusc ccclesiis, qua.s condidernnt, srripserat Sanctus 
Paulus aliusve apostolus vel discipulus Christi, ab 

lillis ecclesus, homiuibusquc quos ad Christiauis- 
mum ipsi converterant, pro vera doctrina CUrw- 
tiana recepta fuerint. Vcruntamcn eo tempore, 
quando nou potestas et authoritas doctoris, sed 
audientinra fides fecit ut reciperentur, manifestum 
est Novum Testamcntum legom factum csse, non 
ab ipsii: apo<itoUs, sed Scripturaiu illam lcgem 
sibi ipeii factam esse ab uuoquoque proselytarum. 
Sed non qua-ritur hoc loco, qutd Christianus le- 

I gem vel canonem sibimet ipsi fcccrit ; qui codem 
jure qno fecerit, rejieei^ etiam potmt : sed quid 
ita ipsi lex facta sit, nt illam transgrcdi sine injus- 
titia uon potuerit. Tcstaraentum Novum ante Con- 
stantiiium Maguum, hoc sensu, nemini potuit csse 
lex ; repugnat enim naturar Iegi.s. Xj^x enim, ut 
supra s£epe dictitm cst, manrlatum est illiuR, sivc 
hominis sire coetus, qui stimtnam habct in civitate 

; authuritatem, legtimque fereudaruni jus, transgres- 
sorumque puniendorum, solus habet. Cluando ergo 
nlius quicunque, prster illuu, rcgulas vivendi civi- 



382 



DE CrVITATE CHRtSTIANA. 



IhpDlatalt 
RvlMiulici. 



CAP. xi.ir, biis iinescribit, regiilff; iUa? Icges non sunt, sed con- 
silium, qaale sivc boniim sive Tnnlum i^, cui caa- 
silium datur, obBervare vel iiegligerR potcst absqtie 
injnstitia; et siquidem legibus jara eonstitutis con- 
trarium sit, sivc botiimi sive nialum sit, ubsen^are 
sine iujuBtitia non potest : observare, inqnam, in 
actionibuii ct Bermonibus sine injusUtia non potegt^ 
etsi doctoribus privatis credere, et nt doetrioa 
eorum le^bus pennisKi esset sine peccato optarc, 
potest. F^des enim interna per naturam siuud 
invisibilis cst, idcoquc a1> omni jurisdictione bu- 
mana cxcmpta. Quoniam ci^o Sorvator noster 
reguum suum iu lioe inuudo cscc ne^vit, ct nonad 
judicaiidum, scd ad salvaudum mundnm venisse se 
afiirmavit, nou aliis legibus nos subjecit quam legi- 
bus civitatis ; nempc , Juda-os quidcm lcu^ibus Mo- 
saicis, ad quas uou everteudas, sed ad imiilendos 
Tcnisse ae dicit (Matth. v. 17) ; gcntes autem aliofi 
dvitatum suarum l^bus cinlibus, et genuit hu- 
manum universum legibus naturalibus. Muutfcs- 
lum er^o est, CbrJstum et apostolos ejus nullain 
novum lcgem, qusQ nos in hoc mundo obli^ret, sed 
novam tantum doctrinam attulLsse, qua nd munduni 
venturum prnepararemnr : et proinde Testamentum 
Novum, in qun doctrina ilta coutlnetur, quamdiu 
non esseut priiici]>es et legislatores qui observa- 
tionem ejus imperarciit, non erat lex, scd ad per- 
ducendos homines ad salntem consilium tntum. 
quod unu.^^quisque accipere vel rejicere suo periculo 
potuit siue injnstitia. 

Porro, Senator noster apostolis et discipuUfi 
mandatum dedit, ut prsediearent repnum !>ci ap- 
propiiKiuarc ; ut nationcs omues doeerent, ct cre- 
deutes baptizarcnt ; ut ubi non rccipercutur, pnl- 



DE CIVITATE CnHISTIANA. 



383 






I 



verem ejus civitatis pcdibus snis excuterent ; sed cap. xLir 
non ut tgnem ex C(kIo a<i de?tructionem eorum 
pofitularcnt ; ucquc ut cos ad fideni Cliristi gladio 
cogercuc. Nihil liic cb>t impcrii, Mid consUii tan- 
tnm. Riaisit illo!- Cliristus sicut ovcs ad lui^os, 
uou ut rege& nA snhditos. Non habncmnt in man- 
dotis, nt lc^s ferrent, sed ut legibus obedirent 
Intis, et obedicntiam nlios docerent. Non potuere 
er^o apoBtnli ipsi farere ut doctriua eorum vim 
Iiaheret Icgum, sine voluntate corum (lui in civita- 
tibns sais summam bnbuere potestatem. Testa- 
mentum crgo No^-um in iis locis tantum lex est, in 
quibus ita a summa pot(;«tate civili factaest. In illis 
autem reges ipsi eidem lcgi sc submittuiit,nou au- 
tem doctori, vel apostoto a quo conversi erant, tied 
ipsi Deo, et 61io suo Jesu Christo, immt^diate. 

Id quod Testamcntum Xo\iim, qtio tempore 
eoelcsia a potestate civili non protcgebatur, legcm 
videri fccit, erant dcercta in guis ipsonim synodis 
facta. Lcgimus enim (Act xv. 28) concdii ti- 
tulum : yigtim ext ^piritul Satirto et aobix, nott 
impotiere tohix ojiux majifs qiiam neccsmria ha-e, 
ete: quo titulo potcstas aliqua vidctur signilicari 
in illos, qui fidcm amplcxi crant, imponcndi onerot 
id est. ut aliquibus videri potcst, ohUgandi ; unde 
inferunt, illius concilii acta fuisse leges. Lcges 
tftmen non magis sunt quam praecepta lucc ; pis- 
tiitemini ; baptizamifd ; cmtodite mantlata ; cre- 
fti/e evan^e/iiitfi ; reni/e ad tue ; ventle omnia, 
quo! habc.1, et da paiiperibns, et sequete ■me ; quie 
imperia non sunt, Kcd hominum ad Christiaiiismnm 
invitationcs, sicnt illa Isux (Iv. 1 ) : Umtsqaisque 
q«i .titit, renifc atf aquas ; retiite et emite riaiim 
et tac sitte pecnma. Apostoli enim potestatem 



S84 



DE CIVITATE CnntSTIANA. 



CAP. txii. majorem noii habuere quam ipsc ChHstuSj Dempo 
D.tiwtr.(aw i"vitanHi hommes ad re^um Dei, qtiud non pr^- 
•cciMiMtit^ xeiis, sed futurum csse prsDdicavenint ipsi ; qni 
aotem rof^iim non hnlicntprffisens, leges ferre nou 
possuiit. Prseteren si coneiiiorum luuc tempori* 
acta fuissent leges, obedientiam ilHs negare pecca- 
tum fuissct. Eos autcm, qui doctriDam Chriati 
rccipcre nolucraut, co nominc pcccavisse nusquam 
legimus, scd hoc tautum, in peceatis suis mortuos 
fuisse, id est, peccata eorum coutra leges, quibtB 
obedire deboerunt, remtssa non fuisse, uimiruin, 
peccata eorum contrn leges natune et ooiitra U-gwi 
civiles suae cujusque eivitatis retenta fnisse. Con- 
stat crgo onera, quit: iu fideles imposnisse dicuntnr 
apostoli, non fuisse leges, sed illis, qui snluteni 
qiKesivenint, propnsitas conditiones, qnas aocipere 
vcl rejiccrc suo quisque periculo, aine peccato no- 
vo, potuit, qiianquam uon sinc periculo exclusionijt, 
proptcr peccata eorura pnetenta, e regno Dri<^| 
Itaque de infidelihus dicit Sanctus Johanncs (iii. ' 
36),non quod ira Dei vewei super eos, sed quod 
ira Dei manei mper cos ; nec {Joh. iii. 18) quod 
dnptnahuntur, sed quod jam cottdemnaii xttnt. N 
que intcUigi potcst fidei fhictnm esse peecatornm 
remMtonem, nisi simul intelligatnr damnum ab in- 
fidelitate esse pecentornm retentionem. 

tiuorsum autem, quaeret foite aliquis, apostoli 
aliique ecclesiEc pastores convenerunt, determi- 
nandi cau^a quic doctrina tum fidei tum monini 
doceretur, si decrcta eonun obser\'are tencretur 
nemo : Ad quod respondcri potest, apostolos 
presbyterosque prax^sentes in eonoillo, co ipso quod 
praesentcs esse voluenmt, doctrinam illam, quse do- 
ceri decemebatur, docere obligatos fuisse, quate- 



OB CIVITATE CIIHISTIANA. 



385 



DB|IOUill>U 



nus nulla lege oivili ad ooiitrarium tcncrciitur. cap. xlii. 

Neque enim eo flnc coiivcncnintT ut qiiid re(>ii)pre- 

tur, sed ut quid doceretur deliberarent. Nam quid 

reciperetur, iiisi potestatem habuisseiit legislati- 

vam, deterniiimre non potuerunt. Verbum quideia 

Dei pro lege babere obligantur homines universi ; 

ut aiitem pro verbo Dei reclperent quicquid in 

Dei nomine ah hnmine mortali pronuntiaretur, aut 

quod legibiis civilibus, qua& custodieudas esse 

Deus juKdt, coutrarium docerctur, obli^ti nou 

eroDt, 

Quouiam anfem consiliorum apostolonim acta 
noD erant leges, mutto minus pro legibus habenda 
sunt Couciliorum corum pastorum acta, quce pos- 
tca sinc authoritate civili habitafuerunt. Constat 
ergo Scripturas Sacnifi, etsi (ioetrina; Christiauae 
regula; erant perfecti.^i.siaiie, leges tamen fieri non 
potuisse sine conseiisu re^um atioruniquc gum- 
matu liabentiuin potestatcm civileoi. 

In quo priuium Concilio Scriptune Sacne fuctae 
erant cauonicce. non constat. Nam canoimm apos- 
toliconim coUectio, qux Clementi attribuitur, epis- 
eopo Romano post S. Petnim priuio, etiain nunc 
disputatur: et quanquam libri canouici ibi (Cau. 
Ixxjcv) numerantur, \crba tamen ha^c, sint HobU 
onmibus clerictx et ^aieis Ubri mnernndi, etc. dis- 
tiDctionem habent clericonnu et laicorum, quie tam 
proix; ad tempora apostolorum usurpata non vi- 
detur. Itaque Concilium, quod Scripturas canoni- 
cas primum fecit. Laodiceiise erat, quod, Cannne 
wx. libroiTim aliorum lectionem in ecclesiis pro- 
hibet. Atquc luet: de canone &cripturaruin dicta 
suffieiaut. 

Officiorum ecclesiasticorum, tempore apostolo- 

VOL. 111. C C 



SHtl 



DB CIVITATE CHRISTIANA. 



R*lniiiii|in. 



CAP. XMi. ntm^ alia erant magisterialiu, alia minigtmaliiL 
Magisteriale muuus erat cvangelium infidelilias 
pnctlicare ; sacramenta et omnem nnltnm di\*iuuin 
administrare ; et regulas fidei et monim eos docere, 
quos ad fideni convertereut. Minisleriale munus 
erat dUconorum, id est, eomm qni ecclcsise se- 
cularia administrabant, quo tempore Cliristiani a 
contributionibus fidirlinm voluntariis, iu conimuue 
collatiti, alelMintar. luter muuera ma^stenalia, 
primum et maximum erat apostolatus. Apostoli 
autem primo duodecim eraut, oniiies ab ipso Cbriino 
electi et eonstituti ; quorum officium erat, non so- 
lum priedicare, docere, et baptizare, sert etiam re- 
snrreclionem Clirigti, quanquam periculo vit*, at- 
testori. Testimoninm antem Iioc a))0$tolatus nota 
specifica e?seiiti(di.sque erat. Itaquc qunndo iu 
locuui Juda; I»curiut£ apoe<tolu» eli]s;('ndus erat, 
prafatus est Petrus(Act. i. 21, 22) : Oportet wg» 
eorum tirorum, qw nohiscum erant per omne tem- 
ptts in quo inlroicit ad nox et exirit DomifiHs 
JesuSf a baptisttto JoJianais usgue ad diem in qao 
ansumpfus esty aliquem eonstitui rcsurrectioui» 
pjus nohiseu/n testcm. Ne(!cssarium ergo npostolo 
erat, nt Christi resurrectionem testaretur. 

Eoruin, qni npostoll constituti ab ipso Chri^to 
noii erant, ^it Mattliias. Elcctus fuit sic : conve- 
nerunt in Jcnisalcm (Act. i. 16) circiter centum et 
viginti Cbristiani ; atquchi (vers. 23) constituenmt 
duos, Josepbum et Matthiam, electionemque sor- 
tibus permiserunt ; et sic apostolatum sortitus 
Mattbius, intcr apostolos numcratus e&t. Ex quo 
constat, electiouem apostoli i>cneft ecclcsiam fnisse, 
uon atitem penes Petrum iicquc apostolos undecim 
reliquos. 



DB CIVITATK CHRISTIAMA. 



387 



MttMUtie». 



Post honc electi siiiit in ai>i>stolos Paiilus et cap. xlii 
Bamaba5.de quonim electione l^tur Act. iciit. I, 
2, 3 i Eranl a«tem Andoehitp in eeelesia pra- 
phet(F i't doctores Bantahax, iH Shneon cof^nomi- 
nadis Niger, el LHcius a Cijrene, ei Mamihcit et 
Saulax. PrecaHiihtts atitem illis Domitium, etje- 
jtinaafibHJt^ dixit Spiritu* Sanctus : Jteparate miht 
Baraabam ei SaitlHm ad opus ad qttod vocavi iUos, 
Cuatque JeJHnassi-ni, et precati essett/, et taanus 
iitis iatpoxuissent y dimigennit illos. Ex quo ma- 
Difestuui est, quntiquum a Spiritii Saucto clecti 
erant, vf)cato.s tamcn et>s fuisst; ali ecclesia Antio- 
chena. Munus autem, ad quod vocati erant, ftiisse 
apostolatum, manifestum est ex eo quod vocati 
sunt amboapostDli (Act. xiv. 13). Et quod in vir- 
tute hujus vocationis ftiit qnod apostoti erant, 
SuiLCtus Paulus manifeste indicat (Roni. i. I), apos- 
tolum se separatum vocans aii Evatiselintn Dei, 
aHudeoaqoe ad verba Spiritus Sancti dicentis ; se- 
parate mihi Barnaham et Saidiau, etc. Quoninm 
auteni npo.stolo opu-s erat tcstem e*se resiurTectio- 
ms Christi, qua;ret fortasse aliqiiis quomodo testari 
id potuit S. Paulus, qui cum Servatorc uo.stro aute 
mortem ejiisiuinquam tronvorsatus enit. Cui Bu.'ile 
respondetur, Christum ipsum Paulo appnniif^e e 
coelo, postquam assumptus cs.<*et, illnmquc (Act. ix. 
15) elegisse, ut nuuien ejns ad gentes portaret, et 
ad reges, et ad filios Israelis. Cimi erfro Dominum 
vidi.«!set reBuscititum, resurrectionis tcstis erat 
unn inidoneus. Itarnabas autem fuerat Christi di&- 
cipulus. 

Episcopus. inspecfor, crat is qni cuicunque ne 
gotlo erat pr£epositui>, spcciatiui autem pastor sire 
cuatos ovinm ; et imle metapborit^e vox illa usur- 

c ca 



388 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 



|aci:lMiaBlii:& 



p. XLii. pata est nd stgnificauclum regem, aliumve rectorem 
popiili, sive ille legibui» sive doctrina regeret. Qui 
apostotus erat, episcopus eral ; itaque apostolatus 
Judse vocatus est (Act. i. 20) eptscopatits. Etiam 
post conHtitutionem prpsbyterorum. hi qiioque epis- 
copi vocabantur. Prcsbyter, quod nonien non so- 
lum aetatis sed etiom officii crat, crat TimotLeus, 
idemque episcopus. Kt S. Joliaiiucs, t|ui uou tnodo 
cpiscopus, sed etiam apostolus erat, prcsbytemm 
(3 Epi^t. 1) se appellat. Oonstat ergo nomina ilk 
epfsropi^ pastoris, prpMbyteri, doctortg, nomina 
fuisse, tempore apostulorum, offieii ejusdem. Nam 
eo tempore nou irnperio, sed doctrina et suasione 
ecclesiam gubernabant. Regnum Dei futumm 
tunc erat in alio niundo ; adeo nt cogere nemiuem 
pastores potuere, quia nondum civitas ulla fidcEn 
Chrt&tianaw aniplesa esset. 

Pr^ter apostoios, pastores, episcopos, presby- 
teros, et doctores, magisterii nomen nullum erat. 
Nomina etanf^efljita et propheta, non officiomm 
nomen, sed gratiarum erat, quibus discipuli Cliristi 
ecclesiis erant utiles: ut cvaDgelistfc, scribeudo 
Servatorli; nostri vitam et &ctiones, quales er&nt 
S. Mattbseus et Johannea apostoli, et S. Alarcus et 
Lucaji disoipuli ; et, ut aliqui putaverunt, Thoma:! 
et BarnQbus, quorum libri iu canoncm reccpti nou 
simt. Etiam in ccclesiis co tempore prophetae 
erant, quibus Tcstamentum Vetuii intei"prctandi et 
quandoque prophctaiidi gratiam Deus dederat. 
Neque enim dona hsec, neque dommi linguanim, 
neque ejiciendi dsemonia, neque morbos sauandt, 
sed vonatio tanttim ct electio doctorem aut magis- 
trum in ecclesia facicbat. 
Sicut ab ecclesia constituebautur npostoH, Mat- 



DB CIVITATB CHRISTIANA. 



389 



Do iKilf itatB 



tbias, Paulus ct Bonmbas, nempc Mattbias ab ec- cap. xi,n. 
clesia Hierosolymitaua, et Paulus cum Baruaba ab 
ecclesia Antiochena; ita etiam in aliis civitatibos 
presbyteri et postoresab ecclesjis, qute eraiit iu ci- 
vitatibus illis, eligebautur. Legiraus {Act. xiv. 23) 
Panlum et Bamabara presbytcros in ccclesiis ordi- 
nosse ; id quod accipi forte ita potest, ac si pres- 
byteris autboritatem dedisscnt ipsi. Intuentibus 
natem textum Gnecum atiter videbitur. Xam eleo 
tio eorum fiebat ptr x"p'>r»'"ifn>, id cst, per manuum 
elevationem ; qui modus etiam tunc in eligendo 
mngistmtus civiles in omnibus fere civitatibus eo 
tempore in usn erat. Presbyteros er^ suos unaqua;- 
que eligebat ecclesia. Apostoli coiiventusChristia- 
norum convocabant, ui illis pnesidebatit, sufFrngia 
colligcbant, electum pronuntiabaiit et benedice- 
bant, vel, ut nnnc loquuntur, consccrabant, sed 
non eligebant. Quoniani ergo In umuibus eccleiiiis 
pastores hoc modo eligebaiitur. ubi leg^mos {Tit. 
i. 5) apostolos conxtitttis^e pastores aliquos, idem 
significat ro«j^/V«/>.vt' quod \iipoTovfiaat,\e\ eligere, 
per sufFragia mnnibus elevatis data, vel fabis, vel 
lapillis in umam conjectis. In urbibus autem, ubi 
modus elcctionum alius uumquom visus fuerat, 
electionem aliiisniodl cives omiics, sive ethnici sitc 
CUristiani) admirati es«mt. Neqne temporibus se- 
queutibua episcopi ipsi aliter electi erant quam ab 
occlesiia singularura urbium, donec de electionibus 
«eptum ost pugnari. 

Confirmntur idem n diutuma in episcopis ipsius 
Romie eligendis consueludtue. Nam si iu ulla ci- 
vitate episcopus, in aliam sedem migraturus vel 
morituruji, sui-ccssorem suum constitupudi jus ha- 
buisset, multo magi.s episcopus Romaims illud jus 



:m 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 



CAP. Xtll. 
HopaMMik 



habuisset. Successorem tamen suum epis{M)pu.s 
Romauus nunquain elegit, sed civicatis Romana 
ChriRtifliii ; ut manifestnm est cx soditionc orta in 
electione Damasi prje IJrwno, quje taiita erat, ut 
prjefectus urbis, rnm pacem intcr illos conscn"are 
conntus frustra esset, e^iire e civitatc eoactus est, 
occigiii iu illa seditionc plusquaui ccntum hominihus 
in ecclesi» ipsa. £t pustea, quauciuam epI$co|n 
Roniani eligerentur, i>rimo a clero RomaiiOj «leinde 
a cardinalibns ; ab ontecessoribus tamen episcopis 
uunquam electi erant. Quoniam ei^ successorcs 
8U0S pontificos Ilomani eligore non potuerunt, 
mnlto minn» potuere sncccssorcs aliorum cpisco- 
pornm constituere, sine autlioritate ab illo deri- _ 
vata, qui in ecclesiara jus habuit imperaudi, id es^H 
siue authoritatc civili. ^* 

Minisler, GrEcce ^(«kovoc, illum Hignificat qui res 
agit hominis alterins; difrertautem a servo in lior, 
quod servi imperata dominorum facere obligantor 
ipsa servittttis conditione; niinistri nutem eo golo 
obligautur, (|Uod Knt<cc|>eriut, iK>que aliud fucere, 
quam quod suscepcnint, obligantnr. Itaquc et illi, 
qui verbnm Dei preedicant, et illi, qui ecclesife nt- 
culnria adminii^tratitjnmboministri sunt, sed diver- 
sarum pcrsonarum miuistri, Pastores eninj qui 
vocantur (Act. vi. 4) mimstri verbi, Christi ministri 
sunt, cnjus rerbum prxdicant : sed diaconus m)- 
nister est ccclesiic, et ministerinin ejns (.\ct. vi. 2) 
est minixtrare mrnxis, Itaqiic de pastorc suo uemo, 
neque ecclesia ipsa, diccrc potuit quod minister 
suus cssct; scd dc diacouo tantum, qui ministrare 
meusis, vel Christtanis, cnm vivercnt in unaquaquc 
cintate de re commnni, alimenta distribnere, veJ 
domus Dominicoe vel ecclesieepossessionum cnram 



DK CIVITATR CHRISTIANA. 



391 



* 



suscipcrct; htincecclesia ministnimappellaresuuin cap. alii. 
««tepotuit. ■ S:^, 

Diaconi tamen evangelium praedicare, et cloctri- •«'™rti<* 
aam Cbristianam propuj^nare unusquisque secun- 
durn gratiam, (luam a Oeo arceperat, non omisit, 

ut S. Stephanus; neque bnptiTare, ut Philippus. ^fl 

Philippus enim ille, qui (Act. viii. 5) evaiigclium ^ 

prxdicavitinSamaria.idcuique (vfrs.38) cunuchum I 

biiplizavit, nou cnit PhUippus apostolus, sed Phi- I 

lippus diaconus. Quando enim PhiUppus priedt- I 

cabat Samarise, apostoU (vers. U) HierosolTmis I 

eraut ; qnl eum auiUxsfnt Sattutnam recepisse fcr- I 

bum IJei, miserunt ad eos Pefrttm el Joltannem, I 

ut manns tmpouereut illiis qui a Philippo baptizati I 

faenmt, et sic acciperent Spiritum Sanctum. Ne- I 

cessarium enim erat ad Spiritus Sancti reoeptionem, ^h 

ut bui)ti.suiu:i adniinistrarctur vcl coufinnaretur per ^H 

miubitrum vcrbi, non per miuistruni ecclesise. Bap- ^H 

tismu» eiiiui pastoriis tempuribua illis, in illus qui 1 

vere credideruut Spiritua Soucti doua coufcrebat; ■ 

qute dona (Marc.xvi. l/» 't*) erautbiec: Per nomen I 

meum dienionia ejicieni ; linguis loqiieniHr norts ; M 

jterpentes tollent ; el si quid leihale bibfrint, ne- I 

^Naqnam nocebit eis ; a-grolin inanHs impoHeHi^ et I 

bene se hahebnnl. Hiec couferre Fliilippus uou ■ 

potuit, se<l potuere apostoli, et reip&a, ut ex hoc I 

loco apparet, vere credentihus contulenmt ; id quod I 

pastores hodicmi nou fnciunt. I 

Kligebaiitur ab ecclcsia ctiam, non ab apostolo, I 

diaconi, ut patct, Act. vi. 3, 3, ubi lcgimus duude- I 

dm apostoloa dincipulos convocasse jaiu moltipU- I 

catos, et dixisse illis : A'o« est teqnum nos, derelicto ■ 

verbo Dri, ministrare tnensis : deligite ergo, o I 

/ratres, ex cobis viros septein, testitnouio ortiatottj I 



392 



DB ei VTTATECn R 1 RT! A*?a7 



I poMitatB 



!*. XLII. pienoit SptrUit Sanc/o el sapientia, tjuos hmc tum 
prt^cwmm. Uiide manifestum est, etfti declAratJ 
essent ab apostolU, cnetus tamen il)os elef^it ; quoil 
etiam manifestius fit (vers. 5), ulM dicitur, plticait 
tiitfem hic sermo toti prtesevH mtt/ti/ttt/inif et elf- 
fffriiiit Sfcpfiannv/, virum pifnuia Jide ae SpintM 
Sfiacto, ct P/ii/ippujii, etc. 

VideamuH proximo loco, ecclesiatici niidc alobaui- 
tor. Sub Teatamento Veteri sacerdotii muiieraiQ- 
<iue aliorum iii ccclesia capax eratt^ola tribiis Leri. 
Terra Promissa iiiter ciEterns tribus, Levitica ex- 
clusa, divisa erat. Qujb tribus duodecim tomeo 
eraut, divisa scilicet tribu Jo^eph in duas tribta 
Ephraim et Manasscn ; adeo ut tribus Levi tiullam 
intcr fratres Bortcnj habucrint, praiterquam, habi- 
tandi causa, qnasdam virbes cum suburbiis earum. 
Sortem igitur Levitis dedit Deus illam, quic ipsos 
Uci crat, nempc ut haberent frucluum omniina par- | 
tem decimam. Rursus, sacerdotitni5 in aliineutuin 
assig^uata est ilUus dccima; dccima, una cum obla- 
tionihut> et sacrificiis. Dixerat enim l>eus Aaroni 
(Num. xviii. 20) ; /« ferra eoruia /tfcrrtlitatetn nou 
habebis, neqtie sorteiii inter i//os ; cgo suin sors 
tmtf et Aeeret/itas luay ia Jt/iis Israelts. Deus 
emra, cnm in illos re^aret et tribum Levi ad 
ministeria pnblicfi elcg^sset, ccncessit illis in ali- 
mcntum provcntum publicum quem sibi ipsi reser- 
vaverat, iiempe decimas et oblntiones, quas signi- 
ficavit dicendo, ego svm xors tita et htereditas tua. 
Levitis iKitur non improprie attribuehatur nomen 
c/eri, quod siguiticat sortem ct harfditateni : nou 
tarocu ut csscut rcgni ctrlestis hjerede? pne cieteris 
Tsraelitis ; sed quod de haereditate Dei alebantur. 
Q.uoniam ei^o eo tempore rex eoi-um crat Deus, 



DB CIVITATK CHRISTIANA. 



393 



cnjus vicemgerentes erant Mases et sacerdotes cap. xi,ii. 
SEunimi, siiis singuli teraporibus, ju8 deciniarum '^ -^"^^ 
oblattonumquc habcndarum a potestate civili pro- «ci«i«M<-i. 
fcctum essf, maiiifcstum «■st. 

Duinde de alimtmtis C^risti apostolorum, lioc 
tantum legimus, peram habui&se, quam Judas Isca- 
riota portabat ; apostoios autem, qui artem ha- 
bueruDt, illom exercuissie. Etium Servator noster, 
cum duodecim apostolos pra?dicaturos mitteret, 
coraparare aunim et at^utum vetiiit (Watth. x. 
9, 10), eo quod operarius diguusesset alimento suo. 
Ex quo vcrisimilc cst, parnndi alimenta viam fuisse 
illis missioni suic congnmm, iieu)))c, g^rntis darc, 
quiagratls acceperaut. Sustentubautur cuim par- 
tim benevolentia fidelium, propterea quod adven- 
tum MessijB annuntiarent ; jwirtim etiam a coutri- 
butionibus eorum quos Servator noster a morbia 
liberaverat ; ex quibus uominantur (Luc. viii. 2, 3) 
mulierejr qtta^dam, quas sanarerat a spiriiibiis im- 
probix et morbts, nempe Maria qute roeahatur 
Magdafene, ex (pin septem (hemonia esierant, et 
Jo/tantm luvr Chusa- procuratori.i f/erodi.t, et 
Svaanmt, et attfv muU<n, qn<e ministrabant ei ex iia 
qua sihi suppetebant. 

Fost Servatoris a;gcen&um, Cliristiaui iii uuaqua- 
que civitatede pcc-uniis alebaiiLur euminunitmti, ex 
veuditione agrnrum suorumrcriimquealiarum cou- 
fectis. cdllatisquc ad pedes apostolorum ; voluuta- 
ric, noii ex debito. Dixit enim Anania? Petrus 
{Aet. V. 4) : Aoflrtc, si servaxscs agrum tnum,ina- 
nebnt tihi, et renditus Home in tua erai jMfextaie ? 
Coustat autem inde Anani», ut agrum suum aut 
pecuniam rctineret, iieccssw non fuisse ut nu-nti- 
retur ; nt qui ad contributiuucm uullam tenere- 




DB CIVITATK CHRISTIANA. 

cAP.XLii. tur. Nec apostoloruni tautum tempore, s< 
y^ -^^^^ pa<:tea, usque ad tempora imperotorum Cluii 
e«.-hiiiiutkB. rum, episcopi piuitoresque alimenta sna hab 
a coiitributiunibns fidelinmvoluntariia. Ded 
nutem meiitiu Iiaetenus millB. Kt quanquail 
staiitini li]iorumt(Ue cjus temporibus fideliua 
pastores suos benevolcntia taiita cwsitrt, ut Ai 
nus Marcellinus (Lib. xxvii. 3) sedittoneni ■ 
tiauorum cirea electionem Damasi describens 
num esse dixerit episcopatum illum, de quo e< 
derctur ; propterea quod episcopi eo tempoi 
liberalitatem sui quisquc grcgis, pra>cipne pe 
nignitateiu matrouiinim, vixerint ^pleudide, 
ribus circumferrentur, et sumptuose coenan 
amicirentnr; de decimis tamen contributis 
quam lejritur. 

Quairet bie fortosse aliquis, nn pastores ^ 
tunc cx contTibutiouibus ct elccmusyuis volui 
oblignrcutur ; qiiitf fmm, dicit Saiiciua I 
(I CW. ix. "), mililnt propriiti stipendiis anij^ 
Qtti» plantat riniram,rt de JrnclH cjtix tton i 
Aut quitt pajteit grfgeot, <•/ rfc laffe grcgi. 
edit? Et rursua ( i Cor. ix. 13, U): AHm-seiti 
qai saeris operantur, en, rptte ex xacrario 
edere ^ Et qui nltarj axsideni, ctim altari pa 
pare ? Ita efiaru Dominm conatittiif iir^ 
eranfreliam (mmtaliant, ut ex evanffetio vi 
Rx quo quidem loco, pa.nores ecnlesiie a gre 
tjuis alendos esse iufem recte potcst ; uoii a 
ut quantitatem aut geuus alimcutorum ipsi c| 
rent, aut suo arbttrio quicquam sumerenfc. N 
sarium ergo est, ut aut a singulorum contri 
nibus, aut ab ecclesta ut persona ima, nutrir 
Ab ecclesia fieri boc non potuit, quia acta 
legeFi uon crant. Seqiiitur ergo pastorum ali 



DB CIVITATB CHRISTIANA. 



3&5 



Dr pdMIala 



aute quain impcrntorcs suniniique imperaiites de c.4P. xlii. 
aliineiitiB eorum lcg«s atiquas tuUssent, alia non 
fuisse quam tiiHiuiD contributione» volnntarias. 
(iui altari operara dederunt, de oblatis vixerunt 8ub 
Testamento Veteri : ita etiam ministris cvangelii 
licitnm est, quod ab eorum gregibus oblatum est 
accipere; sed nibil, nm pcr actionem ci%ilem, ex- 
igere pntncrmtt. Ad quod trilnmal, qun; nulla 
pra^ter eivilin erant, peterent • Constat ergo nli- 
mentrt pastoribus certa a^isignari potui»^ nulla, 
nisi per eccleitiam ut nnam p^rsonain ; et tunc so* 
lam,quaudoecclcsise decrcta, nou tantnm canoncs, 
ned etiam l^cs essent. U^ges autcm fieri imtlie 
potnernnt, nisi ab imperatoribns, regibus, aliw- 
que aummam liabentibus potestatem civilem. l*x 
Mosaiea dc decimis, ad raiuistros evan^elii applicart 
non potest; quia Moses et summi sacerdotes, snb 
Deo sununmn habncrc pott^statem eivilcm. Reg- 
nabat enim in Jud^eis Deus; sed in ChristinniH reg- 
natunis est; regnatnrns, inquam, ex pacto ; nam, 
per nnturain, nunc regnat ^ue iu totum bumanum 
genus. 

Hactenus osteuBum est, (lastores quid hiut ; et 
qo»e habeant mandata a Christo Servatore, nempe 
prwdicnre, docere, baptiz.arc, et in ecclesiis priesi- 
dere ; ccnsurn eccU^iaslica, in locis uhi fides Cliris- 
tiana probiljctur, quum vim habeat, uemjw ut cou- 
^c^um et convtctum exoommniiieatorum rugiant, 
et in locis ubi fides Christinna lege nmiattir civitatis, 
ut excommnnicatnm fugeut ; etiam postores et 
ininistri, n qnibn.^i eligerentur, uempc ab ecclcsiis ; 
qui» conaeeraverit eos, uempe ecclesise antistes ; 
iinde nlercutnr, uempe a snis ipsorum possessioui- 
b«R,lnbore8Uo,contribntionihusqne fidelium volnn- 



396 




DK CIVITATH CHRtSTIANA. 



■wlniuijn. 



cAP.sui. tariis. Proximo ftutemlococonsiderabimus, qaod- 
nam in ecclesia offieium habeant illi, qui stunniun 
liabcnt potcstatem civilem, iidemquc fidem Chris- 
tianam amplexi sniit. 

Iniprimis, meminissc oportct dcmonstratum supn 
cssc, jus judicandi quu; doctriuse couservandse pad 
utilcs siut ft docendffi publice, inseparabiliter sum- 
iDse potestati civili nimexura esse. Manifeatuni 
enim est, eciam tardis^imis iugeniis, actioues honu- 
num ab opiaionibua nasci, quas habent de bono ct 
malo ab actiouibus ipsis sibi redundaturo ; et per 
conspqncns, oos, qui ohcdicntiam potc^tati cirili 
prcestaro damnosum sibl futurum credunt, ad leges 
viohiuduH facile impelli, ad status civilis everao- 
nem, et belli civilis renovatiouem ; cnjus fugieofU 
causa, civitates omnes institutx sunt. Itaque tn 
civitntibua etiam etlinicis, pastores passim vocati 
suut, qui summam iu iUis liabuere potestatem : p»- 
pulum euim docere dvis uullus potuit, nisi per 
illorum authoritatem. ^fl 

<iuod jus hoc regum ethnicorum, simul ac co^B 
verterentur reges illi nd fidem Christi, sublatum 
esset, non potest credi. Christus cnim spoliari 
imperio reges eo uomine non voluit, quod in ipfnmi 
crederent: ueque ut cuiquam alii subjicereniur : 
necjue ut potestate pacem inter civeji suos conser- 
vandi, et contra hostes defendendi, privareutur. 
Suut urgo rcKes Chrisiiaui, etiam uunc, subditorum 
suorum pastorcs supremi, ct jus habent pa^torcs 
aub se constitucndi, quos ipst idoucott ad pupulum 
instrueudum judicabunt. 

Pneterea, etsi jus pastores eli^ndi penes eccle- 
siam esset, sicut erat tempore apostolorum : sic 
quoque jut> illud peues regem es&ct, qui persoaaa 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 



m 






'ciTitatts gerit, id est, personam ecclesis, ct proiude cap. xlii 
siiie illo fcck-sia tnuta essct. Uunndoautcm cu.'tus 
aliquis in civitate Christiana ]>astoreni suutn eligit, 
h eligit, qui summam liabetin civitate potestatem ; 
eodera plane modo quo, quaudo oppidi alicujuy po- 
pulus pni-lorcin sibi diguDt, eligit is, qui suimnam 
habet polestatem ; omnis enim actio illius est, sine 
cujus coDsensu valida uon est. Itaque quiecuuque 
ex historiis, de pastoribus a ])opulo vel a elero elec- 
tis, exempla adducnntur, pro praijudicio contra ju» 
ejufi, qui civitatem rcpncsentat, habcri non pos- 
satit: quia per illius anthoritatem ehgebautur. 

Quoniam ijritur in omui civitate ChriRtiana, ia, 
qui summc iinperat, pastor ctiam summus est, cse- 
terique pastores illius authoritatc fiunt ; sequitur 
paatorce caetcros iiUus rainistros tantum essc, uon 
aliter quam qui urbibus, provinciis, vel oppidis 
prieficiuiitur ; uon quia subditi illtus sunt, qui do- 
ceut, sed qui docentur. Fieri potest, at rex aliquis 
subditorum suorum |>astorem constituat regem 
aliuin ; ut multi reges Christiani pastoreni feeenmt 
subditorum suorum Papam Rouianuu) ; non tamcn 
pastorem suum illuiu facit, neque subditorum suo> 
nim summum ; uisi potcbtate civili seipsuni spohare 
vellet. In qua civitate i^tur pastores couslituic 
peraona externa, iioii id facit jure suo.sed jurccjus 
quicivitati illi imperat. Adraittuntur autem tales 
quasi ludimaglstri in civitate oliena, cujus rex eat 
paterfRmilias, ludima^stros autem fiUis suis, ab cx- 
terno bomine commendatos, rccipere quidcm po- 
test, se<l non imperatos; pncst-rlim si doctriiiaa, 
qnas docueriut, non ad Eutim, sed ad lUorum eino- 
lumcntum teudere perspexerit. 

Si quis ei^ pastorem preedicantem vel baptiz- 



39S 



DB CIVITATB CIIRtSTIANA. 



CAP.xLii. ant«in vidciis. iiiterrogaret, acut Servatorera nos- 
Df «b.iM< t™"* intcrrogaveruiit sacerdotes et seniores (MattL 
o«fc«««ia. xxi. 23), Qiia tinfftoritait' /acis tsta? et qttis (ibi 
tlcUit istam authorilatcnt ? res^wndere alitcr uua 
pot«st,uisi quod focit ista autburitabe civitatis.ab eo 
data, qui civitatis cst persoiia. Pastores omne», 
prtetcr supremoiii,jrtfr<" ciriH ista faciunt ; sed reii, 
et qnicunque sumiunui babet potestatem, eadem 
faciunt autboritate Dei, sive, ut loquuutur. jure 
ilitino. Regum ergo et summe imperaiitium solo- 
rum est in titulis bahere, Dei graiiarex etc. Epis- 
coporum est, per gratiaiu regis epixcopus etc. 
Nam diviHa protidenlia et Dei gratia idein signi' 
ficant. 

Atqui, si uiiusquisque rex ChristianHs subdito- 
rum suoruui Butumu& quuquc pasitur »it, etiam uon 
solum pnedicaiidi, qund furte iiou negubitur, sed 
etiam baptizandi, sacrameutum ctenie Domiuicw 
admiuistrandi, et t*mpla saeerdotesque couscrnui- 
di, ju8 habere videri potest; quodnon fncile coucc- 
detur. Ncque enim id facerc solent ; neque sine 
imposirione maiimim episcopi vel prcsbyteri fieri 
consuevit. Ut probemus ergo ngi*^ Christionog 
mjnisteriis iUis uti [losse, ratio reddenda cst, tum 
quare id nou faciaut, et quomodo sinc ceremoaia 
Ula usitata imi>ositionis mauuum id, si rolueriut, 
^cerejure possint. 

Si quis rex scicutiEc alicujus humanie peritiis eff^ 
sct, quiu docerc eam publice eodem jure poss«t, quo 
eam docent qui ab illo jus uccipiunt, dubiiim unl- 
lum Cft. Quoniam antcm totius civitatis in illum 
inpumbit cura, ut ipsc in res illas momcnti minoris 
tcnipus suum eoutcrerct, iucommodum pubUemn 
esset. Potefit etiiun rex, si voluerit, litcs civites 




DR CIVITATB CHBIST1ANA. 



399 



rartnUMlra. 



N 



publice cog^Doscere et decidere, uon minore jure, cAp.xi.n. 
quain qui id ])er ipsius fnciuiu uutlioritatem ; nisi 
quod cura reipublicac cogeret gubernaculo indesi- 
nentcr illum assidere, riira n.^riim exiguarutn aliis 
commissa. Siinilitcr Sen-ntor nostcr, qui ccrte 
bapti^are potnit, iieinineni baptizavil (Joh. iv. 2) ; 
sed apostoli ejiis et discipoli illius authoritate bnp- 
tizarunt. Ita etiam S. Paulum in diversis et mul- 
tum dissitis locis prjedieandi necessitas a baptiza- 
tione frequenti excusavit. Cura enim major.nempe 
ecclesije gubenuitio, a curis minoribus vacationein 
postulat. Causa erjtco reddita est, quamobrem bap- 
tizarc non soleant rcges Christiani, nimirum eadem, 
propter (|uaiii liodie pauco^ baptizaut epit^copi, et 
Pai»a paucior<s. 

De mannum impositione, qnatenos ea regibus, \\t 
baptizenl cousecreutque, neoessaria sit, sic consi- 
derabiinus. 

Ceremouia antiquissima npud Judseos erat, tnnt 
publice tum privatim, impositio manuum ; per quam 
deslfniabatur ostendebatnrquc iHTSorin, vcl alia res 
quarcuru[ue, iutcrprccandoin, bcncdiccndum, sacri- 
ficandum, coiidcmnaiidum vel uUoqttendnin intel- 
ligenda. Ita (Gen. xlviji. 1-1) Jacob benedijcit filiis 
Josepli, extcmfetiK tlextram .•suani ttt nnponeret ca- 
piti Ephraiini, (quamvis i-ssct miitor), rt itiniftram 
sHatn capiti Aff/Has/tis. Atquc boc scieiis fecit, ut 
bencdictionem majorem desi^iaro sc minori, astan- 
tibua ostendcrot. Ita ctiam Aaronem jubet Deus, 
(Kxod. xxix. 10), manHx suas impotiere capitt Jn- 
venci ; et rursus (vers. 15), tncmum imponere captti 
ariftitt. Etiam Mosescum ducem Israelilanim con- 
stitncret, (Num. xxvii. 23), impanens manux max 
'ilii, mamiatis iHStruxit; ]>opulo o.^cendeQS» quis es- 



400 



DB CIVITATE CnRISTIANA. 



P( |io(oliila 

1 KlcibalMliD& 



;ap. xlii. sct cui in bello obedire debueruiit. Iteiii in 

cratiouc Lcvitarum (Num. viii. 9, 10) : Admmel 
Levitas coram Jehuvah, ei Jilii Israeli* atauu 
suas SHper ipsos Levitas imponent ; et ifi coii- ' 
demnatioTie blasphenii (Lericicus xxiv. 14): EU*- 
ciio hlasphemum isfttm extra castra, ut qnicmf 
que andieeruttt illum mauus suas stiper caput 
cjus pouauf ; dfiiul-e lapidci enm totiis carlut. 
Quarc autcm manus illi impuuere soU jubebfta* 
tur, qui illum audicraut. oc non potius sucerdt», 
vel Levita, vel justitifc miiiister aliquis, nisi quod 
illorum uemo cuugregatioiii designarc, vel indicare« 
potuit quis fucrit {|ui blasphemavfrat, et coinme^j 
ruerat mori? Horainem autem vel rcm aliam quam- 
cunque per maDum ad oculos ostendcrc, erTori 
minus obuoxium est, quam ad aures aoouue deag- 
nore. 

In tantum autem placuit co tempore cercmoDia 
htec, ut iu benediceuda tota simul eon^regationr,fl 
quin per manuum impositionem fieri non potoit," 
manus tamen versus populum in bcncdicendo ele- 
varunt, nt legere est Levit. ix. 22. 

Eadeni ceremonia usu.s etiam est Christus, ma- 
Tius iu illos impoucns quos suuabiit. aut quibns 
bcnediccbat. Juxta rituui huuc apostoli ct presby- 
teri, ipsumque prcsbytertum, in illo», qaos pasCorea , 
constituebant, manns imposuerunt, et prn illis prc-fl 
cati sunt, ut reciperent Spiritum Sanctum. Etiaui , 
eidem pastori umnus imposita; fuere aliqutindo 
soepius, nempc, cum ad miniHtcrium novum mitte- 
rctnr. Finis autcra impositionis maDuum semper 
idem fiiit, ]>ersonic ad inunus pastorale electa: de- 
signatio exacta ct rcligtosa. A|)ostuli (Act. vi. ti) 
inanuii impoiiuerunt septem diaconis, non ut re- ' 



DB CIVITATB CHRISTIANA. 



401 



cipercnt Spirttum SaDctiim; nam Spiritu Saiicto cap. xui. 
pleni erant antcqnam eligerentur, ut constat ex "" ' ' 
vers. 3 ; sed ut ad murius diacnnonim dcsignnrt-ntur. c™i«i-«it«. 

Qui manuB imponebatit, aiit epijjcopi, aut presby- 
terierant; diaconi munus illud iion fuit. Quos 
PIiilippu.s dinconus Samnriie converternt, in illos 
Petrns et Jonnne» apostoli mauns im|ioRneriiQt, 
(Act. viii. 17), ftf ficriprrfn/ Spiritnm Sfmrtitm. 
Etiam Tunothuus prcabyter manus imposuit ; iUum 
enim admonet Saiictus Pauhis ( ) Tim. v. 32), ne citi- 
ijunm tvbito mfinns impoHeret. In 'nmotheum ma- 
nus imposuit (I Tim. iv. 14) prfsbyterium ipsuni. 
Quomotio autem presbyterium mnnus imposuitr 
Quando prcshyteriiim id facit, intelligendum est, per 
manus antistitis, sive presbyterii prjesidis, factum 
esse; is aulem videtur fuisse \\m Paulus, qui (2 Tini. 
i. Q) jubct illum cxuscitare dunum Dei quod iu eo 
crat pcr impositionem manuum suarum; ubi obiter 
uotaudnm est, per donum Dei non intelligi Spiri- 
tum Sa/ictKm,tpTiiam inTrinitate per.sonam, sed in 
Timotheum diviua dona coUata. S. Paulo maous 
impositas bis fuisse legimus: semel Dnmnsci (Act. 
ix. 1 7i I S) per Ananiam, cum baptizaretur : et 
iterum Antiochia* ( Act. xiii. 3), cum mitteretur pnc- 
dicntum. Usus crgo hujus in pastoribus ordinnndis 
ceremoniae ts erat, ul personam ejus, cui poteata- 
tem talem coucesserunt, deslgnarent. 

Homiui ergo, qui domidi et haplizandi potcsta- 
tem aiite tiabuissct quam mauus iUi impuncrenturt 
impositio uiaQUum nihi) contribuerc putuit, nisi uc 
fidem doceret Chri»tianam. lUi vcro, qui aatequam 
Cliristiani fierent summam habuemnt potestatem 
in civitatibus suis, potestatem novam ab iraposi- 
tiouc munuum uullam accepcruut. Ktiam subTes- 
VOL. III. D D 



4f)2 




«E CIVITATR CHRIST7ANA* 






CAP. xi.li. tamento Veteri.Ptsi, diim pntipstas «unima i» ssacer 
dote erat, jus con&ccrniKli ille solus haberct : oUiei 
tumcti crnt, postquaiii iJopiUus sub rcifibus e^sc ous 
pisseiit. Nam (1 Rvg, viii.) populo benedisit, teni- 
plum consecr«vit, et publicjts precea proauntiavit 
Satoraon. Constat er^, babuisse illum uou »olDia 
regeiidi ecelpsiam, sed etiam funotinu<rs onines eo- 
clesiiu!tica3 exercendi potestatcm plcnam. 

Sed quid, iuquiet iillquis, si potcstas summa sit 
penes fcmiuam, habeuie iu eccleKiis prsedicaudi eC 
sacraracutaadminislrandi putcstatem fcnuim r Sdo 
feminis in ecclcsia prohibitum cssc loqui. Id ^tiu 
non impedit, quin feminn, qua; suroma potestatc 
pncdita cst coustitucre viro:* possit, qui iu ccclcKiis 
ct loqui ct cactcrn administrare omuin uuthoritate 
civitatiH, id est kuu, ]K)ssint. Autlioritas enim mai- 
culinum et fcminiuum uon recipit. Femiiin: i^tur, 
etai officia omnia excrccrc non posMmt, illos tamen, 
qui ea exercemit, possunt constituerc. Reg;tna 
Eliznbelha auuo primo re^m sui, cuiu supremutuni 
Kcclesia; Aufilieana: sihi vindicnsset, legem tulit ut 
ministri oiunes ecclesiarum, si bcucticta siia reti- 
nere vclleut, supreinntum ejus eccletiiasticuro ciim 
jurnmeiUo n£rnt'sccrcnt. Jnraverunt ergo inulti: 
multi etiam aliquamdiu recusaveniut ob lioc lan- 
tum, quod videbatur illis, si jura8«mt, fore ut regiiHi 
per illos videretur posse sacramenta in ecelesia ad- 
ministmrc, et functiones c«teras pustoralcs ipsa 
exercpre. Postquam autem regiiia scripto pubtico 
promiserat ae id non facturam esse, tum dcinuni 
jnrnverunt. Quo serupulo manifestum prat, miuis- 
tros illos in opiiiione illa omne^ fuisse, Hutboritatem 
quidem tunctiouespastorales excrceudi cum supre- 
matu ccclesiffi eonjunctam sempcr esae, exercitiun 
autcm Holisviris coiiveuire. Ucgiiiaergo uon modo 



-i 



DB CIVtTATK CHRISTIANA. 



^03 



•H rlr4l4«li4'JL 



ftb exercitio talium functionuiu se abstinuit, sed cap. xr,ii. 
etiam rerum eccle«iosticarum curain diplomate suo -^^ 
episcoponim coiivocatioiii una cnm paucia con&ili- 
ariiK suis totam commi««it. 

Ab hac jnriscivilis et ecclesiastici eonsolidatione 
iwtestat^m habeiit rcges Chriittiaui in subditos suos, 
tam iu rebus :ul retigiotiem quaui lul politiam |)er- 
tinentibiis, quantam homo homini super sfipsiim 
dare potcst. Pott-st er^ is, sive homo sive cu-lus, 
qui summam habet poteslatem, renim eceleslasti- 
carum cnr«e pra;ficere in dominiis sui», si vohierit, 
ut in plarimis locis hodic fieri cernimus, homiuem 
externum- Sed is qui sic prte6citur, jure chiif^ 
Dou Jttre Jivitio, «ffioio suo fuiicitur ; ct proinda, 
quoti<^ hono puhtico exptrdtliit, eodem jurc, qno 
priefectuft erat, deponi rursus potest. Potesl etiam, 
qui suinmam habet potestatem, religionis procura- 
tlouem unl e.v clvibus vel civium ecetui commiltere, 
si voluerit, potestatemque illi dare ; vel titulis pris- 
tores, quibus vult, oniare, et eirca eomm merce- 
dera et alimeiita leges conatituere quaii ipsi vide- 
bitur ; luodo quod farit, ex sincera conscieiitta, de 
qua judicat solus Deus, proBciscatur. Ejusdem 
etiam est, Scriptururum Sacrnrum interprctes con- 
"Btituere, ut cujiw imthoritite fiunt leges. Ejusdt;m 
cttam est, excoinmnulcationibus viiu pnestan; per 
leges SUAR pccnates ; quibus libertini obstinati liu- 
niiliart, et ad unionem cum crclcsia reduci pos.sint. 
Potestatem deiiiquein rebuKomnibns.tumcivilihiis, 
tum ecclesijuiticiB, <jiiatenus ad acliones et vcrba 
nttinet, summam hahet. Actiones enim et verba 
tantum cognosci, et ab hoinitiibus accusari possunt. 
Eoritm autem, qiux ncousari ab bominc non pos- 
suui, judt-x uuiuiuu prstcr Deum nullus e&t. 

D D3 



404 



DB ClrlTATB CHItlSTlANA. 



CAP.KLII. 

D* fBltmlate 

fceMMra. 



Quaiiquam qu« haclcnus dicta sunt, satis per- 
spicua ndeantur, ct potcstati ccclesiasticie rcgibits 
Chriatinnis asaerendae sufficiunt ; quia tnnipn potes- 
tatem illam ia omnibus civitatibus poutitice^ Ro- 
maai sibi orrc^aiit, et CRrdiualis Bellarminus in 
oontroversia ele Summo Pon/ijice, jus poulilicium, 
quaiitum pos^ibile cst, propiigiiuvit ; ftinilnmenta 
ct arguuicntoruin ejus robur brcviter examinare 
ncccssarium essc duxi. 

Libronim quinque, quos de hac re scripsit, primus 
tres continet quBestiones : unam, specieruui regimi- 
uis trium, inouarchia, arisCocrati<F, (lemocratia, 
quffinam sit optima. Concludit antem nullam ha- 
rum optimam esse, sed q\uirtam, ab his mixtam. 
Secundam, quarnam hnnnn regendie ecclesiae 8it 
optima ; et sententiam fert pro mixta, sed quA 
ma^is particijiaret de luouarchia. Tertiam, utrum iti 
hac mnnarcliia mJYta, moiiarchic lociun halwrct 
Sanctus Pctrus. Qnod ad primam conchisioiicm 
attinet, satis (cap. xviii. supra) demonstratum est, 
quod in oiniii furma civitutis, cui obedire humiues_ 
obUgari pGSSuut, imperium summum simplex 
absolutum, m)n mixtum sit. In monarchia enim" 
unus homo totius civitatis potestatcm habct, 
proinde quamcunque aliu5 potestatem atleptiis sil; 
eam adeptus est jure illius, et quamdiu illi videb^ 
tur possidebit, et in illius nomine potestate sua utl 
debct. Etiam iu aristocratia et democratia unicum 
erse ca:tum supremum, eumque eandem habcre po- 
tcstatcm quam habct in monarchia monarcha ; et 
proindc, non mixtum imperium, sed absolutura. 
Pra;terea manifestum est, si monarchia aliqua mixta 
dici pusset, etiam monarcha aliquis dici posset mix- 
lus. ! toc autem absurdum est. I>c tribus autem 



DK CIVITATE CUSISTIANA. 



406 



IKi |IUlAtllLD 



speciebus simplicibns antettictis, qnaenam sit op- cap. \lii 
tirna, iti eo loco, iu quo earui» uua cuustituta jam 
sit, disputare ncfas cst ; propterea quod ca, qua; 
constituta est, cseteris omnibus anteferri, defendi, 
et optima appellari debet ; quia is civis, qui aliquid 
faceret quod ad subversiouem ejus teuderet, tum 
le^es nuturic, tum leges divinas positivasviolaret. 
Prscterca, ad potcstatem pastoris, impcrium noa 
habotiti}!, quHB forma civitatiH optima .sil, uoii pcr- 
tinct iiiquirere ; cum voeentur pastores, iion ut ho- 
mines regerent imperio, tted doctrina et argumentis. 
Moiiarchia euim, aristocratia, et demucratia, impe- 
raiitium, noii pajitorum speeies denotant; vel tres 
dominos, non tres ludimagistros. 

Secunda ergo conclosio, de optima specie regi- 
minis ecclesiic, ad qutestionem de pote«tate ponti- 
ficis Komaut extm dominium cjus temporale, ni- 
bil omniuo attiuet. In dominiis enim civitatum 
oliarum, mcre paKtoritiura est. 

Ad tertiam conclusionem prohandam, ncmpe 
Sanctum Petrum ecclesije ftiisse monarcham, ad- 
ducit itnprimis locum S. Matth. {.vvi. 18, 19): Tu 
ex Petrus, et suj>er fianc petram tedfficabo meata 
ecclexiam : el portts injeroritm non superabujit 
eam : ct tibi dabo ctaves regni ca^loium r et rjuic- 
quid Ugaceris iu terra, erit ligatum in ceelix : ct 
quicquid soheris in terra^ erit eoiutum in ctelis. 
Qoi locus rectc intellectus, uihi] aliud probat, nisi 
ecclcsiam Christi pro fundamento nuicum hahere 
articiilum fidei, quem Sanctus Petrus nomineapos- 
toloruui hic profc&sus est, nem])c Jesum esse Chris- 
tuin ; qua; profcssio Scrvatori nostro ea vcrba di- 
eendi occaslonem praibult. duoil ut clarius iiilel- 
ligalur, scieiidum est, !>er\-atorem nostrum per scip- 



40G 



DB CIVITATE CHRISTIANA. 



ttapMeMIe 
icdniutka. 



CAP.XLii. &um, per Johiuinem Baptistam, et per apostolos, 
iiihil lUiuil dc! fitle prn^dicassc prtctprquam <]iiod 
ipse esset Cliristas. Jnhannes (^fatth. iil. 2) hoc 
sohun pritdicavjt, rrgmm Dci approphrquttt, Idem 
Scrvfttor noster prardicnvit ipse, (Matth. iv. I"); 
tit duoilcciiti a|>ostolis lii lunudatis dedit Sunator 
noster, (Matth. x. 7)) «t id(!m pncdiirarcnt. Arti- 
culus illefidei ChristianjE ftnuhnncntali-i erat. Post- 
<]uam i^tur apostoli a prjedicatione articoli ha- 
jus ad Christum reversi essent, mterrogavit illos 
Christus cunctoB simul, iwn Petrum solum (Matth. 
xvi, 1 3): Qnrmiiam exse me iHtHut honiiites? FiliKm 
liomitiis? llli vero dixenint (vers. 14.) : jHii qtU' 
flem Johanttem Baplixtavi, alH rero Etium, alH 
vero Jcrcmiam, uut itimin ex prupkrtiis. Tunc 
autem (vure- 13) interrogavit illos sinml omnus, 
uoii Petrum solum : Vos autem qnem mc dicUis 
esie ? Itaque (vers. 16) Sauclus Petrus pro oiniii- 
bns resjiondit : Tu rs Chrittlvs^jiliux Dei virenli» : 
(pii articulus, ut dL\i, fidei totius ecclesia; fiiud&- 
incntum Qnt. Atque hinc occasionem coepitdicen- 
di : Ttt es P^tritM, et super hanc petram a-f/i^eabo 
meam eccte»iam etc. Manifestum ci^o est, ]ietraio 
ocelesiie fundamentaleiii aliam intellect-ini non esse 
eoloco,pra,'ter fidei artiL-uIuin illum fuiKhinR-ntalem. 
Sed qnare, dicet aliquis, interponit Christus verba 
illa» TuesPetrits? Conslderandum ergo cst nixisto- 
luni cognominatum ftiisse a Chrisio Ccphnm, id est, 
Graicc wtT/jav vcl a-irfior, Lntiue iapiitcm. Postquam 
igitur articuluiu huuc Petrus confessus esset, Scr- 
vator nostcr, ad nomeii ejus alludeiis, dixit, Ta et 
Petrus, cl suprr hanc petram afdijtcabo etc: tan- 
quara diceret articidum illum, JctHm exse CJiristum, 
tidei, per quam ecclesiu erat Christiaua, esseutialem 



QE CIVITATE CURISTIANA. 



407 






¥ 



sive Jandamentalem esse. Qaod si Petmin tunc ec- cap. xlii. 
clniiia: regem con.stituerf! volui»»et, qvmni facite fuis- 
set verbis disertis id dixisse, 

Proximis autein verbis, i/a//o Hbi clavfs ear/o- 
Titm elc.t uil aiuplius 1'etro qtiaiu cieLeris discipiUis 
datumust (Matth. x\iii. 18) : quieqttid /igareritis 
in ttrra, lii^ubitnr in coelo^ et quieqnid solveritis 
ia tfrrn, xo/vetur in eai/o. Sed uie«u<|ue ]oeum 
Iiunc iuteqirctetur, dubium nuUum est, quin potes- 
tas boc loco data pertiucat ad cos omnes, qui sum- 
mam iu civitacibus suis potestatem iiabent, mndo 
Cliristiani siiit. Adeo ut Sanctiis Petrus, vel etiaia 
Servator naster ipse, si aliquem eorum ad fidem 
Cbristiauam couvertissct, qula tamcu re^aum 
Christi Dim e^it liujus muiidi, coiiverteiidi subditos 
proprios illi sol) rcliquisset; aUo(|ui regiio illum 
privassot, pui doMnidi jus adhrerct iuseparabiliter. 
Haic ergo sufhciaut atl refutatiouem libri hujuspri- 
mi, in quu proi>are conatus est mouareliam eccle> 
sise uuivenialis, id e^^t, Christiaiiorum, fiiisse Sanc- 
tum Petrum. 

Ldber seciindus duas habet couclusloues: alleram, 
Sauctiim Petrum Roniic fuisse episcopum, atque 
ibi uiortuum esse : olterau, successores illius csse 
pouti&ccs Rr)mauos. Quurum utraquv quasi dubia 
hodie dispututur. Si-d si utraiiiqii»: vi'niin esse 
concesseriinus ; u taiaeu pcr epincopum Htimunain 
monarc/tatn ece/fsitv, sive pastorem oranium su- 
premum intelligat, non Sylvester, scd Constnntinus 
Mnguiismonareha ille erat: et ut Coustautinus, ita 
etiam imt>eratores Christiaui onines impcrii Ro- 
iiiaui cpiscopi jureerant; Romani inquam imperii. 
iion (otins orbis Christiaui. Eraiit eniui teiiqiori- 
biis illis ;^'ntes Cbristiaiia: uoiiiiulla:, qme iiapcriu 



408 



DK CIVITATK rHRlSTIANA. 






p. XLii. Rumauo non coiitinebantar. Atque hoc reKponsQta 
csto libro secundo. 

In bbro tertio qusestionem trnctat, aii Papa stt 
Antichristus. Quod papa sit Antichristus, eqai- 
dem probatum uust|UAm vidi. Matiifestum autein 
est, prophetas Veteris Testawenti pracdixisse, Jn- 
dieosque Mcssiau, id (tst Cliristutii, ventunim e&se 
tlt rcgnuiii Dci, quod rcjectuui fuerat, restitucrfl, 
e\i>ectassc. Expectatio autcin illa tmposturis aio- 
bitiosuntm Itominum, qui re^tiare conareutur, qui- 
que pupulum per miraculu fuka, per vitnm hypo- 
criticam, vel per orationci ct docCrinas blandas, 
decipicndi artem calluerunt, eos obnoxios reddidiL 
Proptcr hanc cau.sam Servator noster et apostoU 
populum iiioiiueruiit, ne prophetis etChri^tis fulKi& 
temere credereut. Faisus autem Christus iutelli- 
^batur is, qiii se Christum e8se, ciun iion es^ct, 
profitcbatur ; et vulgo appellabaiitur talcs Anti- 
c/tris/if ea signtficntionc, qua in schismatibiis, aiter 
de papatu contcndentium, vocori solet Antiimpa. 
Autiohristus autem dua» habet notas essentuiles; 
alterain, quud Jesum esse Ckrtstum neget: alteram, 
quod seipjium Christmit ease dicat. Nota prima 
(!St hiiec (1 .Toh. iv. 3) : Qnictinqitc spiritns noti pro- 
JitetitrJesum Christnm in carue cmtiase, ex £)co ..u-i 
eat ; el Antichrinti est, Altera habetur iti verbis 
Servatoris nostri (Matth. xxtv. 5) : Mniti ccHtettt 
suh tmmiut meo fHcente», ego sam Christus ; et 
muUox seduceNf : ct alio loco (Marc. xiii. '21): Si 
qiiis robis dicat, ecee hie est Cltrtstm, Ulic est 
Christus, nc credatis. Antichristus ergo erit 
Cliristus fnlsu^, id est. aliquis qui se Christum esse 
profitebilur, uec est. K\ diinbus liis uutts, nenipe 
Jegitut esse Chrislim negare et seipsum esj» 



^ 



I 

I 




DE CIVITATB CHRISTIANA. 



409 






Chrhttm ci^rmar*', spquilur, Anticlirmtum debcrc cai". xlii 
esse veri Christi hostcm. Ex multis autem Anti- 
cliristis, umis prscipuus est o Avr(x/K<rroc. Jam, cum 
poiitifex Romauus ueque C^irUfiim se esse dicat, 
neque Jcsum cxsc Christum neget, quo scusu Anti- 
cliristii.s dici possit uoii iutelUgo. Niitn Aiiti- 
christQs non cst qui Christi vicnrium, scd ipsum 
Christum se eisse dicit. Teraporis ctiam, qiiaudo 
Antichristus hic pneeipuus vcntunis est, notam ali- 
quam, etsi non valde perspicuam, liabemus. nempe 
(Mattb. xjtiv. 15-2*i): rum cideritis abominafionem 
ilUira vasialTicem, qatc iHcta est per Danielem 
prophctnm^ positam i» loco sancto : et, crit ttinc 
q^ictio magna, qmdis facla itonjuit a principto 
muHdi ad hoc iisqtte tevtpits, neqne unqitamjivt ; et 
niai decuriati fnissent tlies iUi^ periret omitis 
caro. Scd afflictio illa noudiim veuit. Seqmitura 
euim statira est obscuratio solis (vers. dD, 30) : Et 
slell^ eadent, et polestates cashrum eoncuticntiir ; 
et tune appnrehit signwn Filii hominis in cwlo,ete ; 
et videhunt Filiitm homiuis vetiienlem in niibihns 
cum pofentia et gforia intiita. Nondum ergo vcuit 
ille Autichristiis ; pontifices autem multi et vene- 
rnnt et ahierunt. Potestatem quidem in domi- 
nii)« alienis lcglitlativam sihi a.fsumuut, et regnam 
quoddam usurpant ; sed in hoc muudo, nec ut 
Chrislns, sed ut pro Chrisio usulrpant; id quod 
nihil habet in se dc Aiitichristo. 

In libro quarto, ut probet jmntificem Romfmnm 
tn coiitroversii.« omnibiis tum fidei tum morurn so- 
premum esse judicetn, quod tanciuidem est ac si 
ilhim Chri^tiauoruin omniuin monnrchain absolu- 
tissimum cssc dixissct. trcs adducit propoHitiones. 
Primam. judlcia ejus Inffillihilia csse: sccimdam, 



410 



DB CIVITATR CHRISTIANA. 



DvpMMlM* 



cw.-xhu. quott in Clirigtianis dotiiiiiiis pntestatam habet 
1^^ coiidcndi, tllosque puniendi qui illa.>i trnusgre* 
diciitur : tt-rliam, SLTvatorcm noslnim jurisdictio- 
ncmec'cle:iiat)ticiimonuiem iii ponti6cem Romuiaia 
contuUsse. 

Pro judiciorum papalium infallibilitate, mulia 
a<idueit Scriptnrffi loca : primum, Luc. Xiii. 3 1 , .13 : 
Sim0H, Siinuit, ecce, Sutanat petit vos, ut venliUl 
aieut triticum ; sed ego preeatus stim pro te^ ne 
itejiciat ^fides tun : tu iffitur, aiiquanfio conrergtu, 
slabHifrutres. Ex quo loco BeUariniuus coiicludit, 
Cbristum Simoui 1'etro diio couce>i.sisse privilcgi»; 
unum, quod ucc ipsc ucc sucecssores cjus qoic-j 
quam, vel in fide vel in uiuribuij falfiuia, au^f 
alicujus \m\KR definitiom coutrarium, defiuirent. 
Sed locus ille totus otleutius considerandiis est, qui, 
ut mibi videtur, coutrarium probat ejus quod pro- 
batum ille vellct. Sncerdutes et scriba; Servatoris 
nostri in festo Paachse occidendi consilium inierant, 
quem Jndas etiam jam iULi prodere delihcronit. 
Venit autem ad festuin Christus, et cum Pascha 
una cum Apostolis celebraret, dixit illis festum illud 
se itenm» celebratunun uou esse, antcquam vBnit- 
set repnim l)ei; dixit etiam utab uuoeorura pro 
dcrclur. Cani iKiturapostoliChristum aute Pascba 
proximuni rcguaturuin esae credereut, iuter se quit 
esset tunc maxmtts i» illo reffno, (vers. '24) conteu- 
debant. Uunpropter Ser^ator noater illis dixit 
(vers. d'j-30): " reges qiiidem ethnicos dumiuium 
exerccrc in subditos suos, et bcncfactores appcllari ; 
vos antcm non sie, sed uiius vestrum alteri dcbet 
ministrare. Rc^num quidcm vobis dabu, sed 
quale uiilii dcdit Fater tueus, sed noti haliendum. 
aute adveutum meum ; tuiu demum comcdctis 




DE CIVITATE CHR1STIANA. 



4li 



bibetis ad meiisam raeam, ut sedfbitLs super thro- cap. xui. 
nos, jutlieimtcs tribus Israelis." Regnum autem hoc — ' — ' 
sauguliie Christi et martyrum ejns i-edimeiidum .«uliMiich 
erat. Tum ChrJBtus ad S. Petrum convei-sus, verba 
illa supra citata prouuntiavit, Simwi, Simou, elc; 
qiiibus si^tficabat Satanam npostolis prosentis 
dominationis, quo fidem eorum de regno venturo j 

rieJ)ilitarct, spom illis suggessisse ; precatuiu autem 
esse m pro Petro, ne illius fides deticeret ; illumque, 
qui scirct rcguum Oci uou esse ex hoc mundo, ut 
frntres snos iu eadem fide cou&maret jussisse. 
Attjue eo etiam pertinet re8ponsumPetri(ver3.33): 
Dominc, paratns sum tccum ire in carcerem et 
ad tfiortcm. Manifestum ergo ex hoc loco esl, uoo 
fiohiDi S. Pctro nullam <Iatam essc, sed etiam iu 
mandntis hahui.-^e, ut cieteros apostulos doceret, 
jurisdictioneni illis debitam non es*e. Nrque pro 
S. Petri, iu seuteutia tereuda de articulis fidei, iu- 
fallibilitate operatur quiequam adductus textus ; 
multo minus pro infallibiUtate sueee&stirum ejus, sed 
potius contra, proplerea qund dieitur in plurali 
" cribrnre petit roji," sed singiilariter " precatua 
sum pro te." 

Loctu sectuidus cst Matth.xvi. 18: TuesPeirus, 
et Jitifter kanc petram tcdijicnbo nteam cccleiiata : 
et portfF inferorut» non pnepulvbuiit coitiru eam. 
Unde amplins iuferri nihil potest, ut superiun oft- 
tensum est, quani ((uod contra Petri eonfessionem 
illam, JcittJi fst ChriitfHs Jtlins Dei, jwrta; iufe- 
roruin non pnevalebuut. 

Textus tertius esl ex Joh. xxi. Ifi, 17 : Pn.sce 
oven tHeax. Hoc autem non imperandi, sed docendi 
maudatumcst ; idque tamdiu tuLitimi, quamdin rex 
ChrLstiiinus non c»set, qui i>otestutcm illuiii putustati 



412 



DB CIVITATK CHRISTIANA. 






CAP. xMi. civili adjiinctflm liftberet Sicnt enim ab Abmhaino, 
non a mercenorio poscit Deus rationem admiuistn- 
tionis douiinii sui puterui et despotici, ita etiam a 
re-gibus et suminis itnperantihus idem rationemad- 
minislratioiiis civitatum Buarum exiget, iioii a mer 
ccDurii!!, sed ab ipsis. 

Lociis quartua eat Exod. xxviii. 30 : Pottes im 
tacro ilh pectortdi jnris Vrim ct T/iutniui/n, 
*ju(e siRt supra cor Aaromf: queui locum a Septua- 
ginta redditnm esse dicit |>er kiiXtuaty Koi a\ii9uav, id 
est, ePHicitliam et vcritatem ; ijicie autem concludit 
sacerdoti sommo dntam esse lucem et veritAtem. 
Quicfiuid auteni signiificant Urim et Thummim, 
niaDifcstuin tameii est ex eo textu, data ea estfe sa- 
cerdoti sumino, id est, illi qui summam iu cixitate 
Israelitaruin liabuit potcstatem. Miiitat ergo tei- 
tus hic aummo imperanti civili contra supretnat 
ecclesiaaticum pontifici±s Knmani. 

Ut pro1>et judtcia pontificis circa iiiores infalli' 
bilia csiic, lucum citat Joh. xvi. 13: Cum auicm 
■venerit ille *piritus reritatis, dux ri« vohis erit in 
ontfiem veritatem. Cum judicia omnia, tum fid^ 
tum monim, regibus sustulerit, quid habent om- 
nino quod facinnt reges? Quns leges fercnt, eum 
]cx nulla f\t qua; non sit aut regula moruin, ul_ 
ne qais sit homicida, vel fiir, vel mccchus, vel^| 
mendax, vel avarus, et similia ; aut regula fidei 
et cultus divini. Sed verba textus considereniHS : 
SjiiritiM teritutin tiux vobi« crit in omnem terita- 
tem; aii rccte iufcrtur iude solius |)ontificis esse 
judicare de muribus civium iu civitate aliena. 
Quid ha!)ent commune veritas pt imtres. Veri 
verborum est tantom; niores autcni hominum suiii 
sub le^bus Wveutium. Mores doceri quidem pos 



Eun^ 
alli-l 



DB CIVITATE CHRISTIANA. 



413 



sunt a summo pontificc : scd an boni, an mali siut, cap. xlii. 
nisi in suo ipsius dominio, judioare non debet. ^^3|^ 
Etiamsi verum esset, non possc omnino errftre Pa- ««i«i«<»'i^» 
pain, id taineii jus judiraiidi in civitatibus alienis 
uuUum contribneret. Dcinde a ratioiic natnrali 
proinfallibititate Papje arguit sic : Si Papa in rcbus 
ad salutem necessariis errare posset, tunc ad salu- 
tem ecclesiiE uon satjs a Christo proMsum est; 
propterea quod doctrinam Papje sequi nobis im- 
peravit. Ubi autem Christus id jusserit, aut omniuo 
de Papa locutus sit, udq ostendit. Etiam coucesso, 
Papse datum essc quicquid S. Pctro datum cst ; 
quia tamen iu Scripturu Sacra nusquam jubcmur 
obedire Petro, iujustus esset qui, si facere aliquid 
Petnis juberet quod legibus i»atriis contrarium es- 
set, iili obe<Uret. 

Po.'*tremo, Pnpara potestatem habere snmmam 
per totnm orbem Christianum in rebus civilibus, 
uequc Papa, neque eccle-sla definivit. Nou ergo 
obligantur juriiidictiouc-m ejus iu rebus mondibus 
Sgiioscere omnes Chri.stiani. Imperium enim civile 

imnm, et snprema de controversiis moralibus 
judicatio, eadem est re.<; : imo, reges Don mo<lo quid 
sit justnm et injustum in actionibus definiunt, se<l 
etiara justitiam ipsam per leges suas fueiunt ; jus- 
titia autem et inju.>;titia ad moraliapertinent. Ne- 
quejustum aut injustum in moribus quicquam est, 
nisi id quod ita factnni cst perle^es ciiilcs. 

Ut Papam potcstatem habere in civitatibus alicnis 
legislativaui probct, adducit locum Deut. xvii. 12 : 
^iV antem ille, qui/ecii svpcrbe, ut non aNJtcnltei 
sacerdoti conxlanfer minislranti Jehova Dco tuo, 
ttuijttdici ; utique moriefur vir ille, ei iolUs malum 
illnd ex laraele : obUtus, quod, summuit saccrdos 



4H 



DR CIVITATB CHRISTIANA. 



Do |inl#>lila 



CAP. sui. snmmam timc haberet potestatem civilem, judice»- 
qne ruI) se constitueret. Nihtl aliud crgo probant 
vcrbn illa, nm <)UO(l vtr illc, c|ui snmnio imperanti 
civlli oliecliro rccusavcrit, moriirtur, etc. Id quod 
conclusioni lli^llannini directe cnntrarium est. 

Secundo, adducit textuui Matth. xvi. 19 : Qirfc- 
quitt lifrareris in terra, etc ; ct itn intcrprctatur, 
ae &\ pote^tas illa ligniidi es^^et potestas le^slativa; 
quam potestatem locushicatttibuit potCRtati civili. 
Scribw! eiiiiti et Pharisiei sededant tuiir, uou Petmi, 
in cathcdra Mosis, et propterea Ugare idem erai 
quod Icgcm fondere. 

Locus tcrtius e^ Joh. \\\. \7 '• Ponce orea mrat, 
id quod non est lcgibus cogcre, scd doccre. 

Ldcus qtiartus t-st Joh. xx. 21 ; qni lortis prubat 
contrarium. Verba «nim sutit: Sicu/ t»isii mt 
Pater, ifa et ego mitto ros. Cbrist^iw autem mial 
Dcos, nt mortc sua credeutes iu illum rcdimeret j 
etut per pncdimtionom ipsius et npostolonmi suo- 
rum fld regnuni suum fiiturum in mundo vcntum 
illos priepararet. Cuni ei^o Peus Pater filium suura 
leges in hoc niundo laturum non iniserit, multo 
minus potiistatcin illain derlit Sancto Pctro. Locus 
crgo hic suprematum ecclctiiosticum ct iinperium 
civile coiijuiigit, eonira id quod ex eo IJcllarmiuus 
inferre x'oliiit. 

Locus quintus est Act. xv. 2S, 29 : Visum est 
Spiritm Sattcto et «ohis, ne quod amplius impone- 
remus oHus prater necessaria tsta ; ui atistincaiis 
ab iis qtue sunl immolata aiiuulacris, et aanguitie, 
et xi{ffocnto,etfornicalione. UbiperoKM* imponere 
iiitelligit potestatein legislativam. Sed locum bunc 
UelliLnniiius, etsi Latinc scribcre satis scirct, non 
satia intellexit, vel si iiUeUexit, vcrbis illis ud.i>ales- 




DK CIVITATR CHRlfiTIANA. 



415 






tatem pontifieiam scicns abusxis e8t. Quod lege cAr. xi.n 
imponitur, si quidcm grave sit, vocari ctiam oims 
potest per metnphornm. Ftiam qiiod a medi(K> 
imponitiir je^otinti hil>endmii phRrumnum.si gmve 
sit, etiam onns appellari potest. Uiiod iv\ iiii])niiit, 
ad honum impentntis, id est, ad bonum pubUcum 
im{>onitur ; iduoque is, cui imponitur onus illud, 
perfcrre quatenus potest, oblifcatur. Sed quod a 
medlco imponinir, ad bonum sohus wgrotantis im- 
ponitur, neque nliud est quara conralescentiee adi- 
piMTeutUe apposita couditio, quic si duriuscula sit^ 
appellatur onus. Et sicut pranocpta mpdicomm, 
ita quoque pneecpta pastorum .sine authoritate 
civiH le^res non sunt, sed cousilia; quse sequi vel 
neghgere suo cujusque periculo permissum est, 
Tale autem crat onus. de qno in hnc texlu .sermo 
est, nempe, qaod gentihus conversi.s ab esu eonim 
animalium quee simukchris immolata craut, ct ab 
Cfiu nuffocnti et sangninis abstiueudum erat. Sctl si 
prohiheatur esus «kuguini^, et proUihitio illn sit 
le.\ qiiam ohligamur omnes Christiani cnstodire ; 
quare hoiUe Christiani uhiqne, etiom iu Uoma' ipsa, 
sanguinem volgo comedunt ? Apostolomm ergo 
acta concilii iegea esse, ex hoc textn Bcltarminus 
non probavit. 

Locus sextus est Rom. xin. I : Omnia atima po- 
testotibus sHperrmhientihus suhjecta esto : Tion 
enim e»t jtotextdJi tttxi a Dco : id quod intelli- 
gendum cssc vult, non sohim de principihus sccu- 
laribus, scil etjam dc ccclesiaaticls. Ad quod pro 
responso, id quod siepe ante dictum est refcram, 
«imirura principes ecclesiasticos prpeter priucipes 
civitatum luillos esse, nec fuisse unquam. Nam 
a ajKistoius voluisset subditoa uos^ non solum priufn- 



410 



DB CIVITATB CnRlSTlAXA. 



O» IBlEiliile 



CAP. XLii. inhus nostris esse, sed etiam Papae, qui cat princcps 
extemos, iraposuisset nobis ouus iioii soIuiq jrrsTe, 
sed etiam quod Cliristns ii>se (Matth. vi. 24) pro- 
unntiAvit es.sc iinpo.<<iil>ile, ncinpe t/Hohu.g c/ominu 
timui aervire. Qtiaiiquam autem Sauctus Paul m ali- 
culn {2 Cor. xiii. 10) dicat : "Seribo kae abse»*, ne 
prttJienx uferer acrimonia, Jtixta potestatem qnam 
mihi C'hrUttt£ tfedi/ ;" uon tanieu intellexit Saiicms 
Paulus poteiitatem sibi datam (sse occidendi quen- 
quam, aut iiicarcerandi, aut mittendi in exilium,aat 
flageilandi, nul pecuuia mulctnndi ; sed tantumei- 
communicaiidi, id cst, sine polestate civili excom- 
muuicatum rugicndi ; id quod gjcpcnumero excom- 
municauti quam cxcommunlcatn grarius est. 

Scptiuui» locus I Cor. iv. 21: Qnitl tulti»9 
Cum virga reniam ad ros, an eum ekarifate et 
spirilii lenitatis ? Hic rursus loquitur Sanctus 
Paulus uon de puuitione, sed de ceDSuru ecclcsiA&- 
tiea, qua' itua natura pcBua non est, i^ed poeTiti' in 
seculo veuturo dcnuutiatio. Noudum ergo potea- 
tatera episcopi Romaui probavtt esse le^slativam. 

Locu.i oclavus est I Tim. iii. 2 ; oportet auieai 
rpiscopum unitis uxoris vtrum esse : quam dicit 
e.*^u legem. Credideram quidem, legialativam in 
ecclesia potcstatcin soli ccclcsi^e mouarcbiie, Sancto 
Petro, concessain esse. Contrarium aulem apparet 
ex lioe textu, cum Panlus etiam potestatem eandem 
babuerit. Diceut forle, Paulo a Petro prajceptuni 
hoc datum esse. Neque tameu sic lex erit ; cum 
Timotlieus neque Petri neque Pauli subditus e&sel, 
sed discipulus. 

Tcxtus nouus est l Tira-v. 19 : Adeersua preshy- 
iernm accusationem ne recipito, nisi sub dttobHS 
aui tribus teatibus. Rcspuudeu, ut ssepe aute. 



DK CIVITATK CHRI8TIANA. 



417 



Or piilnlala 

Mclrii..t1Uii. 



prasceptum hoc, coiisilium quidem sanum esse, sed cap. nlii 
legem uoti esse. 

Locus (Immiis est Luc. x. 16 : Qui vo» rmdit, 
me autfii ; et iftti coji atpernatur, me aspernatur. 
Dubium quidem uoii est, <\\xi\\ Chriatum iuspernetur 
quicunqoe aspernatur eos qxios Christus misit. Sed 
a Christo missi qni snnt» precter eos, qui pnstores 
^#onstitutisuntpcrauthiiritatemtegitimam? Etquis 

t, qui lejfitiuie ordiuatus est, uisi a pastoire iiuo su- 
premo } Uuis ilenique in civitate Christiaua pastor 
rite ordinatus cst, nisi a potestate civitatis summa! 
Inferri ei^o ex hoc textu potest, ilhun, (lUi regem 
suum Chri»lianum audit, audire Cliristum ; illum- 
que, qui doctriuom regis sui legibuB confirmatam 
srnatur. ipsum Christum aspemari. Imo, rex 
Christianus, qnatenus pastor tantum eat et doctor 
civium, non facit ut doctrinae ejus leges sint. Le- 
ges oblignnt ; ed credendum vero nemo obligari 
potc^, ^cd ad actioncs taiitiim et verba, si opus 
sit. £x quo scquitur rurtius, lcges, quus fccerit rcx 
in sim civitate ecclcsiasticas, easdem esse leges ci- 
vilea. 

Locas undecimus est textus, iu quocunque apos- 
tolus pro conxilio verbo utitur aliquo, quod con- 
silio eum imperio sit commune; ut in quo obe- 
dientiam vocat consiUum alicujus sequi, ut 1 Cor. 
xi. 2: Laudo rero tosjfrntrex, quod omnia memi- 
nigti*, fit sirnt tradidi tabi.x, frridifioacs retiurfix. 
Quod ut significet iraditiunes Puuli lcges fuisse, 
aut aliud prtctcr coijsilium, louge abest ; et ut locus 
ille, 1 Thcss. iv. 2 : NrMlis etum, gure r/tandata 
dederimNJt vobis : nbi vcix Gneca siKnificat tradi- 
tiones; quJe iiou leges, sed consilia sunt : et locus 
2Thess. iii. 14, 15: Quod si quts non ausruitet 
vot. in. B B 



DE eiVITATE CHRISTIANA. 



vcolnuuljcft- 



CAI'. xui. nostro per ephto/aw sermom, hunc HOtate : et ne 
rommerrtnm haheie rum eo, ut eruhescat : ncqne 
ni inimicuin diicile, sed admoHcte iit frairem ; uhi 
a voce uiroxi>iii( probatum vellet Tliessiilntiict:n»ibus 
epistolara hane fuissse leg:era. Impcratonim san« 
epistolte leges eraiit. Si ergo lex etiam esset epis- 
tola S. Pauli, nblijraremur olK^dire diiobus dominis. 
Sed vox illa Ciraena significat, iioii iiiudo itnjieratu 
facere illiu» qui potcstatcm tiabet pimiendi si non 
fnciamus, »L'd etiain c^nsilium tiequi itUus qni nobi^M 
ad l)oiium iiostrum rcctc eonsulit. Paulus erpS^ 
illum, qui non auscultaverit, pro iuimico habcri 
prohibet, sed admoueri tautum ut fratrem jubet ; 
id est, verberari, iuearcerari, mulctai'i, quod legi 
toribus licitum est,proliibet. Ex quo maiiifestum 
id quod Christianos metuere pastores suos fecit, n 
npostoli imperium, sed existimationem ejus fiiissi 

LocuB ultimus est Heb. xiii. 17; Ohedtie ibictor- 
it}Hs rexlrix, et ohneemnhite ; e.reuhaitt etiim ipjti 
pro ttHimabiiJt vestris, taitqmim rationem rctlilituri. 
Atquc hoc rursus loco, obedire idem est quod cou- g 
&ilium sequi. Ratio euim quare paftoribus nostri^| 
ohediendiim sit, nou ducitur a voluntate et imperi^^ 
pastorum, sed a beueticlo quod ipsi iude accepturi 
8umu8, nempe ab animarum nostrarmn salut^. 
Pr»iterca,qm legibus obedire obliganturj legcs ipmui 
exaniinarc uou debent ; scd S. Johaiities, (I Epis' 
iv. 1,) ne eredatis, inquit, omni .rpirittti, xcd pro^- 
hate spirittiSy an ex Deo ttint : niini tnulti pseu- 
tloproj)hetar rettertmt in mundum. Constat ei^, 
pastorum suoruui doclriiias i»osse n Cbristiani 
hominibus disputari : Rcd leges eorum, qui pot 
tatem civilem sununam hHbciit, disputari siiiL- pe 
cato a subditis Kui.s non posse. Alioquj euim civi- 




DE CIVITATK CliRISTIANA. 



419 



tatum omiiium institutiont* fnistra csseiit, et pro- cai*..\i.ii. 
iude pax ct justitia cessarent, contra leges omnes ^TZ;^ 
tum humanas tuia divinas. Niliil erpo ex eitatis -wi™!»!!™ 
loci)*, neqne ex ulHs siTipHira? aliis, probari polest, 
pontiticuiii Romanorum decreta, extra doininiu !«mi 
tcmporalia, esse lejz;!». 

Coudusio ejus ultima, nempe, Sereatorem um- 
irum Jiirisdictioitem eccfesiasticam nemini comrni- 
xiMxr rmmei/iafe,pra-/ertfuam /'aptf, ad qujcstionem 
de suprematu ecclesiastico inter Pai>am ct reges 
Christianos non pertinet, sed tantum ad (pia-stio- 
nem inter Papnm et cpiseopos «Etoro!;. Dicit 
autem, primo, jurisdictionem cpiscopornm e&.<i', 
saltcui uuiversalitcr, tle Jttre divino, id est, jure 
derivato a Deo ipso. Ad (luod probandnm adducit 
S. Pauiuni, diccntem (Kphcs. iv. U): /« i}xiitir 
deeiit udos quidvm apostolos, aiios rero proplie- 
tas, alios autem ecan^clistas, alios autem pusfores 
et lioctores ; infertque iude, episcopo» oniiie» juris- 
dictit)nes suas hnberc a jure Dei ; idiiuc non /';«- 
mediaie, scd per derivaiiouem a jurc diviiio (iuod 
habet Papa. Coiiccsso autem hoc, jurisdictio qujc- 
nam alin, etsi mere ci\iliji, legitima existlt tn civi- 
tate Chriaiinnu, (pia non sit ctiam Aejurediiifio ? 
Hahent enim potcstatem sunm civilem Christiani 
reges, noii miniis immedintc a Dco, quam Papa 
jurisdictiouem suam ecclesiasticam ab eodeni Deo 
habcrc profitctur. [taque id, (piod ininistri pcr 
autboritatcm ejus faciunt, non minus Jtire diiiiio 
immediaio facinnt, qnam (piod faciunt per ordiua- 
tionem papalem e])iscopi csteri. Potestas euim 
leRitima ouniis a Deo est j in suprcmo quidem im- 
perautc, imme(hate; iu ilhs «utem qui jurisdic- 
tiuncin suam a rct;c ai;tio«cun(, mediate. Coiice- 

E R2 



420 



DH CTVTTATE CHRISTf ASA. 



CAF. XLii, dendum ergo est, aut mimstruin qucmlibet esigunin 
n,'«l!m^ '*^ civitate jurisdictionem suam jure divino exer- 
t«.i«u»ut.. cere,vel episcopis, ut jurisdictiones suas ita teueant, 
Papo exoepto, canceili-mium non est. 

Sctl disputatio, an jurisdirtiont-m talem dedertt 
Christiis soli Pnpir, an cseteris ctiam epiEWopts, a- 
tra dominium Papje temporale tota eontentio esl 
de lana eapriua : uequeeuim ille, uec bi jiiriijdic- 
tionem omnino ullam habent. Jurisdictio emm 
iiihil aliud est prseter potestatem lejdtimam, lites 
inter civem et civem cognoscendi et decidendi ; et 
nd neminem pertinere potest prater Ulum, qui 
potcstatem hubet juati et iujusti regiilas preescri- 
bcndi, id c»t> leges coudendi, et eos, qui &cntcntta! 
ejus start; recusavcrint, vcl judicum quos ille con- 
stituerit,glndio publico cogendi ; quatn ]K>testatetn 
babet uemo prjcter civitatem, id est, praeter euin 
qui civitatis personam gerit. 

Quando ergo addncit Bellanninas, (ex Luc.vi. 1 3), 
Ser\'ntorem nostrum convocaase discipulos suas, et 
ex illis duodecim apostolo» nominasse, probat qui- 
dem poteatatem illis dedisse Christuro prredicandi, 
nou nuCeni lites inter coucives detenninandi. Po- 
tcstatem cuini illam ipse Christus rectisavit, cum 
diceret(Luc.xii.14): Quir mejutiicem aut lUvisoreut 
inter vos comtituH ? Rt alio loco (Joh. Tcviii. S6): 
lief^mim metim tion e«t hujm mniidi. Atqui potes- 
tatem cognoscendi et decidendi iiiter cives eon- 
troverBiaa, omnino nullam habet. Q.uod tamen non 
impedit quin Sen'ntor uoster potestatem illis prie- 
dicandi, et bnptizandi, in loco quoeunque coneedere 
potiierit, ubi sine iraDingressione legum civilium id 
ficri potuerit. Nam le^ibus civilihus tuin npostoli, 
tum Christus ipse, obcdicndum cssc passim docue- 
runt. 



UE CIVITATB CIIRISTJASA. 



421 



vcclfiiutlta. 






Arpumenta auteiii, quibus probare coiiatiir juris- cap. xui 
dictioiiem suaiii ncdpcru cpiscopos u poiitifice Ro- 
mBuo, cuui puutifex ipse in (lomitiiiii alieuis juris. 
tlictiouem nullum habeat, omuia frustrauca sunt. 
Veruntamen, quia probaut jurisdictioucm episco- 
porum derivari a iwtestate aumma civili, digua 
putout ea recitem. Primum cstaNum.xi. 16, l?: 
ubi >toscs, cum administrationi reipublic» Israel- 
itica; non snfiiceret, jussus est n Deo eligerc aibi 
septuagiuta viros ex senioriijus Israelis, ut Dcus 
partera spiritus Mosis illis daret. lutelligitur au- 
tem inde, non spiritum Mosis a Deo debilitatum 
fuisse ; sic euim Deus illum non omnino sublcvas- 
set; sed quod Deusauthoritatem illorum abautbo- 
ritate Moais derivatam csse ostenderet, quemad- 
luodum Bellarmiuus ipse rcctc et iugenue loeum 
hmic interprctatiir. Qtioniam crgo potestatcm 
civilcm iii Israclitis integnim tunc Iiahcbat Mases, 
habclmiit etiam authoritatem suam septuagitita viri 
a summa potestate civili. Locus ergo ille probat, 
iu omni civitate Cbri.stiaua jurisdictioncm episcu- 
porum depcudere a summa potestate civiii, quemad- 
modum a iwtestate Papx in dominio suo temporali. 

Argumentum seeuudum sumituranaturamonar- 
chiic. Iii inonarchia autem autborita.s omnia ori^i- 
nalitcr in uuo tautum homiuc c^t ; in cotteriit, per 
derivationem ab illo. Scd regimea ccclesio; mo- 
narchicum esse assumit, et inde infert episcopoa 
alios jurisdictionem suam accipere ab episcopo 
Romnuo. Sed ecelesise rector sive monarcha sit, 
sivc, ut antc dixit, j>artira monarcha,sive monarcba 
raixtu.s, argumentum ipsum pro regibus militat. 
8uut euim illi subditorum suoruin, id est, eeclesia- 
nim quic in suis i|i!Mirutu duminiis cxistunt, (eccle^ 
sia enim. ct populus Christianus, eadem res est). 



422 



UK CIVITATK CIIK18TIANA. 



CAP. XLII. 

•mMmUco. 







moimrchiG pleni ct integri. Neque iu ci\-itate iioo 
Romaua quicqunm pst iiotcstatifl concessum bomini 
extenio, neque ftrcbieum neque ci-aticHm ; scdtan- 
tuiri didactioiim. Obedieiitiam eiiim uoii coaclam^^ 
smA vDUiiitariam accipit Ufua. ^M 

Tertium est snuptam ex Cypriano, qui sedcm 
S. Petri caput^fonfem, radicem, et ftalem appcllat. 
iinde episcoporum aiithoritas tlerivatur. Vlcletur 
Bt-llarminus qu^tioiies juris testibus deterruinari 
uon dcbere i^iorasse. I.e^i^es naturee {qua: juri: 
ut injuria! distiiigiifnilH! priiieipia meliora sun 
qimm dnctoniin vorha) eaptft^Jontfni, rndicem^ ft 
mlem, uiide jurisdietio omnis derivatur, iii iis qui 
suinmam iu ctvitatibus suis habent potestatem col- 
locaut; et proinde jurisdictio episcopalis derivator 
omnis a iwtestate civili. 

xVrifumeiitum quartum ab imequatitnte aumit 
jurisdictimium. Inquit enira, sijurisilictionem epi»-. 
copia atii;« Deiis dcdisset )iumediate« dedisset etiam 
jnrisdictionem a-qualem; videmu* nuiein, alios op- 
pidi uiiius tautum, idios uppidorum ceutum, alios 
iiitegraruiii provincianmi cpiscopos e»$e ; qun» 
differeiitias non determinat verbum Dei. Nou suut 
ergo jurisdictioues eonim fi I>*'o data» immediate. 
Argumeutum hoc validius fuisset, si])rabatum fiiis- 
set ante, jurisdiotionem in Christianos omiies 
univenialem Imbuisse episcopum Ruinanum. Sed 
neque probatnm est nnte, neque post probari pn- 
terit. Cogiiitnm etiim cst jitri.sdictionem ainplam 
iUam, quaiu babucre |>outinces Romaui. daUim itlls 
fuisse ab illo qui vcre babuit, nempc a U.omaiio 
imperatniT, qui sedem imp^-rii et relifcicniifi princi- 
palem eniidem esse voluit. Hnbent crgo episcopi 
ttinguli jurisdietionein suam ab autboritate iUlus, 



\ 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 



-123 






iii ciijiis (lomiuio Ulnni cxercciit : et proinile ip- cap. -Xi.ii 
6iitn Pnpatii authoritati-'m ^uaui, evtra (touitiiia 8ua 
teiu{>oralta, debere illLs, qai suut ciWtatum, ubi 
tUam esercet, summi imperautes. 

Argtinientum quiutum tale est ; si juriKtiictitmcnt 
tiiam epincopi a Deo httberettt iinmfi/iaie, ne- 
mitiem ex episcopis itlig episeopatu mo deprimre 
posset ; uihil enim Jiieere jtoteat contra ortiina- 
lionem (Hvmam ; et consequcntia qui(lem bona est ; 
seU Papa, inquit, liocjacrre potest, etfecil stepe. 
Couce(]itur etiam liue, snbauiUto, quod ita feccrit 
in suo ipsius domiuio, vcl ctiam iu alieuo si con- 
scntiat (lomiuus loci. Sed ut hoc facere possit 
uuiversiditer, et jure i|)»iu» episcopattia Romani, 
concedendum iion est. Potestas euim illa ad po- 
testatem jM^rtiuet civitatum singnlarium, et summs 
potestati civili esseiitialis eat. Aute re^num Saulis 
in I$raelc, cum summa potestas civilis iu summo 
sat^erdote resideret, ille solas sacerdotem potuit 
deponere. Kursus, cam potpstas ilk csset in regi- 
buK iBraelis, saecrdotem deponere potuit rex, et 
sacerdotem suniinum Ahiatharum deiwsuit rex 
Solomcn, (nec ob eaiu rem a Deo rcpFelicnsum 
esse legimus) et in ejus locum couatituit Zaduchum. 
Epiftcopos (^rKo ordinandi et deprivandi, prout ad 
salutem popuU visura erit, iu suis dominiis, potes- 
ta^ &olorum regTim est. 

Ar^mentum sextum est ; si jurisdictionem suam 
jnre tiirino imirtfflitito habeaiit episcopi, debent 
id probarc r-x vcrbo Pei ; sed hoc non possunt. 
Argumentum quidcm bonum est.necquicqiiamdi- 
cam in contrarium. Sed arguinontum idem simililer 
probat, Papa! ipsi iti dominio alieno junsdictionem 
iiullam esM! ; neque enim id probare ex verbo Dei 
possuiit pontificii. 



424 



DE CIVITATB CnBISTIANA. 



[■CAP. XLII. 



Postremo testimonuim adducit daonim Papanim 
lauocentii et Leonis : ueque dubito quiu potueril, 
eodem jurc, tcstiinouift addiuisse Pupurum fcre 
omnium post S. Pctrum. Uui» cuiin, cuui potes- 
tatis cupido hamaao geueri tam firmiter iu&xa sit 
a natura, non ad idem testandum addueeretur .' 
Sed tanicii iu propria eansa testaretur; et proiude 
te&tiuionium ejus bonum uon esii^et. 

Lilier quiutus quatuor habet conclusiones : pri- 
tnaiu, Papam non esse thminum totius orbtit: se- 
cuiHlam, Papnm non esse ilominum fottus orbit 
C/irisfiani : tertiam, Pnpam in domi/iiis alieuis 
jurisdictionem leinporaiem uulifim habere directe. 
Tria Iibec facile conceduQtnr. Quarta est, FapoM 
I» dominiis uiienis pQfcstatetn huhcri: temporalevi 
snmmain imiirecfe ; quce ue^tur ; uisi \wr iHilf- 
recte iiiitflligrit potestatem illam viis iiidirectl» ac- 
qui.sitam esse ; tunc enim id quoque conce<li potest. 
Sed, ut ego seutentiam ejus intelligo, potestatem 
illam pontificis llomani esse dicit, jure qnodau, 
quud nutlioritati ejiiH pastoruli per eousequentiam 
necessarium adhx>ret -. quiu potestatem paKtoralem, 
quam spiritualem vorat, exercere siue illa non po- 
test. Per hanc autem authoritatera consequuti- 
vam, pontitici IU)maiio rc^na mutandi, niodo io 
unmn, modo iu alium trausfereiidi, proat ad solu- 
tem auimarum ipsi cuuduci-rc videhitur, jus attri- 
huit. 

Antequam arguinenta ejiis considerem, abs re 
110» erit, si brevitcr oBtendero, couclu&ioms hujus 
momentum, qnautuin a regibus, et ah iis qui sum- 
mara habent potestateiu civilem, pensitari deheat. 
et ut cogitcut, au subditorum suoruin bono, cujus 
ratiouem redituri suut, utite sit ; et uu tuto concedi 
possit. 



DB CIVITATB CHBIST1ANA. 



435 



Qaaado P&paiu in domtnio alieno potestatein cAr.xiai. 
siUDUUiui directe bal)ere negat ; ita iutelligenduni ^^^^^ 
est, ac si diceret, potestatem illatn nou venire ad ««iHiMii» 
pontificem Romiinuin ea via qiia regfis |»otestat«in 
snam obtinuere, uimimm ab eonmi, qui re^ndi 
sunt, submis8toiie origiiiali. Potestatem tamen 
eaudem via alin sibi veudieat, eliam siue conseusu 
populi, iiempe ut dono Dei factam suam iu Jissuinp- 
tione sua ad papatum. Quarunque tamen via 
illam habuerit, eadeni tamen &fmper est potestns ; 
et per eam, si couccdatnr, priucipcs et civitates 
dumiuio suo spollare jurc potcst, quotics soluti ani- 
marum vidcbitur couducerc, id cst, quoties vult ; 
uam judicandi utrum ad salutcm animarum cou- 
ducat necne, solum se judicem esse postulat. Doc- 
Irinam autem hane, non solum in lilmj lioc Bellar- 
minns sustinot, dootoresf[ue alii multi in scriptis et 
coneionibus suis docuennit, sed etiain eoncilia 
allqua decreverunt. nttgue etiam aliquando, duta 
occasione, iu praxin iutulere. Coucilium euim La- 
teranciise, habituni sub Papa Innocentio tertio, 
(cap. iii.rfe/(tfn'//c/ff),huuc habet canoneui : si rvx, 
a Pafta admonUus,reipiaia stium ab kttTeticia mn 
purgeff cf ob eam rem exfommttnicatint intra spa- 
tium anni iiuh satijf/itciai, suhditi ejujt ah ohctUen- 
tia ahstiljiiiilur. Et diwtrina hac facto, tuin ante 
tuin post (lccretum hoc,confinnataest; ut,cumChil- 
pericos rex GalliEe. multo ante Concilium hoc, de- 
positiis essct a Papa Zaohoria : et cum imperium 
Komanum trauslatum essct in Carolum Magnum : 
et cum opprimeretur in AngUa Johannes rex pcr 
instigatiouem Papie circa tempora ilUus Concilii ; 
ct postea rum regnum Navarrw translatiim essct in 
regcm llispuuiK ; cl uupcr, in cuuspiratione cum 



420 



DKCIV1T*TE CHRISTIAN'A. 






I 



CAP.XLii. procfribus Galliie eontra regeni eorum Henricuin 
tertium. Pancos puto esse priiidpes, qui injustaec 
incommoda lia>c essc uun scntiHnt ; sed iltud eiod 
suflicit. Dcbcnt emm deceruerc tatideui au rt^cs, 
u» subditi esae velint. Phiribus dominis servire , 
populus Dou potest. Sublevandum er^o est a regi-fl 
bus suis, ioiperium in mauibus propriis iiitegniiii ' 
i-etineutibus, vel in maiiuK Papa: integruin tratlcnti- ^ 
bus; ut iUi, ijui oWdirt: parati suiit, iti obcdicntta|| 
sua protejtantur. Distinctio enim imperii iempO' 
rntis et spirtttialis, verba mfra snnt> et dividitur 
imperiuni non miuus perieulose per iidmlssioutiui 
putcstiitis ulterius iHdircctip, quain dirccttp. 

Sed veuiumus jam ad arg:umenta Bellarmini. 
Quorum priuiura est ; polestas cici/i.i «ahjicitur 
yotcntad spirituali : ergo /'* qui sapremam pute»- 
tafctH fiubft spirituutem, jujs habcC itnpvrandi ia 
prtNcipes iemporahs^ et dispoHcndi dc eorum 
tcmpondibiis tu ordii/e lul xpirituaiia. Quod ad 
distiiictioiicm attinet tcmporalium et Rpiritualium, 
videiunus in quo sensu -tieri possit, ut dici possit 
siue flbsurditate, putestatem tempuralem potestati 
spirituali subjectum esse. Cum dicimus enim po- 
testatem potestati subditam esse. intelligendum esi, 
aut illuiu, qui unam habet, illi, qui habet alteraiii> j 
subditum esse, vel pote^tatem nnam e$»e ad alt&- H 
raui ut luedium ad tinem. Intelligere enim uon 
po.si<umu.s, ])Otc?itatcm uuam, i^ive jus uiium iii po- 
testatem abani, id cst, jus idiud, jiottaitfitem vel jus 
habere imperandi. Nam mhjectio, imfterinm,Jtis, , 
et potestas accidentia snnt iion potestatum, sed H 
persouanuii. Potestas (juidem una alteri sabordi* ™ 
nata essi- potest, queiuadmodumarslaciendi ephlp- 
pia arli equltaudi .'iubordinata essc putest. Ktsi 



I 



DE CIVITATB CHBISTIANA. 



427 



ei^o coiicedntur poiesmtem cirilein subordiiintam cap. xi.n. 
eS8e potcstati papali, tuiiqunm mcdiuin atl lclicitfl- ^^;^^ 
tcm spirituulem ; uou tnmuu sequitur, si potcstas "«'«^"«"- 
cirilis »it iii regt>, ct potcstas spintualis iii Pitpa, 
ideo ohligari regem obcdire Papje, magis qiiam 
unusquisque, qui artcm babet facietidi cphippia, ob- 
ligatur obedire omni equili. Siciit ergo a subordi- 
iiatioue artiuin infcrri nou putet^t subjectio artifi- 
cum ; ita ueque a subordinatioue regimiimm iiifcrri 
potest subjectio rcgentiura. Quando ergo potcsta- 
tem civiiem spirituali dicit esse »ubditam, iutelligit 
ipsuin civitatis imjieratorem subditum esse impc- 
rntori spiriluali. Argumeiitum itaque liujusmodi 
cst: qm kabet jMtle-tlatvm «immam citifcaty siihdi- 
ittg e-ti iiliux e/ui hahet polestnlem JiumiJiom tipiri- 
Inalem ; ergo princepx itpiriittalis Jus fiabei im- 
peramfi in priiicipes femporaies. In quo argu- 
ineiito assuiiiit reges Papa; csse subditos, id quod 
debuit demonstnisse ; de eousequentia enim, quin 
boiia sit, nulla est controversia. Deiiide proecdit 
argiimeiitum snura coiifirmans hoc modo : Reges 
et Papw, rhruit ct jHipnlus, ttttiram fariitnl rici- 
tatem,itii'styunicaw ecciciiiftm: in otanifiitii autrtii 
corporibus, membra a te muluo (lcpeitdeni : »ed 
spiritiutita riuit dcpendcHt a tciHporalibiis .- ergo 
tcmpnralia dependciit a MpirituaiibaJi : vt jht con- 
seqneHs iflis sunl siibjecta. Iii qua ratiociimtioue 
duo snnt errores satis crassi : aiter quod dicit, re- 
gps, papas, clerum omncsque aliosChristianos^uiii- 
cnm coiistituere remjmblicam. Manifestura euim 
est, rempublieam uuam esse Gallinm, nlteram esne 
Hi»piuunm,et nliam esse Veiietiafi, etc. Hieauterri 
i'om]>onnntnr ex hoininibiiM Christiftnis, ct suiit per 
cciisequens tolidcm ccclcsi» : et fiummi imperan- 



428 



1)B CIVITATE CUSIRTIANA. 



l>(f«tHlMO 



CAP. xui. tes earum diverss sunt personie, qui loqui, agere, 

consulere, etc, possunt, sicut homines siiigulare*; 

ifl quod ecclesia uiiiversalis litcere nou i>otfst. quia 

persuiiam rcpreecutativam in t<;rra nuUam haliei ; 

nam si haberet, dubiiun uullum e^&eU quiii illa po- 

testatem baberet per totum orbem Cbri&tiauum suin- 

mam, tum spiritualem tum temporalem. Papa 

autem, ut sit persoua haec, tribus caret rebus, quas 

illi Servator noster uon dcdit, uempe^u:* imfwramii, 

Jujt jutlifandi, et Jtis puniendi. Kti&m dato, qaod 

Papa solus esset Christj Iti terra vicarius, uon lamen 

vicariatum illum exequt jure posset, autequani Scr- 

vator uostcr in die ultimo reguatiuTis veuerit- 

Etiam tunc non Papa, i»ed ipse S. Peirus cuin 

CEeCeris apostolis mundum judicaturus est. 

Ar^imenti hujus error alter eat, quod dicat 
memhra reipublica:, slcut corporis naturuli:», unum 
ab altcro dc]>eudere. Quod quidem iiitcr se cohte- 
reaiit, tion negabitur. Sed depeudcnt ab eo solo 
qui summam habet potcHtatem, id est, ab anima 
rcipublico?, qua deficlente deticiunt, ita ut tic unos 
quidembumo cum altero cohwreat propterdcfectum 
summi imperantis, a quo cuucti Bimul depcndercut ; 
non aliter quam membra eorporis naturali.s resol- 
vuutur in terram, defectu auiuiie quic illa conti- 
neret. In hoc ergo sitnilitudine nihil est uude in- 
fcrrctur populi depcudctitia a clero, vel mtuistro- 
rum tempondium a spiritualibus, scd ambonira a 
aummo imperaute : qui quidcm Irgcs, quiw facit,ad 
salutem animarum debet dirigere ; sed non ideo, 
cuiqumn subditus est praeterquam ipsi Deo. Eva- 
ncseit crgo jmr.illo^ismus bic Bellarmini, elabo- 
ratus ad decipiendum illos, qui distinguere nesciimt 
ioter subordiuatiouem artium ad finem, et subjec- 



DR CrVITATE CHHISTIANA. 



429 



tioncm personarum in admiuistmtione mediorum. cap. xLii. 
Unicniqne enim fini media detcnniimntur ve\ per n,p^i, 
naturam» vel per Deum ipsum supernaturaliter : sed «ertwwUi* 
potestas cogendi homines mediis certisiiti, in omni 
gcntc pcr leges natursc est iti summo imperante 
civili. 

Argumentnm eju» secundum est; respublica 
otaniit omni non xifu suhdtUe imperare potest, ct 
cogere eam administralioncm puhlicam mutare, 
et quod maju4 est, priacipem dcponere, et in H- 
liu* locum alium constitucre, si eonira injurias, 
quas parat sifti Jricfre, alio modo .Vfipsam dfj'en- 
dere noH pos»it : mtdto magis rcspuhlica spiritua- 
lis tcmporali imperare potext, admtnistrationem 
ptthlicam tmitare, principes dcpottere, alios insti- 
tvere, qiioties bottutn spiriliiale aiitcr titcri nequit. 

Quod civitas hac omnia facere possit, ut se de- 
fendat ab iiijuriis, uegari iion potest,et a me supra 
demonstrEitum cst. Verum quoquc cst, si quaesset 
in hoc muudo civitas spiritualis, distinctii ab omni 
civitate temporali, principem civitatis UUus potesta- 
tem habitunmi, si aliter se reparare aut tutari nou 
posset, beUum in illos, qui iojuriam facerent nec re- 
pararent, iufercndi,id est,depouendi,occide»di,sub- 
jugandi, aUudve hostile fnciendi. Sed per eandem 
rationem, non minus principi tcmporali licitum erit, 
acceptis aut expeetatis injuriissimilibns.bellum in- 
ferre in illum qui babet suprematum spirittialem. 
Sed hoc aropUus, puto, est, quam quod ab argu* 
mento auo illatum voluit ('ardinalis. 

Cfetemm civitas spiritualis in hoc mundo nulla 
est; cum res cndem sit cum rcgno Christi, quod 
adhuc venturum est, nempe, quo tcniporc rcsurgcnt 
mortui ; et qui crecUderunt in Christo, quauquam 



430 



D1 



rfrCHRlSTIANA. 



rfnCntal* 



pAP. XLii. mortui sunt quoad «orpora natumlia, resurgefll 
corpora spiritualia, et Scrvator noster, victls ad- 
versariis, civjtatem constituet spiritiialem et aiter- 
iKun. Interea autem, quia bomiucs iu hoc muudo 
noD habebunt corpora spirituAlia, niilla csse poiest 
civitaH spiritualis ci\ium existentium in panie. 

Tcrtiuni ar^nienturn est, rr^rm injltivlcm rei 
htcreticuiu ChristianiHy 91 mutfo illos conftvr a 
fide abduccre, tolerare licitim non, cst : Jutlieare 
autcm ntrum rejc guhditog suos ad hccresin atldti- 
cerv cvnelur uecne, pertinet ad Papam : ju^s ergo 
hahet Papa iilrum priuceps tiepoiicHdus , an reti- 
nendnJi stt, judicaadi. 

Hesponrleo utrunupie e&S6 falf^um ; ncinpe pri- 
mum, Cbri^tinno regem snum in quocunqne ca^u 
non esse tolerantlum ; iiam li;gil>us divinis, tum na- 1 
turalibus tum positivis, cuntrarium est : et seeuu- ■ 
dum, ncmpe judicem hEeresium quemquam alium 
essc pra;ter eum qui snmmam habet potestalem 
civilcm. llieresis enim nlia res non est pncter 
opinionem privatam, contra legcs cintatis obelinale 
propupuatam. Impossibile erjio est, opiuiouem 
ullam hajreticam esse, quam iiublice doceri jubeot 
vel pcrmittmit legescivitatis. 

Ut antem Tcgcm inlidelem vel hoereticttm tok- 
rare Cbristtauis iUicitum esse probet, locum citat 
(ex Deut. xvii. 15), ubi Deus Judwos prohibuit, ne 
regem electuri imperium extraneo dareut : at- 
que inde infert, Christiano non lioere regem «bi 
eligere non Cliristianum. Sane Christianus, id ert» 
is qui Servatorem nostrum ngiioscere et illi 8en'ire 
se scmcl obliguvit, si regem eligeret, quem certti 
sciret conaturum tsse a fide illum abducere, Deuui 
nimium teiitaturus esset. Sed idem, inquit, peri- 



I>E CIVITATB CHRISTIANA. 



•131 



ctUum eatj eligere iii regem hoininem non Christi- cap. xmi. 
amnii, quod electum deponere. Ad qiiod resiKtn- ^^ J^^ 
den, qua^tioiiem hic non essie de non deponendi winiwnr» 
periculd, ,sed de deponendi jure. Christiaiio, re- 
gem eligere non Christianum, potest fortasse ali- 
quaiido peccatum esse; sedelectum dcponere,ciim 
sit eontra fiilem ilntHiii, injuKtmn semper est. Ne- 
que doetrinam hujusmodi pro Christiaua habit-am 
essc legimus tempore apostolorum, neque tempori- 
btis imperatorum Romanonim, antequam potestas 
Papjc culmiuaret. Sed ad hoc responsum est a 
Bellarmiuo, Cbristiaiujs veteres ob eam tantum 
causam non deposuisse Neronem, iieque Diocle- 
tianum, ueque Juiianum, neque Valentem Arria- 
num, quod viribns carerent. Ita fortc est. Sedad 
deponeiidurn Ca*sarem, vel saltem Pilatum, qui 
Christum siue eausa Judffiiserucifigendum tradidlt, 
Tiribuane caruit Cbristus r \'el si apostoli ad depo- 
neDdtim Neronem viribus caruere, ideooe Dccessa- 
rium illi!« erat, iu epistoHs itd proselytas, illos do- 
core potpptalibus, nempe Neroni et aliis regibu.*t, 
obedientiam esse dehitam, idque non propter me 
tnm tuntum, sed etiam propter conseientiam l* .Apos- 
tolosne docuis^e dieeinus contra conscientias siias, 
quia carebaut viribus ? Non ei^o, quia carueruut 
viribas, prinei|>ea auos etluiicos vel Cbristiano», 
doetrinam nliqimm erroneam doceri passos, tolera- 
runt, aed quia pereatum fuisset si non tolerassent. 
Quud autem pru jiutei^tatc Papa: tempurali citat 
etiam S. Paulum (I Cor. 6),jud!ces commendantem 
sub principibus ethniois alins qu.im ipsi coustitiie- 
raut ; non est verum. Nam (vers. .'V) S. Paulus 
Corinthios admouet tantum, nd eompoiiendas eo- 
ruin Iit08 arbitros cx fi-atribus sumerc, potius qiuun 



DE CIVITATR CBRI8TIANA. 






CAP. XLii, coram judicibus ethnicis litigare, id qaod sanum 
et choritatis plenum est pncceptum, et in opdinii 
civitutibus Christianis imibitiont! cH^um. De pe- 
riculo autom nc rcUgio incle corrun]|>eretur, Don 
erat subditi judicare ; vel si judicare illius sit, etiara 
in dominio Pnppe ipsins temporali, do doctriua 
Papa? jurc judicabuut illius subditi. 

Argumcntum quartnm a regum sumittir baptiza- 
tione, in tgua sceptra sua, ut dicic nellarminus, sab- 
mittunt Christu : pronnttuut<]ue custodire et tueri 
6dem Christiauam. Et rcctc (luideui hoc. Reges 
euini Christiani ipsi, Chrif^ti sunt subditi. Quod 
tamen non impedit, quiu pontiticibus Roinauis siDt 
tequales. 

Argumentuiu quiutum sumitur ab eo rguoH dixit^ 
Christus, ^fljtrf ot>rs meax ; quihus verbis pontifid 
Romano pote-Statem omnem datam csse dicit, pas- 
tori necessariam ; qualig est potestas abigendi lupos, 
id est, bferetieos ; et potestas clausos teneudi arie- 
tesfurentes, qui gregem eomibus petere consiieve- 
ruut, id est malos, licet Christianos, reges ; et po* 
testa.s prfebendi gregi alimentum suum debttam. 
Atque haa potestates S. Petro a Cbristo datas esse 
dicit. Respoudeo polestatem banc de alimentis, 
nibil aliud esse prrcter potestatem pra:dicaiidi. 
Pro ]>rima, de abigendis ha>reticis, citat Kfatt. Tii. 
1.^: Cavete vobis a psciidoprophetis, qut reniitnt 
ad vos eu7H- vesttmentis oeium, sedintrinsecus sttnt 
Ittpi rapaccs. Sed hieretici pseudoprophetai uou 
sunt ; neque apostoli haireticos, quaQquam lupi es- I 
sent, jubeiitiu- interfit*re, vel st iidcm rcges fuerinl. 
deponere; sed cavere, fiigere, et evitare. Neque 
S. Petro neque apostolis a Christo hsec dicta suul, 
sed multitudiui JudEcorum, qui eum sequuti suiit 



DK CIVITATR CnRISTlANA.. 



433 



fin montein, honijnes magna ex parte nonduni con- cap. xlii 
versi ad fidcm. Uuod nutem attinet ad potestatem r"^ — ' 
arietfis furentes coereendi et a Krege reiiijuo &epa- «tiniuSf» 
raudi, Senator noster potestatom Ulam iu hoc 
mundo ipse recusavit, triticum et '/.vAaxim simul ju- 

Ibens crescere osque ad tlicm judicii ; muUo minus 
potestat«m tantam {ledit S. Petro, aut S. Petrus 
successoribus suis. Tnm ille, tum past»rcs ca.'icri 
jubcbaatur Chri^tiuuos illos, qui ecclesiom audirc 
uolunt, taiKjUum ethnicos ct publicanos ducere. 
Cum ergo Papa; in cthnitros potestas nulla sit, in 
eos etiara qui pro ethnicis haWi dcbont, nulla est. 
Pneterea, ab ipsa potestate jir;edicandi |)otesta- 
tem in reges coercivam concludit Bellarmiuus. 
J*asforis, inquit, ext gregem pascere : potest ergo 
Papa, ut officium .suum fariant.reges cogere. Unde 
sequitur Fnpam, quatenu» hominum Christianorum 
postor est, regum esse regem. Quod an concedeu- 
dum Mt, regcs ipsl videriut. 

Scxtmu ct tiltimum argumcntum nb cscmplis 
sumitur. Si!d exeuipla nihil probaut. Seeuudo, 
exempla, quK illc adducit, sjiccicm juris nullani 
habent. Id quod fecit Jehoiadas, qui AtJiahom 
interfeeit {y Reg. xi. 15, 16), aut facluni est au- 
thoritate regis Joaz, aut summi saccrdotis ingens 
crimen erat. Nani sacerdos summus eo tempore 
regi crat subditus. tiuod Ambrosius imperatorem 
Thcodosium cxcomraunicaverit, crimcn erat \xsk 
mnjestatis. Uuod nd judicia attinct Orc^orii I, 
Grcgorit II, Zacharix, et Lconis III, in ^uis \\no- 
rum causis nihil valcut ; ct tacta, quce huic doc- 
trinjE confomiin |M!rpctrata suut, pra^cipuc vero 
factum ^icharife, criuiinum, qiix cadere possunt in 
uaturam humanau, maxima fuerunt. 

VOL. Ilt. V F 



434 OB CIVITATB CHniSTIAXA. 

CAP. xLii. Hactenus de potestate ecclesiastica ; ubi brerior 
fuissvin, argun)entiA<iuc BeUaniiiiu pepcrdaaeB, 
nisi fiiisseiit Uellarmiui, id cat, pontificatos Ro- 
maui coiitra reges Christiaiios pug^ilis. 



LDffMnMb 



CAPUT XLin. 

DB US, QUJE AD IttXKPTIONhM )N KEONUM CCELORIV 
BUKT NECES5ARIA. 

Sbdition VM et belli civilis in rcbus publicis Oirtii- 
tiania prfletextii» freqtientiH.simus jamdudum fuit, 
difficulta», iinnduni »atis ^ublata, T)eo ct liuniiiii 
simul obcdiendi, quaiulu puguore inter sc vidcutnr 
eorum impcrata. Nou quod sit, qui ucscit Deo 
obediendum pntius css<; quam homini cuicimque; 
sed qaod uesciaut aliquando, im id, quod iu Dei 
uoiniue imperatmn est ab homine, sit revera impe- 
nitum a Dco, an qni imperat, ad proprium cmola- 
meutum nominc Dei abutatur. Sicut enini olira 
io ecclcfiia Judiconim multi surrexere pseudopro- 
phetae, qui populi favorem sumtiiiR et risiunibus 
fictis captaverunt ; ita etiam io ecclesia Cbristi, 
felsi quidain pcr omuia tempora extitcrc doctores, 
qui e\i:itiiuatiouem apud populum per ductriuas 
falsas et fantasticas obtincn; stiidueruut, vo fioe, 
ut cum lucro proprio eos regcrent- 

Veruni illis, qui distingiicre possunt inter ea 
quae ad receptionem in reguum l>ei necessaria sunt, 
ct qua: necepsarin non suut, dif&cultas bscc simul 
obediendi Dco et summse potcstati civili, uulla esL 
Siquidem enim, quod imperatur a tiummo impe- 
raute civili tule sit, ut obcdiri possit sine jaeturn 
vits setcruie -, tunc noa obedire injiistum cst : ct 
locum habet prsceptum apostob (Col.ui.22;: Strvii 
uhi^dite domiHis vestrii h omnibm t et (Col. iii. 



DB CIVITATE CHRISTUNA. 



435 



20) : Filir, obcdlte pareHtibus resiris in omHthHs ; cap. xliii. 
etlocmu habetprseceptumServatorisnostri (Matth. «."««^ifr. 
xxm.2.3) : Seril/itct Pharistei sedvnt in eathetira^v^""'^^"'"* 
Mosts ; ojHHta ergo qufe aieent, ooscrriife ei Ja-oiuitBKimiai». 

cite. Kin quod iiiapcratiir tale sit, ut sinc damna- - 

tione ad niortem ietcvnnm obedirc non poiuiiims, 1 

tunc obedire furor esset. Coiisiliuui ei^ Servu- I 

toris iioslri locum habet (Matth. x. 2») : Se (imetc I 

evs, gui occidtmt corptts, sed auiviam occidere noa I 

possNnt, Uuicunquc crga tum pa-nns bujus mundi I 

propter violationem legum civilium, lum pcEnas I 

mundi veuturi propter coutumaciam erga Deum I 

debitas, eiftigere cupiuut, opus habent ut distiu- J 

guere quse siut uecessaria, et qua: uou siut ueces- ^H 

saria ad intruitum iu regnum cich)rum, doceaiitur. ^H 

Q.n:e ad saluteni leternum neccRi^na sunt, dua- ^M 

hna virtutibus contiuentur, Jtde iu Christum, et ^M 

obedientia legibus pnestita. Posterior barum, si I 

perfecta esset, sola sufficeret. Caeterum quoniam I 

rei sumua omiies contumacix iii Deum, non sohim I 

ori^inaliter ah Admuo, sed etiain actu propter I 

transgrcssioucs propriitis, opu» nunc Imbemu», non I 

&olum ut pro reliquo tcmporc ohedicatcs aimus, I 

scd etiam ut pcccata pnetcriia uobts remitfan/itr. I 

Quod auteni ad salutem nihil aliud nccessarium I 

sit, ex eo perspicuum est, qiiod rcgnum Pci nemiui I 

cl&usum sit pr^terquam legatm transgre&cioribus ; I 

neque illis, si resipiscant, et Christian:e fidei arti- I 

ciilos ad salutem necessarios omues credanl. I 

Quod ad obedientiam nttinet. auiplius a Ueo, I 

qui voluntatem pro opere accipere promiait, non I 

postulatur, quam uhcdiciidi conatns .tprius. Et I 

proptcri';i,obedicutia sa'pcuumcro snb noiiiine cha- I 

ritatis et dilectionis commeudutur : siguificat euim I 

P F« I 



■136 




DB CIVITATB CHRISTIANA. 



CAP. XLiir, obediendi voluntatem : et Servator Tioster dilectio- 
D«u^.'»m,^n- "*^"'^ ^*^' ^*' Pi^oxiini, totius legis iniplctioiicui rocsL 
"i**™™""^ AUquaiidoctiaiii pro u/irfiifnfm, Justifia ponitur: 
•uii mvomn%. jiLstitia cnitu vnluuta3 est suuui cuique tnbucaai, id 
est, obediendi le^bus. SKpe etiam pro olffdimtia, 
pouitur resipiaeeaiia, sive pfrttiteniia ; qu£e sigui- 
ficat 'aver sionein a peocato, id est, volutitatem sd 
obedicDtiani rcvertendi. Uuicunque er^<» sincm 
et toto corde inandnta Dei implere ciipit, itein 
qQemconque peceatorum vere pcEiiitet, et quteuo- 
que Deum tolo corde dilijiit, et proximiiui iticot 
seipsuiu, omueiu habct obc-dicutiam saluti letenise 
necessariam. Namai postularct Dcus inuocentiam, 
senari nemo posset. Accipit Deus justitiam bomi- 
nis, id est, voluutatcm Dco &ubactum : uon exigit 
innoccntiam ij^sam ultra conatum no»tnim. 

Scd quamam sunt mandata illn Dei, quibus obc- 
dire neccssarium est ? Lcges Mos^cec suntJie om- 
nes legcs Dei ? Si sint, cur non docemur Christiani 
illis obedire r Si non sint, qujenam alire sunt prse- 
ter le^es natunc f Nara Servator noster uou nobis 
novas tulit leges, sed custodire docuit quas habul- 
mus, id cst, leges naturalcs ct civUes. Lex autem 
l)ei, qujn jubet ol>edientiara legibus ciWlibm, jubet 
pcr conscqucna obedientiam pnestandam esse pne- 
ceptis omnibus Scripturffi Sacrae ; qme Scriptune 
Sacrte, ut capitc pra-ccdeutc ostensum est, ibi tau- 
tum lcges sunt, ubi a potcstate civili in legcs sunt 
rcci^ptic. lu loeis aliis consilia suut, qua; kuo qui»- 
quc i>criculo sine injustitia sequi vel no« aequi 
potest. 

Cum esplicatum jam sit, qurenani obedientia ea 
sit, et cui prasumda, qua necessaria est ad salutem 
leteruam ; consideremus nunc fidem ; ncmpe, qui- 
bu8 et cur credimus, et quinam sunt ardculi cre- 




•i 



DB CIVITATE CIIHISTIANA.. 



437 



ditnnecessaritillKqui »ni)t8alvandi. Primoautem, cap. xmii. 
i», CTU credimuR, aliquis est, qiicin loquentem audi- ^,..^ ' ^'^ 
vimus ; quta credere imposaibile est, illi, qiii quid-T""»""*""* 
dixerit, i^oramu?. Abraliatxiiis, I»nacus, Jaco1>us, •<■<>• <»n»>uria. 
Moses, et projilietie Deo credideniiil. (|ui ipsos al- 
ioquutUM est Hupenmturaliter. SiiuiUter, CUristus 
erat is, eni crcdidcrunt apostoli et discipuli, et 
quem loquentem nudivenint. Sed de illis, quibus 
iieqiie Deus neque Cliristus uiiqtmm loquutus est, 
dici iioti potest, quod Deo crediderint ; sed tantum 
((uod apostolis, et post eos, paatorihus et doetoribas 
ecclcsije fidem habiierint, qiii bistoriam Veteris et 
Novi Tcstamenti illis comniendaverniil. Fides ita- 
quc Cliristinuorum, ex quo Chri^tuB assumptus est, 
pro fuudamento Labuit, pastorum prtmo suorom 
existimationem, dcinde authoritatem eorum, qui 
fererunt nt Scrlptnra; SacnE fidei essent regula ; id 
quod soli tacere potuerunt reges CUristiani, aliique 
qui summam habuere potestatem. Ilii ergo |>astores 
supremi sunt, solique, pcr quos hodie loquentem 
Deum nudinnt Christiani ; nisi forte nxcipere veli- 
mus eos ad quos, i-i qui sunt, Deus hodie ioquitur 
sapcmnturaliter. 8cd hi, quia multi psendopro- 
phcta; iu mnudum venerunt, cxaminaudi sunt ab 
omni Christiano. an ex Deo sint necne. Quoniam 
ergo doctrinarnm examen ud pastoretn supremum 
inprimis pertinet, pastor aupremus solus cst, iu quo 
nltimo Bdes subditorum suorum dctcrminari debeC. 
CuiiKic pniptcr {|uas doetriimin Christinnam cre- 
dimus, vnriffi Runt. Kst enim fides donuni Dei, 
qnani in diversis hominibus viis diversis, pront 
ubi ipsi visnm est. o;ieratur. Causa, propter qunm 
articulum aliqueni fidei credimns, freqiientissiina 
et proxima est, quod Scripttiras Sacras prins ere- 
diderimus esse verburn Dv\. Quare autcm Scrii>- 



438 



DE CtVITATE CURISTtANA. 



CAP. iLiii.turas Sacras verbnni Dei esse credirans, dtgpntari 
' solet, qneniadmodiiin necesanrium est inultiim dis- 

ctfaimnpioni- putan quicsticmeA nlas, qiire iion recte propoiiiiutQr. 

MMiwBMria iVoii eiiim (piainiiit, cur crcdimius, sed, uaae sa- 
mus ; tpiasi idem csset crcdere et sclre. Dum 
crgo pnrs altera scientiam suara deducere coDatiir 
ab iiifaHlbilitnte fCclesiiE,altera a testiuioiuo spiritns 
sui privati, pars neutra id quod vult probat. lo- 
faliibilitis enim ecclesise, nisi Scripturarmn infaJli- 
bilitate prius eognita, seiri no» potest. Spirittitn 
auteni suum privntum quis dignoscit a spiritu due- 
tonim monim, quorum authorilate ducitur, vel a 
spirilu nrrogantijc? Pi-ieterea, in Scri]>turis, unde 
ccclcsia; infnllibilita.s iuferri po.ssit, niliil iuvenitur: 
niulto mituis, infattibilitas ccclesiffi cujuB<]uam par- 
ticularis ; et minime omuLum, homiiiis privati. 

Mauifcstuin orffo t^t, bumiues Chri^tianos uoa 
scire SiTij^turas tsse verhiim Dei, sed tnntum cre- 
tiere ita esse ; et oau.sani Jllis crctlendi frequentis- 
fiimam esse doctores suos. Hoc dicit S. Pauliis 
(Rom. \. 1") iiuiversaliter de fide Christiana, jitlef 
est ex a«ditK: et (vers. 14, 15) qmmodo atitem 
cTPtfeift, di' quo ttoit andicrunt ? Qiiomodo au/em 
audicHt fiiue prmfira/ilc 9 Quomodo aatew pra- 
dirahtmt^ ni.ii .«'«/ mim? Ex quo perspicuum e^t, 
aiusam crcdcndi Scripturas es.se verhuin Dei, ean- 
dcm cssc, propter quam credimus articulo» alios 
oinnes, nempe, quod eos audinius, qui lege consti- 
tuti sunt, i(l est, domi parcntes, in ecclesiis pastores, 
ut nos doceant. Uuaenam enim causa alia reddi 
3)otest, quare in civitatibus Christiauis, Scriptnras 
csseverbum Dci omnes credant, vel saltem creder 
se profitcantur; in civitaliinis ejeteris, vix uiit 
aut alter ; ntsi quod in civitatibiis Christianis ab 



DE CIVITATB CBH18TIANA. 



'idd 



infflntm id crcdere doceautur, ii) civiiatibus non cap. xi.m. 
Christionis doceantur contrariiini. o^i^, «.*!«., 

At si fidei causa sit, doccri, cur uon creduut «p''""'-'"'"' 
onincs ; nifti quod mles sit donuiu Uci, quod, cui «loiuiieaMriL 
vult, dnt et negat ? Sed tamen quando dat, per 
doctores dat ; et proinde causa fidet tmtnediata est 
auditus. Quemadtnodum iu ludu litentrum, ubi 
doceutnr muUi, quidam proficiunt, quldam non pro- 
tieiuiit, difFereiitia non semper a magistro est. tioiia 
orania a Deo quidein profici.scnntnT, sed per media 
plemmqnc naturalin. Non est ei^ temere cre- 
denduin ilti^. qui doctriuis suis donum Dei praeten- 
dunt supcmaturale ; doctriua enim eorum exami- 
nauda prius est ab eeclesia. 

Sed Scri]>ttxras esse verbum Dei sive gciaiatr-gy 
sive crfdamus^ sivc conceJamtia ; si ex iUanini !o- 
cis apertis, (|uiiiain fidei articuli ad salutera a;tcr- 
nam sint neccssarii, ct soli necejwarii, ostendero ; 
eos, nec alios, necessarios esse tctendHn», cred^n- 
dttm, vcl coHCfidi'ndum est. 

UnHm ttrce*mrinm,iiempc, nnicusarticnlusfidei, 
(jiicrn ad salutcin a^tcniam uecessarium faciunt 
Scriptur» Sacne, liic est, qtiod Jesas cst ChristHs. 
Per uonien autcm Christi, intelligitur rex ille, quera 
Deus per propbetaa Veteris Testamenti missurum 
se esse in niuudum promiserat, ut regnaret in Ju- 
dseos, et gentes alias in illum crcdituras ; et qui 
vitom stemam, quam perdidcramns in Adamo, 
rcstitueret. Quod cum probavcro, ostendam qua- 
tenu!! nccessnrii sunt ctiam articuli nlii nonnuUi. 

Ad probauduiu quod totu fides ad salutem ne- 
cessaria continetur in uno hoc articulo, Jestis est 
Chrixttts : aig:uineiitum primum sumetur ab evan- 
gelistarum sropo. Srapus autem eorum is erat, 
ut in Servatorts nostri vitadescribendaillum unum 



Al>. LXlll. 



«ftiuMU !■««■ 



440 




DE CIVITATB CBRIfiTIANA. 



articmiam stabUirciit. Evaugclii S. Mattfasi samm 
hscc est, Jesum ftiisse e\ stiqie Davidis ; natam ci 
Virpine ; veiiisse Ma^, ut eum pro rej^ Judxo- 
rum aguoscereut et adorarent; Herodem eum, ae 
regnuret, conatum esse ioter&cere ; Johannnn 
Baptistarn ilUioi regem proclamasse ; Cliristiim ip- 
smn apostolosque cjus regem illum cssb prEedicasse ; 
iegem docuis^i* iiou ut ScnbEe, sed ut qui baberet 
authoritatem ; morbos soln verbo sauusse, uliaque 
miracula feci^se, qua; Clirlstum facturuin vsxe pne- 
tlixeraut. prophcta; ; mouuisse discipulos, ne aliis, 
qui sc CliristM profitenrntur, tTL-dcrent; captum, 
aecusatum, et ncciijura, quod se r^em esse dixcrit ; 
titulum cruci iuscriptum fuisse, Jestts NazareKtit 
Rex Jmlieorum . Qux omuia eo sjiectavcruut, ut 
crederent hotDiiies Jctum rssv Chrisium. Summa 
lia;c est evnnf^elii scripti n Matthaio. Kvangelista- 
nim nutcm reltquorum scopus idem erat. Johaunes 
nutcm dc cvangclio suo m tine (Joh. xx. 31.) cx- 
pressc dicit, hter srripta aunt, tU credatfs Jeaum 
esMe Chrittmt iUttm jHittt» Dei. 

Argtmientnm secundum est a subjecto coneio- 
num apustuHcaruni.tum ante, tnni jwst {u^eeiisionem 
Christi. Aute ascensiuuem suam, misit apustolos 
snos (Luc. ix. 2.) regnum Dei prfedicaturos ; et 
(Matth. X. 7.) mandavit illis hoc sohim, iter /aet- 
entes procUtmate tlirentes, uppropinqnavif rejs^^imm 
Der, id est, Jesum esse Messiara, Christum, regem, 
qui ventnnis erat. Ftem post ascensiouem Cbristi, 
idem prtedicAverunt, «t patet ex Act xvn. 6, 7. 
Traxernnt Jasonem et qiioJidam frairex atl riti- 
tatis Mtisxistratus, mriferanih, isti q«i Drhis ter- 
ranm statuin sabverterunt, etiam hic atlsant : 
qKOS excepit Jason : qui omnes coutra edicta Or- 
saris facinrtt, reffem alittm tUccntc* cMe, nempe 



I 



DE CIVITATB CHBISTIANA. 



441 



IJe^Hfit. Et vere. 2, 3, capitis ejuBdero : Paulmrero, cap. xuii. 

Isica/ consKfrt^atfiit/roicit mi eos,et per Sahbatha i»,ii..n«.jn.. 

\iria dixneruit cum Hs ex Scrinturia ; rxplicans, "■v^*"'™"-'^- 
vtoh ocuios ponens, oportHfnxit Chnxtum patt,et *aM.mwm6t.. 
remr^erc t'x utortuiti ; ct hunc ,/t'sum, quem ego, 
ingnit, atmwtcio vohif, esxe ChristHm iUum. 

Argiiiiieiilutn tertiuiti stimttiir ab iis locis Scrip- 
tiir%, qiue tidem utniiem ad saliitem neces^ariatn 
dicunt esst' facilein. Si euiin asscnsMsauiiui iuter- 
nus ad omnes doctrinaa fidei, qiia; nunc docciitur, 
qiianim mngna pars hodie disputatur, nt nece»!ia- 
rius requireretur, nihil difficilius esse posset quam 
esscCliristiaaum: ueclatroin cruce,(Luc.xxiii.42.), 
propter verba ha-*c, Domine, memcnto mci cum cene- 
rit in regaiitn tttum, quibus alium articuliim con- 
fesRUs noti ost pncter hnnc, Jeaum exsc Chrixtum, 
salvari potuerat : uec potuerat dixisse Cbristus 
(Mnttli. xi. 30) : Jugma meuin/acile ent, et onus 
meum leve ett: neque (Matth. xviil. 6.) parvos 
pueros iu illum credere : iiec potuerat (Uxisse Pau- 
\ua (I Cflr. i- 21): Libuit Deo per stultitiam 
pra:(iicationis «ervare crcdentcs : neque deiii(|ue, 
Faulns ipse tom subito Christianus, multo miuua 
Doctor ecclosiB^ acieo emitiens, fieri [Kituerat, qui 
do tr^npubstantiatioiic, purgatorio, ahisque articu- 
lid ninlt-is qua: nutic obtruduuttir, iiunquam quic- 
quam audierat. 

Ar^umeiitnm qtinrtnm sumitur a locis qmbus- 
dam, He quorum iuterpretutione nnnquBm cxtitit 
coniroversia, ut Joh. v. :jf* : Scrittamini Scriptnnis, 
guia videminirobis in ipsis rifam teternaia habere; 

, eC iUx iuttt qua te.ttantHr r/-c me. Scripturie au- 
tcm illfe, alia.' non erant praitcr Testamcntum Ve- 
tus ; Novum etiim uondum scriplum erat. Sed in 
TestamcQto Veterc d« Christo nihil inveoitar, prac- 



DE CIVITATE CHHISTIANA. 



^v"rf-P"^^*' tiimirura, 
.i.inv-iiasciturns 

niagi)a inirnctim. 



LP. xLiit. tcr notafi et »ignft per qaoc, eam reniret, agnoK> 

qnod esset cx stirpe Dandi?, 1 
iii BeUiIpliRm, ex virg^iiip, facerelqnr ' 
Credere ei^o Je^ura esse iniiin, 
mith enit tvl vitain ^teriiHiu ; plusquam autein fstii 
nrcessariuia noii est. Et pcr consecjuens, articolus 
ille soluB necessariua est. Iteui Johannes dicit (cap. 
xi. 26) : QHhquitt tivil, et credit in me, non vuh 
rietitr in atemum. Setl credere iu Je&uui, ideni 
est quod credere Jexum esse Christum ; ut appa- 
ret (exvers. 27), ubi Marthae dieit Chriatus, credU 
hoc 9 Et illa respondet, eiiani Dominr, e^o eredo 
tc ease Ckri.itum illnm,Ji{ium Dci, qui itt jm-ndnm 
renliirus erat. Sohis ergo nd salutem sufficit ar- 
ticulns ille unus. Iteni Joh. xx. 31 : fi/pc scripfa 
siati «/ credatiit JvKHm e«xe Christum.Jiiiiim Dri, 
et ut crcdcntcit ritam fiabeati-t pcr nomcn rjus. Llbi 
rursus crcderc Jesittu esse Chrivtam, sufficere sig- 
iiificatur ad vitani leternain obciueudani. Rnrsiu 
I Joh. iv. 2 : omais spiritn.s, qui confitetiir Je*um 
Christunt veaisse in carne, ex Deo esf : et 1 Job. 
V. I : qitieutuji/e creelidit Jesum esse ChristutBy 
ex Deo natus est : et vers. 5 .• Qiiis est qni eineet M 
wuntlum,nisi qnicreilit Jexmn pssejilinm Dfi? Et \ 
Act. viii. 30, 37 ; Eunudins liixit PiiilipjMt, en 
aquam : qnid proliibet me bnptizarit Dixit aufem . 
PiiiHpptis, si credis ex toto corde, licet. Rcspon- m 
dcns aitfcin Hle tli.vit, crcdo Jesum Christnm eese ^ 
Jiiium Dei. Arliculus ei^o hic, Jesus csl Ciiristus, 
sufficit ad baptismum, id est, ad receptionem in 
reguuia Dei ; et per consequcns, solus necessarins 
est. Gtiam untversaliter, in loois omuihus nbi dicit 
cuiquam Chri&tus, Jiifes tua le .mltumjacit, eausa 
dicti est confcssio aliqua, pcr quam dircctc vel ex 
coiisequentiH intelligitur, Jesmn esse C/iristum, 



DB CIVITATE CtiniSTIANA, 



443 



ArgTiraenlum nltimtim »nmitQr a locis illia Scrip- cap. xuii. 

'■tiine, ubi nrticulus hic ilicitur essc fHndamentum ST~' !* 
fidei; salvabitur euim, qui tcnct fuiidamcutuin. »i'>'«>«>'<'>"^] 
Looiis priinus cst, Matth, xxiv, 23, 24 : St quts vobts .unt n«e«rii. 
dixerit, ecce, hia est ChrisiuK, auf hic : Jte credite: 
exeitahtmtHr enim paemhchrisfi, et pseadopro- 
pheta, et edent irigna miij^na el miraeula, etc. 
Vidpmus hicarticulum W\\xm, Jcsum esse C/iris/um, 
teueiidHm esse, etsi miracula magna feceriut qui 
downt contrarium. Ix>ous secundus est Gal. i. 8 : 
-Etiam « aos auf angeiun e ccelo emngelizet vobis 
prwtcr id (/uod ruhis cpangelixarimtts, aHathema 
sit. Id autem, quod Paulus et apostoll reliqui evan- 
gelizaverunt, articulus crnt liic, Jeaus cst Chrisfus. 
Autharitas ergo angcH e coclo, luulto magis homi- 
iiis mortalis, st ciuitrariuin doceant, negligenda est. 
Esi ergo aTticnlus illc tidci Christianrc fundamen- 
tum^ Tertius locus est I Joh. iv. 1,2: Dilecti, ne 

\ euitis spirHrii erediie : ex Itoe eognoscite Dei 
spiriftm : ffuicutKjiw spiritus prttfifefur Jesum 
C/irisfam in carsie renisse, ex Ueo esf. Perspi- 
cuuui hiuc cst, articuluiu ilhiin mensuram ct rcgu- 

klam ce&e, per quam omncs alii articuli examiuandi 

lct jndicandl sunt, ct pcr consequens, solum esse 
fundamentalem. Locus quartas est Matth. xvi, 18, 
ubi jiostqnam S. P«trus Christo dixissut, tu cs 
Christus, Jiiius Dei tiveniis, rcspondit Christua, 

I tn es Pefrits, ef super hane petram adijieaho taeam 
eeelesiam. Articulu.s crgo ille fundampntnm est, 
cui iiHiituutur rcliqui omnes ecclcsiie articult. Lo- 
cus qniutos est, I Cor. iii. 11-15: Fuadamentnm 
aliud nemo pofest stafuere prfcfer id f/uod /Msi- 
t«m esf, f/iiod Jesiis esf Chrislus : quod xi quis 
superttdijicet super Juttdamentum hor, aurut»,ar- 
genltmy lapides pretiosos, ligna,Jfrnum, stipulam. 




444 



DE CIVITATE CHRISTIANA. 



CAP. 3CUII. 



0f|Utn«mlBrig 
ma MilMnB 



cnJHSi/ue oput manifextum fiet : fUtfx enim «/ de- 
clarahU ; nrnn per ignetu rrrelabitur .- et ct^jut^iu 
opu« qHtitr eit, ij^nit profmhit : si ctijux opn* man- 
veril qmd sitpcra-dijiraterit , mcrceticm accipiet: 
si cn/tis opiis exuslumftterit, damuumjaciel : ip*e 
vero serrabitur, iia tamcH vt per if^item, Quk 
verba cum sint partim jiersplcua et intellectu fa- 
cilia, et partim alie^orica et difficilia ; courlado 
es. |>er$picui.s, j^astores, si fiuidamcntum doceant, 
wcta^Jesum easp Cltristum, quBnqiiam falsas inde 
conscqiieutias a)i(juas dodueant, (ut hominibusqui- 
buseiuique pronuin ^aX. errare), salvauclos tamcQ 
esse ; multo magis.salvari posso illo» qui ea crednnt, 
qua; a pastoribus suis le^timis didiccre. Snflicit 
ergo articuhw hic ad snlutem. et per conseqnens, so- 
\\\s neces&arius est. Quod attinet ad verbn illa allc- 
gorica, uniuscujusqxe opus per igiieiu prohandum 
esse^ et sahandoa esse^ ita tnuten nt pt^r ignem ; 
videntur alludere ad verba propltetrc Zarlianne,(xiii. 
V>,Q):Dictitm JchorrpyUl partihus dnnhtts in terra 
exeisis et expiratttibus, tertia rclitiqHetnr i» ea ; et 
inducam lertinm istam in iguetH, conJlnnsqHe eot, fl 
ut corfflattir argeittuia, probafyo eos, quemadmo- 
(Imn probatnr aurtim ; et iuvocahuut ftoinen lueua, 
et cgo exaudiameo». Uies judicii cst dies resiitu- 
tionis r^ni Dci ; et iUo die futuram esse tnundi 
conflagrationem, dicit S. Pctrus, 2 EpLst. iii. 7* etc. 
lu qua conHa§;ratione peribunt qmdem improbi, 
reli<iui aiitem, quos Deus salvos esse \Tilt. Lraiisi- 
bunt per igncm illo^i, et in eo igne, »cut nurum et 
ai^entum, probabuntnr, et pur^ati ab idololatria 
nomen invocabunt Dci veri. Ad hiec verlMi fllln- 
dens S. Paulus, dieui, inqnit, id cst, dicm judicii, 
diem magnum restituUouis regui Dei, pa^torum 
doctrinas probaturum cssc, aii sint puric, ut aurum, 



dh 



DE CIVITATE CnRISTIANA. 



445 



!;entum, ctc. ; au mutilca, ut li^mn, focnum, cap. xt.iir. 
lc. ; luuc autcm, qui super fuudamcutum vcrum |,p(„.,|„„»,i^ 
fiilsa aut imfcatona rcdificaverunt, ca videlmnt con- <'-p<'"n^"'"? 
demuata; ipsi tanieii salvabuutur, et transibunt «■" < 
per ipiiem huuc illfesi arl vitam reternnin, nomen 
veri Dei invocaturi. In qua interpretatione, nihil 
Si5t quod fidei Christinnje sit contnirium ; sed ne 
'seintilla quidera imrgatorii. 

Quperet fortasse allqnis, an »que necessarium ad 
duteui imn sit, crederc Dcum e*sf omnipotenietn ; 
\crealorcm mundi ; Jesiim Christim rcxurrcxisse 
\et hotniueji iti die itUhto rr.mrrectitro9 este oinnes; 
ac credere Jcsitm esse C/irisfunt. Respondeo, hoa 
omDes multo^ue alios nrticutos nece^arios quidem 
iKque esse, sed ideo, quia in illo uno continentur. 
Quis enim est, qui non ^idit, credentes Jesum esse 
filium Dei oninipotentis, necesyario simnl credere 
Denni esse rerum omtiium creatorem omnipoteu- 
tem ? Aut quomodo credi potcst, Jcsum regem 
esse in aeternum regnatunmi, ab eo qui illum non 
ercdit resurrexissc n mortiiisr Mortuus eiiim reg- 
nare uou ]>oTest. Quicuuquc autcm fundamcntum 
tenet, Jesttm esse Christum, omniatenet quse intlc 
inferri posaunt, sive illationis vim ipse iutelHgit, 
sive nou intellipit. Firmum ergo restat unum hunc 
articulum, creditum pu:nitentib\is, ad remissionem 
peccatorum fidci satis esse, ct proiudc solum ne- 
cessarinm. 

Ostcnsura ante cst, obcdientinm, quanta ad sa- 
lutem letemam requiritur, consistere in voUmtate 
implendi legem Dei quatenus pos.sunms, id est, in 
pccniteutia peccautium. Ostensum item cst fidcm, 
quaiita nd salutem ncccssaria est, contiucri in hoc 
articulo, Jesas est Ckristus. Loca ScriptariE nunc 
proferam atiqoa, quibus probatur, omnia simpli- 



446 DE CIVITATE CHRISTIATCA. 

ip. xi.iii. ciler ad vitam a:teniani Deces^ria contiueri in ilU> 
„^^8imul coiijuuctis. iluuiiues illi, quos S. PeiTO* 
"»""■"8 die Pentecostes, post ascenslouem Servatoris uosth 
iwimwiii proximo, priedicatione sua ad fidcm Chri&tiansta 
convcrterat, Petruni «eterosque apostolos iuterro- 
gavcrnut (Aet. ii. 37), ^uid fnciemu» viri Jratre» ? 
Qujhug (proximn versvi) respomiit Petnis, rraipi»- 
ciie, et Iwptizutur uNtmjuigifne tcstrum in tiomrM 
Jexu Chrixti, tn retuistionem pecratorum : et ac* 
eijueli» dottum SplriluxSattcti. Bnptizari crgo in 
nouieti Jesu Otiristi, unn ciii» pn:;iiiteDtin. uuiiiia 
contiuet adiialutem neccssariu. Rur:<mi, rum a quo- 
daoa ex primoribus iiiterrogaretur Cbriatus (Luc. 
xviii. 16) : ^/offiji/rr bone, ^md Jaciemto vittim 
a-iernam poxfiidi-bo ? rei^poudit illi Servator no&- 
ter (ver. 20) : Prtcefpln uoxti, wc mar/iurej m 
oecidiio, ne furare, ne faUum tesfimonium dicito, 
honora pairem tuum et matrrm tuam. Quffi ciiin 
observa.»ise se dixissct, adjecit Clirisius (vers. 22): 
Omnia (ju(e hubes renxfe, ef distribue pariperibw, 
et habebix thesaurum in cceio : et sequere me, id est, 
confide iu me qui sum rex. Itaque legcm implere, 
et creJere Jesum esse regem, totum est quod re- 
quiritur ad vitam a^teniam. Prsterea, S. Paulus 
dlcit (Rom. i. i?): •/««/«« cx Jide tieit ; non diat, 
riHiifquisqt/ei sed juaius. Fides ergo et justitJa. 
coujmietim, omnia contineut ad salutem uecessaria. 
Postremo, Marc. i. I j : appropinijufivii regnum 
Vei ; retipiscite, et credite evaugeHo. Itaque re- 
sipificere et credcre Jesum esse rt^m, sufficiuut 
od Kulutem. 

Cum ergo fides et obedieutia utraquc uecessaria 
sit ad salutem, quorstlo, utrn enruin juhtificel, fru»- 
tra disputatur. tiuo autem sensii justificare dicatar 
uiia et altera, explicare non inutlle erit. &i per 



I 
I 



DE CIVITATK CnBISTIANA. 



417 



justitiam intelligatnr justitia openim ; justificari, cxr. XLiii. 
qui legem Dci scmel transp*&8us est, potest nemo. j^- ,ur»<i». 
hitcIHgcndn cr^o pst ju.stitia hnminis, It^m Dei "n^^i"^ ""*«■ 
ohservare eonautis. Volnntalem eiiim aeclpit neiis TL db 
pro ipso opere. Atqiie hoc seusu so!o est, quod 
homo aliquis ilici potest jmlvs, et quod per justi- 
tiam suam justificatus sit. Justitia er^ justlAcat, 
quateiius juntmu denominat, nnn quateuua legem 
ira implevcrtt, ut puniri juste non possit. 

Sed justificari etiam dicitur is, cujus defensio, 
quanquam nou sufficicn?;, recipitiir tamen et appro- 
batur : ut (riiin pro <k-feiisiomr allff<uimis, (piod vo- 
luimu!;, qnod conati sumns legcni implere, ct quod 
peccata nostra ipsi condemnavimns. Quoniam ei^o 
Oeus voluntatew pro ipso opere eorum tautum ac- 
cipit, qui credunt in Jesmn Cbristum ; tides sola, 
in hac vcrbi ucecplatione. jnstificare dici potest : 
adeo ut ^Uee et obedientia utraque justificent, sed 
in diversa significatione vocis Jitstijrcfire. 

Cum ostensiim jam sit, qufcnam ca sint qute ue- 
ceasario requiniutur ad salutem i obcdieiitiam erga 
Deum cum obe<iientia erga regcs rcconciliart- dif- 
ficilc non est. Rex enim aut Christiauus est, aut 
infidelis. Si Cliri!itianu.s, articulum hunc, Je/tum 
esxe Chrh/mu, neminem iicgare cogit. Legibus 
uutein civilibuii, iu quibus continentur legcs omnes 
ualurales, recte et jure obedire ct^t. Qui ergo 
r^i 8U0 Christinnn nbedientiam ]»rje8tat, obedire 
Deo non impeditur. Sed si Rex Christianns, qui 
limdamcutum tenct Jetim estie CTirijftuM, doetri- 
uas aliquiis pcr imperitinm iudc deducent;, doccri 
et tcneri imperet.imperato obedicndura est. Obe- 
diri enim sine animic periculo potest ; judicare au- 
tem, in qmcjitionc de sua ipsius obedlentia civiti, 
jure nemo potest. Judieat eulm de doctriuis fidei 



448 



DE CIVITATE CnRISTIANA. 



ip. XLiii. ncmo pneier ccctesiara, id eat, prater mum qoi 
.(■■.«.•^n- P^i^na"» g«rit eccle9ije,id eat, prieter rc^czn.nsil 

ntatinRB- CllristiaDUS. 

Sed rtsi n-x infidelis sit, suoram tameo siibdito- 
rum quicunque illi restiterit, peccat coiitra Dcum; 
quia eotttra leges naturee peecat, cjuic sunt dirins^. 
Peccat etiam coutra consilium apostoloninij Chrt*' 
tianos omneti priucipibus suis, tilios onines parea- 
tibus sais, et servos omnes dominis suis obedire 
prsecipieiitiiim.idque in oranibus. Quod nutemat- 
tiuet nd cuu.seientiatu tiouiinuii), qus interiia K 
iuvisibilis esl, pule^tutcm liiibent omnes eauitein. 
quam habuit Naaman ; ueque ad pericula sc offcnt 
opuB habent. Corterum si id facuint, pnEmiaii 
suum in regno Dei expectarc debent, ticc r^em 
guura legitiiuum accusare, multo uiinus occiiler^ 
aut bello persequi. Sed quis, etsi lufidelis r&c^^ 
subditum suum sciens re^m atierum uon n 
(led poBt linem muiidi expectare. ita Rtupidnii est 
ut ob illam causam eum oecisum vetit ? 

Atque hfec de regno Dei et politica ecclesiastica 
dicta sufliciaiit : cum siiit omnia a Scripturis SacmA 
dcrivata, atque ex iis locis qua* niinime obscura et ■ 
controversa sunt, et scopo totius Scripturje SacRE, 
qute scripta est pro regni Dei in Christo restitit- 
tioue, conscutanea. Non enim verba nada, sed 
scriptorum scopus Scriptiu^ia explicandls vcnim 
himeu pratfci-t : qui autem textibus siugularibns 
utuntur, eonfiiho operis ipsius non adhibito, nihil 
fere perspicue explicahunl, sed Scripturae atoinis, 
quasi sparso pulvere,omnia ol>scuriora fucient quam 
suiit j id quod eorum artificium esse solet, qui non 
veritateni, sed m\xm ipsorum emalumeutuiu quK* 
runt. 




DE REGNO TENEBRARUM. 



I 



CAPlfT XLIV. 

m. TBNBBRIS .SPIRIT[.'AUBCS AB INTERPRETATlOMv NON 
aeCTA SCRirTCUAKUM. 

pR.tTKn summas potestates, dirinain et hnmannm, cap. xuv. 
(le quilms Uactenus disseruinius, Ifgimus in Sori])- iv^,,,,,^. 
turis Sacris de poteslate adhuc alia. nempe, m quaui XTowX 
dicit S. Paulos (Enh. vi. 12) : Qmmam non c*t i"'w.n«ntf<L\a 

... , , , 5rriirUir«iuin. 

uobts iNcta adrersux sangumcia et carnem, sea 
adversux impvria, adversus poteHiates, adversus 
tamdi httjujs principes tencbrarum, adversus spirt- 
iuales improhitates i« rebus coeUstihus ; et Matth. 
xii. 2fi ; Sed si Satanas Satanam ejicil, adf^rsiis 
seinsttM disitidet : quomodo trf*o stabit ref*Hiitn 
gjttsf et .\Iattb. ix. 34 ; Per prineipem daiaonio- 
Tum ejicit dafmoHta, id est» pbautxismata qute ap- 
pnreut iii aere ; unde Satanas dtcitur, Eph. ii. 2, 
Prittceps potestatis aeris ; et quia regiiat in mun- 
di hujua tcuebris (.loh. x%i. 11), princeps hiijus 
mmdi. Et propterca, qui principatui cjus subjccti 
mnitJiUi vocaiitur tencbrarum ; uimirum, ut dis- 
tiugoautur a fideUhus, qui Jilii hcis appellautur. 
Cum euim Bi^elzfbuli sit rt-s phantasmatam, qtue 
Beremettenebni» ineolunt; ^lii teuebrarum,phtm- 
tosmata, et spiritus illusiouis, idem significant. 
Rctrnum ergo tenebrarum, prout in Iocik supra 
citatisaliiisque Sacra; Sriptiirac tcxtihus intelHgitur, 
fletiniri potest: impostorum eouffederatio, qut ut 

VOL. III. GB 



DB REONO TKNBBRARUM. 



5ich|>liinnii&r 



[CAP. XLiv. r« ftlios 1« pr<rsenii mmdo dominentur, Ittmen /» 
ife.«U.ri. rationis natvralis tam evangelii per doctrina* er- 
ib hlw^» '"''"P'" *■' off^ctiras cxtingnerc^ et in viam tafntii 
tiowD«inci> retprnfF lenefjras inducrre conantitr spirituaiet. 
Quemadmodum homiiies,qui a Dativitate sualuce 
oculorum penitus destituuntur, luminis omnino 
ideam nullam habent ; neque imnginari qnisquam In- 
tDcii majus putest, quam oliquaudo ante viderit : in 
etiam himiniK evnngelii, ct luminis rationis gradum 
majorem existere non putant homines, quam quem 
ipsi jam asscquuti sunt. Atque hinc est, quod ho- 
mines tx^uebras, iu (juibus vcr^autur, aliu viaa^u»- 
cere non pos8unt,prfEterquam cx suis ipsonim offen- 
sionibuB et infortuniiti. Rc^i Satuua; obgcurissinit 
quidem pars cst oa, qua> extra ecclesiam 0ei est, id 
est, in qua ambulant intidclcs ; dicere tomen noD 
possumus, quod ecclesia, quasi Goshen, tatita om- 
nino luce fruatur, qnanta opus est ad omne opia 
fftcicndum quod impcrnrit ficri Dens. Unde euim 
oriri potuit, quod Christiaiii, a tempore pene apos-- 
tolornm, se mutuo altcraltenim ex statu dejeoeriiit,,! 
bello aut cxterno aut civili ; qnod nd omncm pro-i 
prianjin rcrum aspcritatem, ct ad omncm prosperi- 
tatls alictia: cmincutiam, toties offendant : ct quod _ 
ad candem raetam, felicitatem, tam diversis vii*: cur- 1 
ratur; nisi illis nox etiam nunc csset, aut saltem 
spissa nebula r Sumus ergoetiam nunc in tenebris. 
In ignorantia:: nostrm naturalis obscura tiocte, 
errorum spiritimlium zizania seminavit iuimicus. 
Primo, Inmen Scripturarum oxtingucndo : erramm fl 
enira nesciendo sensuni Scripturanira. Secundo, 
ethnicorum poetarum dwmonologiam, id est, doc- 
trinani dc dffimoniis, nempc doctriuam de idolis, 
phaiLtu.smatibus, mortuorum umbris, similibusque 



Dfi REONO TENRBRARUM. 



4SI 



i 

I 



fttbulis anilibus, admittcndo. Tertio, rcliqniascAr. M.n'. 
(juaiidnni religioiiLs et philosophiam Grseconini, i,,^^,^, 
pnesertim Anstotelis.ciim ScripturisSacriB comniiK- ■pWi.iiiih,.. 
cendo. Uaarto, per falsas, fictas, vel incertas Ira- u«i^'.^»h> 
lUtioues et historins ; ntque itaerramusfl/^fH/i;»;j»- '^P"'^" 
ritihua dcceptorihiig ct doctrinia dtemoniontm ; per 
hypocTiginfaUiioquorum, quorum conscientia est 
caaferisata, id est, eoniin quifal«a loquuntur cou- 
tra suam ip&orum conscicutiam. De tenebris au- 
tem ab interpretatione nou recta Scriptura; Sacrfe, 
m pnesenti cnpite dictnnis som. 

Scripturarum abusus ninximus, et cui ca;tcri sub- 
scr^'iuuc aut adliturfut, earum detorsio est, ad pro- 
baiidum qu(Kl re&;iium Dct, de qua tutics in illis fit 
raentio, sit ecclesia, qas niinc est, Christianorum 
bominum in terra \iventium. Manifestum antem 
est, iu coutrarium, reg:num Dei institutum fuissc a 
Deo, ministranle Mose, super Judaios Bolns, qui 
eam ob causam appellantnr in Scripturis popiiius 
Dei peculiaris ; idemque ref^nnm in electione SauH 
rejjcis, dcsiissc : post id teuipus regiium Dci per pac- 
tum, in terris uullum fuissc : prumitiibisc tamcn pcr 
prophetas Deum, iu regnum tsuum Judaeos iterum 
admittere tcmpore cpiod ipsc scctim detcrminave- 
rat, cum per p<enitentiam ad Deura se couvertc- 
rent : itiritasse etiain sub iisdem eonditioiiibus 
conversionis omiies gentes : et filium suum, pec- 
cata mundi morte sna cxpiaturum, in mnndam 
raisKuram se essc ; et dootrina siia ad rcj^num Dei 
pneparaturum, quod in die jndicii inceptunim est. 

Errori huic, quml ccclesia, qu% est in terra, est 
re^mn Clirisli, quodque iiiium cssc oportct vel 
lioniinem vel «ctum. pcr qucm Sor^ator noslcr, qui 
nunc est in ccelis, humines alloquitur, leges condit, 

00« 



m RRONO TFKKRRARTm. 



cAp.XLiv.et qui personam Gliristt Cfaristiania oimubas re- 
^^^^ pnesciitat, (XiHHequcas est, quod pot«stateia rt^ 
■P^riiiaXiiut lem sub Christo iinivorsaHtPr po8cat pontifex Ro- 
«ifn»ii<n>Rcu mnnns ; et quou eanacm pntcstatem in civitatibs 
8tn].<i>imniR.. nonnullis poscaiit pastorum conventus. SuntanteB 
hi qui per veheinetitiam diivputaudi lumen nattira 
extinguiint, tantasque in hoiuiuum mentibm effi- 
ciunt teurbras, ut quis sit, cui obedientiam promi- 
serant subditi, videre nequeant. 

Ooctrinic autetn huic, Papatn in pncBcnti ccck- 
sia vicariuDi Christi universaletu esse, couseqncDi 
c»t {l(iL'trin& olia, nempe, regi Chrii^tiaiio necetsa- 
rium esse coronari nb episcopo oliquo ; qoaa atp 
iUa ceremonia essct, quod jure divino imperet,et 
in titnlo clausulam hanc habeat, Dei gratiit rex: 
quodque regiium suimi non a Deo aceipiat, nisi i 
datum sit pi?r Dei vicarium, Papain ; qnodque oiniusfl 
episcopus Horaaufe dioeceseos, quando conseeratur, 
Pontifici Romonn absolute obediturum se esse jurei. 
Eidemdoctriniemnsequensest Concilii Ijatcranea- 
sis decretum, i^ub Innocentio tertio (cap. iii. de be- 
reticis) : Si rex, a Papa admonttus, regnum fMita 
ah heeresibus non pur-^ft, el oh eam rem excom- 
mnnicttlnx non .tatisfacial iutra anitiim, xubditi 
eJHs ah ohedifintiiB vinculo ahsohantur. Quotie:; 
itnque inter Papie ct alionim principum Christia- 
norum consilia repugnantiam esse contini?it (cou- 
tingel autem ssepe), tauts oriuntur inter sab- j 
ditos re^m tenebra?, ut homiucm extemum, infl 
thronum regium sese iutrudcntcm, ab eo distiu- 
guere nesciunt, quem ipsi iu co colloeavcrant ; et 
pra: intellectus ciecitatc pugimut luter seipsos, 
amicos ah inimicis non distinguentes. .Ab eadem 
doctrina, nempe qnod ecclesia prsesens eat regnutn 




DE ReGNO TBNERR^RUM. 



453 



BJ, Dascitur quod pastores et mitiUtri ecclesianim cap. xijv. 
jomen sibi adtjumant cieri, cicteros Christianos ap- ,' '~~' 
lellaiitcs /r/i>o«, idcst, simplicittirpopM/MW. Clerus ^■iniWiv.u. 
[eiiim primo et proprio sigmncat*or/(»w,«einde //*«- .1«....»,..,»«^ 
ethtateiH, et postremo cos qui, regiwnite Uco iii Is- *'"i"''^"'- 
ile, alebantiir ex reditibtis pubticis (\\xo& Deus 
sibi rcservavcrat, ucmpe, cx sacrificUset obiatioui' 
biis quas Deus in alimeutum uiinistrorum sunrum 
puhlicorum, qui erant Levita, separaverat. Papa 
ergo, qni iii ecclesia ideu esse ^'ult qnod erat iu 
reg:nQ Dei, id est lu Israele, summus &acerdo8, re- 
dituii siuiiles a Cliristiauls postulat sibi et sacerdo- 

Etibus suis a Omstiauis ; ad quiua rem expcdiebat 
ut sacerdotoA ap]>cUarcntur dertis. Dccima: itac|ue, 
qoffi LevitJ!) JHre dimno dcbebantur in rc^o Dei, 
requiruntur et sumuntur jain diu ab ccclesiasticis, 
mmjarc ciiifi, setl ilivino ; et i>opul«s ubique per 
ecclesiam Romanam pcnsioncs publicas duplas sol- 
Tunt, alteras civitali sua;, altcras elero Uoinano. 
Ab eodem errore, quod ecclesia prjesens est reg- 
num Dei, introducta est distiactio iuter lege» civi- 
lea et canonicag. Sunt autem leges civites, acta 
imperantiam iu domiuiis propriis ; et leges cano- 
^KziicfB, acta Poutificis iii domiuits iisdcm. Sed lise, 
™ante imperii translationcm in Carolum Mag^um 
leges noii crant ; quaiiqiiam potitea, procedcntibus 
iudies tenebris, imperatorcs i|»si cas pro legibus, 
metu majoris mali a caecitate popiili, admittere 
coBcti siint. 

Hine ctiain est, qiiod in pluribus dominiis, ubi 
Papa: putestas eccle^ia.stica integra recipitur, Judtei 
et Turei suo modo Deum colere, quatenus coutra 
potestatem civilciii iiou oifenduiit, perraittantur ; 
Christiani autem, irivitatum aliarum eive», in Rotua 



454 



UE REONO TBNRBR.ARUM. 



ntsi Ramanu modo Detim colere non pennittautiir. 
Qtiare autem; Quin Paiia Christianos omnes abi 
subditos esse postulat. Qiiod tamen iniqumn eH. 
Nam si Christifino dnriorem se pnebeat princep* 
Christianus,quam iiifideli, inique facit ; proChristo 
enim »xmt, qui non »nnt contra Christum. 

Pnctcrea, hiocest, quotl iu omni ciWtate Chrii- 
tiana potcstatem Papee ecclesiasticatn ndmittente, 
Kint homincs quidam a tnbutiii et trihuiialibiis po- 
testatis civilis excmpti : nl ecclesiastici omnes, et 
monachi, et fratres, quorum nnmerus iu inultis lo- 
eis ad immerum reliqui popull adeo magnam ha- 
beiit proportioueni, ut ex illis soliii, si opus esset, 
Roiiscribi exercitus pofiset, qui eeclesiie militaau 
suflicere valeret contra quemcunque priucipem 
ClH"istinnnm qui Papte adversaretur. 

Seriptiiranitn abusus alius cst eonnn, qui t^iue- 
crationem couvertuiit in conjnrutioHcm sive mcait- 
faiioncm. CoHtecrarc, in Scripturis Sacris, sigui- 
ficat n*m quaincinHiuc D<«) offerre.dare, sive de<li- 
eare, id est, ab usu communi, piis et ck?roris verbis,] 
a<l cultus divini usum sepamre, id quod est sancti-i 
ficare, ita ut Dei eurumque sit, quos Deus sibi fedt 
ministros puhlioos; ut supm (cap. xxxv) fiisinsdie- 
tiim est. Consenratione autem illa, non rei conse- 
cratse natuiu, sed solus usus mutatus est, nempe, ut 
qui pmphanus et commuuis fiiemt, jam sanctus ui, 
et eultui divino ])ropriu», Sed quando naturaii! 
qnalitatemque ip»ius rci uiutatam esse dicunt, uuu 
consecratio diccnda est, scd vel opus Dei supematu- 
rale, vel rana et impia inc-antatio. Quoniam autem 
miitiitioncm Iiujusioodi natiine rerum, qiiam profi- 
teiitur. qiiotidianum esse dieunt, pro npere dinno 
supcrnaturali haberi nou potesl. Restat ergo.nt olia 





DB RRGNO TBNKBRAmJM. 



4&& 



uoii flit quam conjurutio sive iacantadio; per quaiu, cap. xliv. 
iniitationem uaturoe, ubi uon cst, crc<U essc volunt, ^^ZZi^ 
contra oculorum ciEterorumqHe omniiun senaunm *irtHw«Ki«t» 
teKtimonium. hjkcmpli cau.sa,inoonsecratioiie|)ani8 ti.men»nB^u 
et vinl in ccena flominiea, qua; comnieniorutio tan- *™p""™" 
tum fst Christi in cruce ad rcdemptioncm uostram 
passionis, quaudo succrdos verba Scrvatorib iiostri 
pronuntiat, hoc est corpujt laeum et hic e»t mn- 
gtti^ mem, uaturam pauis et viui abire dicit, et in 

1 ejus locDm succedere Cbristi corpus veniro et ve- 
mm saDgutnem : quanquam neque oculis neque 
nlli &eugui reot))ieiiti»appareat quicqunm quod uon 
apparuerat, antequam verba illa pronuutiarentur. 
locantatorcs ,'E^yptii, cum vii^as suas in serpentes 
et aquam iu sauguiuem convertisseut, spectatorum 
sensibus falsa rerum specie illm^isse tautum existi- 
mantnr ; vocantur tamen in Scriptura Sacra incau. 
tatores. Sed quo nomine appellandi fui.s.sent, m in 

: vir^is suis ue s|>ccies quidem serpeutium, neque in 
aquis iilis spt:cies sauguinis, ulla apparuisset, sed co- 
ram re^c impudcntcr asscruissc-ul virga», quw rcg'! 
ut virgie apparueruut, strpcntes essc, et siuiguiucm 
esse quffi regi atjua vidcbatur r Appelluiidi certe 
erant non modo iucantatores, sedetiam impudenter 
mendaces. Hoc tamcu iu consecratiouibus quoti- 
dianis fnciunt ecelesiie Romaua> sacerdotes, verba 

I sacra in incantamentum mutautes, quod uihil ad 
seiisum producit novi ; impudenter tamen pauem in 
homincni, ct quod mn§:ut est, in Deum convcrtissc 
se affirmantes; et proinde adorandum esse jubentes, 
tanquam cssct Scrvator nostcr ipse Deus et homo : 
qwe idololatria est cnu>sissima. Siquidem euim dt- 
cere sufiiceret, uon amplius pauem, scd Deum tsw*, 
t|uare gimiliter excusare se no» potuisscut /Egyptii. 



iV iiilvrpfi-W- 




CAP. XLrv. affirmando pomiin el cepe, qua; adorabant, fKHTum 
et cope aiRiilitis nun es&c post incaiitatiouem, xi 
Demn iiisuin sul) olcrum illoriini specie. Verta 
tiuDciiapnru iim, ftoc cst corjiNS tHcum et ntc eat sanffttt» meut, 
^*"*'™' fequivaleiit his, Aoc xignificatj sive ref/rersmti 
corptis et sanffuinem meKm; et li^ira quidem 
monts est mitatii^ima ; qtiam secunduin litera 
interpretari, Scriptura: abiisiis esset. Quanqaan 
auteni iuterpretatio talis admitteretur, applicah 
taaen paiii vcl faugaini, prxterquam illi quem 
CbriRtn^ manibus propriis onnsecravit, nnlli iK>te$L 
Non enim de pane quocnnque, el de sacerdote omiii 
qui prouuntiaret illa verba. hoc ent corjMtJt meum,, 
tnmsubstautiatum iri dixit Christus. Ncque ec~m 
clesia Romaua ipsa doctriuam talem stabilivit antc™ 
Innoceutium tertinm, id est, ainiis ab liinc circiter 
quingciitis, quaudo potestas papalis maxima cral, 
et tcnebrse prufundissima}. 

Simili incantationc \iai sunt sacerdotcs ecclesisB 
Roman:e iu sacramento baptismi, ut vidcre est in 
rituali Komano, nbi nominc Dei, Trinitatis, et tnum i 
personarum, etitigiiocrneis ad iiicautamentumabu*! 
tuntur. Ut primo, in aqua congecranda sai*erdos 
dirit. coiytiro tc, crcaitira ag/i<t, in Homiac Dri 
Patris oinnipotcntin, et irt nomine Jesu Chrifiti 
JiUi sui unici Dotaini nostri, et in ririn/e SpIritHn 
Sitnctif tif Jiai aqiia canjurata, atl ftotcxla/es i«- M 
imlri abif^cntlas et eradicandax, etc. Seciindo, In ™ 
salis cum aqua miitcendi beuedictioue ; m/ ^17« W 
eonjurntum, qiio pfianta^niata omnia, et JrntuiitM 
(liaholi improbilas Jagiaf abeatf/iie 11 loco itt i/ho 
spitrgeri* ; Htqne spiritiix omnis iimuundux eonju- 
raitts xit per eum qui reniet ad judicandum riros 
tt mortHM. Tertio, in benedictione olei ; ut /»o- 



1 



DE RBQNO TSNEBRABVM. 



467 



* 



testas oittnig inimici, exerdtus omuis fiia/iolit et cw.xuv. 
pfumtasmttn HatfiHte per cretituram ftanc oiei n, ^^i,'^ 
abisantHT. Quarto, bapVizaiidu» infaiis multifa- -(«HMjibu. 
nam incautatur ; pntno, rcI cccIcms: [xirtaui m ta- iioii*»»i«nM 
ciem infantii* snfflat ter sacerdos, dicens, ext ttb co, p"™"»' 
sfiiritus immnndey et cctie Spiritui Saneio Pani- 
eifto; quasi infautes omncs, untequam a sacerdote 
insufflentur, essent demonluci. Rursns, autequam 
in ecclefiiam Jntret, dicit, conjuro ie, ete. exire, et 
decedere ah hoc servo IT^i. Idera quoque exorcis- 
mus repetitur antequnm infan.s baptixetur. Neque 
ntus alii, circn matrimonium, extremani unctionem, 
\isitationcm iCKrotJiiitium, iTonsccratioiiem ccclcsi- 
arum ct cccmctcriorum, tiinc iucautatioiiibuti pcra- 
gUDtur, ut iii (|uibu!t oleo et aqua utuntur incaiitatiH, 
et signo crucis abutuntur.sicut etverbis Scriptune, 
asperf^ex me Dotitlne /tt/xsopo. Rebus enira hu- 
jusmodi effieaciam pbautasmata et «piritus imagina- 
rios abigendi tribuendam esse putant aut dicunt. 
Iu exorcismis autedictis» notandum etiam est, 
spiritus immundos, id est, daemonia, ap])ellari pbau- 
tasmata ; ex quo sequitnr, spiritu.s immuudos i^ive 
dnemonia a Romano ecclesia non habita esse pru 
eatilfits,M loquuutur, reniibus; ct proiude, sub- 
atantias nou csse. scd idola taatum, id cst, niiiil. 

Error gciu-rali.-i alius est a iion intcllectis vo- 
cabulis illis, rita frterna, morjt ^terna, et pior» 
da. Quanquam enim perspicue dicatur iu 
■Seriptnni Saera. Denin Adatnum in eo statu posu- 
issp.ut vivere potuisset in tetenium, neinpe,si inan- 
dntum Oei o)>sen'asset : quie immortaiitas bumanae 
uatnne essentialis non erat, sed ab esu Rrlioris vitae 
depcndebat : dortriua tjinien liodie atia csi. ct jam- 
diu fuit : uimirum, unumqucmquc bominem vitam 



45» 



DB RBONO TENEBRARDM. 



CAP. Mtv. (cternam habcre sua iia(ura,ex eo quud aiiiina pne- 
\u fci^i..!» tlltus sit iminortali ; adeo ut gladins ille iii aditn 
•pi''""i""" Paratlisi, quaiuiuam inipediit Adamum ne ex fructa 
tf»»u<».r.>ri. arbons vitfe comcoeret, impedire illum iie esset im- 
8cnji.itw«™, mortalis uon potuil, neque facere iit redemptiooe 
per ChriKtum iiidigeret : et proiude, nou modo 
fidcles, sed etiam rcprobi et ethnici vita seteroa 
fruituri suut. Verum, ut iucommodum hoc excu- 
sent, per mortem (Btermm intelligeiidam esse di- 
cunt vilam tficraam, sed iu cniciatibus ; qus est 
6gurata toquutio, prteterquam iu hac occoaione, 
uuiiquam u.sur|)ata. 

Ooctriua autem h»c fundatur iu qaibusdam locis 
ohscurioribus Testamcuti No\-i ; qua; tanien loca, 
totius ScripturEe scopum causidcratitibuj, in scnni 
diverso facile cxplicari possunt. Utrovis autem 
modo intelligantur, quatenas ad saJutem CUristiani 
houiiiiis attinet, non multum intcrest. Supposito 
euim morieiitts homiui» restare nibil pneter cada- 
ver ejus, uouuc Deua, qui bomioem ex terra verbo 
fluo fecit vivcrc, eadem facilitate facere puterit ut 
cadaver mortuum n'viviscat, et vivat in seternuni, 
eorlem v(>rbo ? Amma in Scriptnris Sacris, e«ra- 
per si^iiiBcat aut vitain, nut creatiiram viventem. 
Corpus autem et anima eoujuoctim, idem significat 
quod corpus viveus. Creatiouis die (luinto. dixlt 
DeuB, prodneant aqute reptilc aaittue vireniis: 
et creavit Deus cetos ma.rimox el omHrm aniaiaai 
viventem. Item de homine, creavit cum Deus 
(le puhere terra, si\ffliivitqtte iu nares ipsius 
spiraculum viitt ; sic Jactu» est homo attima ri- 
it'»*. Et poatquam Noali cxiiBset es arca, pro- 
iniHJt Dcu» iioii amplius piTcotere omnem flmWn» 
viveHiem. Et Deut. sii. 'i3 .- SuHguis ctijttsque 



OK REONO TENEBRAR^'M. 



450 



1/ ejia anima. Rtinm immundiis habehatur lege cai". xliv, 
Mosaica, qui tctigcriit ummam mortuam, id eat, ^^ „^^4, 
cadaver mortuum. Nihil hic, nequc in aliis locis -i-tttiu-iibi.» 
npturarum, ahud signincat aniina, praiter tpaum ii«>Mronr<cM 



te 




mimal, aut vitam ejus. Anima immortalix nus- ™p*"*'™' 
quaui legitur, neque substantia incorporea a cor- 

)re separata. Spiritm auteni, et r/7« trterna, 
leguutur. Quod auiraje fidclium, uon sua 

Enra Ked gratia Dei speciali, una cum coqioribus 
resnrrectione mansurae sunt in a-tenmm, ex 
Scripturis Sacris ostensam est, supra capite trige- 
simo octavo. Ubi antem legitur in Testamento 
Novo, esse qui coujjcientur, corpus et auima, lu 
Gchcuiiaio iguis, corpus et anima, Idem tsiguificat 

Kuod carpux animatum. 
Per hanc feuf^stram est, quod doctrina illa tene- 
rosa intravit de rrHciafihus <eteTnis, et de pcenis 
purgaiorii, et consequeuttT de mortuorim spiri- 
tibnH iu locis coaseeratis, solitAriis, et tenebrosis 
Hftinbulautibus; et proiude etiam de exorcismo et 
^^coHJnratione phantasmatum ; itcm, de iHmcnfione 
^fitortitorum ; et de imlalgeRfiis, id eat, dc cxcmp- 
tione ex igne purgatorii, uVt substanliie incorporeffi 
iUie pur^ri et ccelo prEeparari igne supponuutur. 
Nftiu ante tempus, in qao versatus est iri tcrris 
Scrvator noster, inaxima pars Uomiiium, iul quos 
ervencrat doctriua dcemonionim aive dsemono- 
Graeca, in ea opinione crat, animas humanas 
jstmtias a corporibus distinctas esse et aepara- 
biles ; et per cunsequeus, mortuo homine, sive 
bono sive malo, animara ejos pcr virtutem natune 
propriae, sine recognitioiie ulla divins gratja;, de- 
here subsiatere alicuhi. Ititqne doctores ccclesi» 
primitivse aliquamdiu dubitarunt, quo Loco, ante- 



460 



UB RBGNO TENRBRARUM. 



CAP. xuv. quaii) cum corpuribus i» resurrectione denao uni- 
y^^^,.^/ reutur, mausurte esssent ; putaruntque aliqui, quod 
«jiicituiiibui reqaiescebant sub aitaribus. Sed ecclesia Romanx 
eiiiiar«u utilius tanucm vujum est, manainneiu iUis hanc leai- 



■u^tuwum. g(^j.g pui-gatorii. 

Considercmus jam loca Scripturce iUa, quibos 

maxlme innituntur errores iUi tres proximc saptv 

riores. Argunientis euim Bellarmini, <)uibus pro- 

bare conatus est rcgnum Doi cf^sc ecclesiam ad* 

ministrntam a Pontifice Romano in hoc mundd, 

responsuin est ante, et (lcmonstratum, regnum Dd 

iustitututu sub Mose desiisse iu electione regis 

Sauli, ct post illud tcmpus sacerdotem Bummuui, 

authoritatc propria, regcm Israetis nuUum depo- 

sulsse. Id eiiim quod Atbalife fecit »ncerdus sum* 

mus, non jure suo fccit, sed jure regis Joasbi, 

Athalix filii. Sed rex Solomou jurc suu Abiatba- 

rum deposuit sacerdotem summum, et in locum 

ejus collocavit alium. Locua autcm difficiUimus 

eorum qna; adducuntur ad probandum quod r^- 

num Dei in hoc mundo nunc existit, adducitur a 

Beza, qui regnum Dei incepisse dicit a resurree- 

tioue Cbristi, inde potestatem supremam ecelesias- 

ticam* iu civitatibus Cbristianis, clvitatum illanim 

presbytcriis asscrens. Et notum est, presbyteria 

iUa iu aliquibuB locis rcgcs suou excommunicasse ; 

et suprematum in religione non minus in illits locis 

sibi arrogasse, quam eaudem potestatem sibi attri- 

buit miiversaliter Pontifex Homauus. 

Verba quibus innititur, suut, Marc. viii. 39: 
Atnen tlico vobh, quia sunt qnidant de kic «tan- 
tibiis, qui non guMtahmit moftein, donee riileaal 
refj^Huvi Dei renie/ix iv virtHte. Uuibus verbis 
grammutice acceptis, siguificatur, vel aliquem ex 




» 



DB REGNO TRNEBRARUM. 



461 



iis, qui Cliristo adstitenmt,t>tiam iiunc vivore super cai*. xliv. 
termna, vel regttam Dei esse id hoc inundo. Sed ^^^^ 
loeus aJins est in controrium non minxis difficilis. M>iMn«iti«» 
Cotn eiiim apostoh pcist resurrectioiiem Cunstt, i»«n™r«ri» 
ciim jiun in ctclum aseensunia esset, Christum in- '^*"'"'^" 
terrogavenint, (Act. i. 16) direntes: Domine, */ in 
tempore hor reslitves regnum Jsrael t respondit 
illis (vei"s. 7, 8) Ser\'atoi* nostcr : Non rttt crstritm 
ttoftse teiHpora trl momeHtti qute Palcr jiosuit in 
sua polestate : sed accipietis pirlntem sapertc- 
nieutis Spiritus Sanc/i i» cosyet eritistaiki lestes 
in Jerusulem, el /» omai Jtttf^a, e/ Samaria, et 
tisfpte ad uUinium terrte; id est, " regtium ineom 
nondum venit, nec pnesctetis vos quando venict ; 
veuiet euim sicut fur noctu ; sed superveiiiet vubis 
Spiritus Sancti virtus, per quam pncdiL-alione ves- 
tra testimonium dicetis de resurrectioiiK mea, et 
dc operibus meis, ct de doctrina quam docui, ut 
credant in me homines, et vitani eeteriiam expec- 
teut cuin rediero." Ouomodo hpcc cum adveiitu 
regui Cbristi iu Christt rcsurrectloiic cougruaut, 
non vidco : ncque cum eo quod dinit S. Paulus 
(1 Thew. i. 0, 10} : eoncersi es/is ad Deum a si- 
ntulaeris, aereire Deo civo et tero, et expeetare 
Jilium ejus de ealis; ubi expcctare Christum de 
ccelis, idem est qaod expectare adventum ejus 
in majestute regnaturi : quod necessarium, si reg- 
num ejus jam aute adcrat, nou fuissct. Run^us, 
s! reguum Dei incepisset in resurrcctione Christi, 
qunm cauiiam hahent Christiani prccandi hodie, 
at faciunt, «(/(rnta/ regnum taum? Maiiifestum 
ergo est, verba illa yancti Marci aliqueoi alium 
habere sensum. Sunf, inquit Christus, de astan- 
tibuSf ifui Mun guslabunt murtem antequam venire 




462 



DB RBGNO TENBBRARUM. 



l3t tnwhrl* 
iptrituUliui 

ttawnnamta 
iflcrtpuuanim. 



.XLiv. vidcrint ref^num Det in tirtute. Nam si regnum 
Dei venturam erat in resurrectlone Christi, cur 
dixil, eonnn nfU/ui, potius (\ uam otnHf^ id viHebuni; 
vixerunt euim post Cliristi resurrectioncm omnea. 
Sed atl explicatjoiicm huju& loci non parum cou- 
ferimt vcrba Servatoris iiostri de Sanctu JohanDr 
ad Sanctum Pfitrum (Johan. xxi. 23, 23): *i fum 
colo manere donec reniam, qutd ad te f Exitt 
ergo sermo i*te ttUerJra/re/t, quia di«cipuiHg ilU 
non moritur. Sermo autem ille a nemiiie confirma- 
lua neque n-futatus, sed relictus est, at qui non 
intelligerctur. Yeruntameu, si sensum iUius lori 
coiijicere liceot ex eo quod immediate sequitur lo- 
cuni simllem Sancti Lucee, verisimile est verba iUa 
dicta csse dc ChrLstt tmusfis^uratione, qut» dciicri- 
bitur in versibus immediatc scqunntibu» (Luc. \%. 
28-31) : Facfum e«/ aufem pojtf ktrc verha fere 
iliea octo et assnmpsit Petrum^ Jaeobuniy et Jokait- ■ 
tier», et ascemiit in tHontetn ttt oraret : et fneta 
e»t, dum oraret, sjiccies vultns ^us aitera, ei 
eeafitwi ejus ailtus el re/ulgenx : et ecee, dtto tiri 
ioquebantur cwn ilio ; eraut aufcnt Afose* et Eliat, 
visi in iHoJestatr. Viderunt ergo Cbristmn in gloria 
et majestate, quemadmodnm venturus est. Foidem 
hiittoria etiara a S. Matthaeo (xvii, 1-6) recitalur: 
Et post dies 9ex assumit Jesux Pelrutn, et Jaco- 
bum, e/ Joiiannem, ete. : ubi apostoU ilb dicuntur 
timuisse caide. iVtquc hoc modo complotura est, 
nempc per motbim visionia, quod Christus promi- 
serat. Fuisse enim vtsionem, inferri potest ex eo 
quod dieit Lucas {ix- 3'i), nempe, Petnuu et qui 
cum 60 erant, {rravatos esse somuo : et ex Mattha») 
(xvii. i>), ubi prfficepit cis Jcsus, diceus, neiaiui 
dixeritig tistonem. Uuicuuque autem loci a Bcza 



I 

I 





DB RKGNO TKNRRKARrM. 



463 



recttnti sensus sit, arguTneutum iude certum snmi cap. xuv. 
nou potest, ad probandum, quod regnum Dei aute r" 7~" 
diem judicii incepturum sit. q*tii .i.in™ 

Snnt etiam textu» qiiidam alii, quos citant pon- ti«n,|[!^!')^ 
Qficii pr» suprematu Pnpje ; ut, quod duo gladii, s«rip'"™™»-j 
qaos babuerunt apostoU, significaut f^ladium spiri- 
tualcni et gludium t(:m]Kiralcm, quos ambos Petro 
dedi-Sjie Christum dicnnt ; et, quod duorum limii- 
narium majus Papam, minas Regem si^iificat ; cjui- 
bus respondere operae pretium uon est. Potuenmt 
ex primo versu Bibliorum Sacroram «que iiiferre, 
quod perccelum Papa, per ternun llex iutellipi'ndus; 
sit. Non est enim hoc ratiocinari ex Scripturis 
Sacris, sed lascinre, et in principes insultare, sicut 
facere cccperunt tunc, quando Pontifices Romaui, 
mn^nitudinis sutc, ut putnbant, in perpetuum certi, 
Cbristiiuim regcscouleuiptuilmbuerunt, et iu coUa 
imperatorum insultanti^, illos et Scripturas ipsas 
irridere ausi sunt verliis Psalmi xc. 13: *uper as- 
pidem et haxilhcum amlmia&is, et conctilcabis leo- 
nem et drficoncm. 

Quod ad consecrandi ritua attinet, etsi magna 
eiparte non a Scripturis, sed a reotorum ecclesise 
jndicio dependeant ; debent taraen rectores illi ta- 
lesritus ordinare, quales actionis ipsius natnrnpos- 
tulat ; nempe, nt ceremoniie, verba, gestus, iion 
modo siut deccntcs, sed etiam significantes, vel sal- 
tera consecrationi conformes. Quando Moses (Esod. 
xl.) tabemaculum, altare, et utcnsilia iUis pcrtt- 
neiiti» cousecravit, oleo, quod Deus iu hunc UHum 
fieri jnssumt, iUa unxit, et sancta factn suut : nihil 
consecratione hac, ad fiiganda phantasraata con- 
jnratum erat. Idcm Moses. qui summam in Israele 
habebat potestatem, fratrem suum Aaronem sacer- 



4S4 



DK RHGVO TENKBRARVU. 



CAP.XLiv. dotem summmn et fiUos cjus coiisecrana, la^it iUw 
IV in«>.ri'.' "4"3) uon aqua coujurata, illosque amicivit, et oleo 
•!""'■■*'"■"• unxit ; ct ooiisccrati sunt administrandnni comin 

ali (uttrvtTi» T-i - 1 I - 1 

nnm.nmi^L, Domino, utsacerdotes ; qua decora et simpiexent 
«cftpuinnim. ri,^,j(j(^tio^ gf omatio, autequum eos Doinino pne- 

seiitaret. Quaiido rexSolomon,qui summam in 
raele luibebat potestalem, templuia consec 
(I Ileg. 8), cnnsistehat coram toto c{i*tu Israelis;' 
cui cum benedixiiiset, Dco gratiasrcddidit, quod iti 
animum patri» sui, ut templum illud a:dificiUTt. 
posiiiftsct, quodque sibi ut perficeret, dedisset : do 
iude Di.'o prccubatur, priuio, ut domum iUani, qnaQ- 
quam magnitudini Dei iufiDitEe incoiigruam, accep- 
taret, ct orationcs ser\'orum suorum, qui in eo, 
vel, si alwentes eswent, conversi versns eam, precs- 
reiitur, exaudiret ; postremo, sacriiicium obtulit; et ' 
domus dedicata «st. NuUa liic erat pompa ; rcx, | 
ubi ante erat, ibi constitit : nuUa oqua eoujurata, 
ru(|ue aspergex ine, neque alia verboriim alio sensu 
(lictorum iuepta applicatio ; sed sermo decens « 
rationaUs, rei quam agebat eonsentaueus. Quod 
S. Johaiines aquam Jordani^, aut Philippus aquain 
flumini^ iu quo Euimclium bnptii'.avit, conjuraWt, 
nu«quain legimu.s : ncquc quod pa*itor quisquam 
tempore apostolorum, salivam siiam nariiius perso- , 
ii!e baptizauda; apposuit, dicens, i» odorem xHarita- flj 
tix : ubi neque ceremouia illa salivfe, propter im- 
munditiem, ueque applicatio verburum sacroruni, 
propter levitatem, autlioritnte uUa defendi potest. 
Ad probaudura, quod anim* a corporibus sepa- 
ratas Wvant in aternum, uou solum aniina' ulecto- 
rum, gratia speciali, sed etiam rcproborum, pro- 
prietate essentise humanx adbxrente, sunt textos 
quldam, qui primo intuitu sufUcere videri posguDt 



I 



DB RBGNO TENBBRARVM. 



465 



Ut primo, verba Soioraonis, (Eccles. xii. 7 ) : c.\p. xtiv. 
Spiri/us redit ad Deum, qiii dedit iUum. Quse n^ „„, ^, 
verba intcrnrctAtioiicm hanc pati possuiit, iiGmpe, •>["ri<i»M"'* 

scirc nemiiiem, scd Dcura solum, tipintn<) homiitiii n «mrr^M 

qiiid devenit at quo fprtnr. Neque eredcnduin est '^■f"'"""" 
anima-s reproborum rediread Deum, qui ilias dedit _ 

Eiiain idcm Solomou, (eod. Ilb. iir. 19-2] ); /dcirco 
unuJi interitits est hominis et bexiifr^ ef aqua ii/ri- 
mqnc conditio : sicul moritur homo, et iiier mari- 
ttntur, etc. Qais nodt si Tpiritm ^fi/iorutn Ad<ii» 
ascejidant snrsum, et si spirilm jmnentorum tte- 
scendtinl deorsiim ? Locus nlius est, Geii, v, 24 ; 
ubi de Euocijo dicitur : Amhulatif cum Deo, et nun 
apparuit ; t/uia tulit enm Deuit : ct, Ilcb. xi. S^ 
Fide f.nockus translntufi esty ne viderct mortcm : 
et non invpniefxitur, quia tramlulit ilhm Dfiu. 
Qai locus immorLilitatem corpons nou mitius: pro- 
bat, quani niiiraie, ct probat quoque tnmiiUitiouem 
talem pcculiarcm csse placcntibus Deo, dcpenden- 
tenique iion a uatura, scd a gratia. Sed contra, quid 
reppondebimu.s vcrbia Solouionia, (Ecclcs. iil. 1 8-2 1 ): 
Dixi in cordc iHvo tle fiiiis homtmim, «t probttret 
eos Dens, ei ostenthret similes esse bestiis: idcirco 
vnuH intfrittiM est fiomiiiis t't Jumentorum, etc : 
simiiiter sfjirant omnia. et nikH ka/trt koino Ju- 
menio amplins, efe. Quibus verbis immortalitas 
animie per naturam negatur, per f^mtiam non ne- 
gatar. Eccles. iv. 2. :i : f.atidari tnay;is mortitos, 
qttam vir>frnfes: pfjeficiorem ittrogue Jtidiravi, qni 
necdum natus est, nec vitHt mata qiitE sub so/e ji- 
nnt. Scnno hic, si felicior sit qui nou cst natus, 
quam qui Ktema fcltcitatc fruitnr, dnrus esset. 
Uiirsus, liccles. ix. 5 : Vitenles scinnt sf esse tno- 
riiuros ; mortui vero mliH norerunt amplius, nec 
VOL. III. II U 




4« 



OB REQNO TltNRnRARrM. 



AP. KUV. 



Itc trnAiaia 



Hsor nnti rwu 
NcripUitmriiiB. 



kabeat tdtra titercedem : id quod de bominibi 
mortuis, ante resarrectionem rorponim suoran, 
■pirttn.iihut manifestum est : verum si iutellig-ntur de iiuii ' 
talitate electoniu» post diem judiiui, verum uoii'-- 

Locua ulius, qui vtdeturfaeere pro tmmortalitate 
animne naturali, illc est, ubi Servator noster Abtv 
hamum, Isaaciim, et Jacobnm nvere afHrmat. Ad 
quod resiKindeo ; vivere quidem, non tamen ai 
ged quatenus promissioue Del vitse seteniae et 
Burgendi certi sunt; id est, scripti sunt libra Tiu*, 
vivuntqne eo sensu quo Adamus eo die mortum 
erat, quo de fructu vetito gustavit. A quibnsdaio 
etiam pro Immortalitate anim% odducittir id qnod 
ii] Novo Testameuto narraturde Divite et Lazaro; 
Mid iiarratio illa, quia parabola est, iiibll probat- 
Pneterea addo, quod ncfjue lU Scriptura Sat-ra, ue- 
que in Litui^ia nostra, vox illa anima iiamortalU 
omnino inveuitur. 

Sunt autem Testamenti Novi loea quicdam 
quas videntur immortalitatem attnbuere ctiaiu r^ 
probis. Manifeste enim dicitur, quodresnrgeutad 
judicium ultimuin, atque inile ibunt migncm trter' 
niirn, cruciittNn a-tcrnos, fHi^Nds eptcnias, quodqnr 
in illis cermiH conHcientite Nmfjuam morictar : quie 
omnia intelligi volunt plurimi per ttternam mor- 
tem. Mihi vero tiiinis durum videtur de Deo dicere, 
qiii pater est miscrieordiarum, qni facit iii coelo et 
in terra quic(]Utd vult, in cujiis mnnibus sunt conln 
hominum omnium, qui iu hominibus operatur tum 
fiiccre tnm velle, et sine cujus grntia libera nemo 
hahet neque hiclinatioueni ad Iwnum neque resi-^ 
pificentiain n nialo, quod peccata homiuum cniria- 
tibus extreinis, mnjoribus quam quii^quam imagi- 
nari potcst, et stiie line temporis, punire velit. 



taiu 

■di 



t 




11» RRQMn TRNKBRARrM. 



467 



Videnraus ergo, per jgncm leternum qaid aliud sig- cap. xliv. 
nifieari possit. Guanqnam eiiim lcgimus resurrec- j^ wwhri»" 
luros esse fideles eum eoriwribus Bpiritualibns et •pinituiiim. 
gionosis, et victuros m aiternum, nec conieneiites, ii™.™.,,r«i« 
neque bibentes, et sine matrimouio ; nou tameii '""'""'"'"'■ 
idem legimus de reprobis, sed legimus quod mo- 
rieutur tterum et morte secumla, qiue aeterna erit ; 
cui morti secundiE, id quod dicitur de igne et cru- 
ciatibus leteruis et de verme conscientiie, non coii- 
tradicit. [taque leternum, in illis locls idem vi- 
detur significare, ijuod usqne adjinem- .leettli. Se- 
euJum autem Latinis idem non cst, quod (Jriecis 
aiuv. Xeque tieeubuu ]uital>aut .)udH>i spatiuni, ut 
Romani, ceulum atinorum, quod est hominis ac^-um 
in quo uemo sit qui vixerat in seculo antecedeule j 
sedicvura a?stininbant n;tatem niundi ; nimirum, ut 
esset ievuraimumaereationead diluviuui : alterura 
a dihiviu usque ad coufiagratiouem uiuudi, in ad- 
veutu Messia* ; tertium nb adventu Messia; in aiter- 
oum ; ita ut ffivnm hoc tcrtiura diccudnm wit a^nim 
teporum, «iwr aiiurwv. Et sic reprobi, usquc ad 
fiaeui hujus asvi, id est, bujus mundi, puuiri pos- 
8unt usque ad mortem secundam j quae poena prop- 
ter eam causam anii'ioc diei poteat. Nam S. Paulus 
de resurrectione loquens (l Cor. 15), intelligit so- 
lam rcsurrectionem ad vitjim {ctcrnam, non ad 
letentam pcenam. Corpus, luquit (vers. 42-44), «c- 
minafiir in eorrnpthne, SHrget iu ineorruptione : 
semiHOtur in i<im>bilitate, iurget in gloria ; **•- 
mimitur in injinuitdtr, siirget in virtute ; setni- 
natur corpsji auimalr, nurget corpus spirit«4tle. 
Nlhil horum dc reprobis dici potest. Similiter eum 
dc resurrrctioiie loquitur CHiristus (Luc. xx. .14-36), 
solnm intelligit resurrectiouem ad vitam sternam : 

H H3 



4«8 



IIB RRONO TBXBBRAnCM. 



CAP.xLiT.y?/" Anjus seculi nuhHitt, fit tratluTifttr ad nitptiiu: 

n- troKbh. ifii ^ro, qui digni fiabvhuntur necHlo illo et rc- 

'^i!.'!r!'.?T ^"rrectione ex morfMis, ueffue nube?tt, neque lin' 
«oa» nui Hria cput fixorcx, fteque euim uitra mori poterHst ; 

wt|i>inniin. ^^^^^f^g enim angelis suiil, et jUii Kunt Dei, cnm 

^k siutjiiii resurreettotiis. In qiiibus verhU notaoda 

^^H tria sunt, iirimuin, qtiod tetnpus u»que ad resnrec- 

^^H tiotiem apiK')l.its(!pulum unuui : tempus autcm post 

^^H restirrectionem appellat seculum aitenitn. Secnu- 

^^H dom, quod distinguit inter filios mandi haj us, et fi- 

^^H liosmundi venturi; eoquodfilii mundi veiituri, mori 

^^^1 itentmnon poivinnt, inuuens reprobos itcrum mori' 

^^H turos e^. Tertium, quod filios hujus mundi di|:- 

^^H uos iion dicit esae re^urrectioue a mortuis, et quod 

^^^r filii Dei ideo tcquxilea cniut ntisrcli!;, quin sunt filii 

^^^L resurrcctionis; ex quo scquitur, rcprobos resurrec- 

^^H tnros omnino non e^e prscterquam ad mortem se- 

^^H cundiim ; filii euim resurrectionis filii Dei soli 
^^H ^d 

^^H Doctrinfc huic de animarum separatarum feterV^ 

^^H nitate naturali superstruitur, ut aute dictum est, 

^^H dnctrinn pur^torii. Snpposito enim, quod rita 

^^1 fftcrun fidelium solorum sit, et per ^atiara. seqni- 

^^^- tur imuiortulitem nullam essc posiic uute re^iuireCv^ 

^^^1 tiouem. Loca ScripturEe canouiea;, quie citat pn^^ 

^r pur^atorio Rellarminus, sunt primo, quod Dand 

^^^K pro Saiilo et Jonatliauo jejunnrct {*2 Sam. i. 12): 

^^H et rursus (2 Sam. iii. 35), quod jejunaret proptcr i 

^^H mortcm Abneri. Jejuuium hoc Davidis pro fine ■ 

^^H ImbuiRse diclt, bonum oliquod ilUs post mortem eo-^l 

^^H nnn a Deo impetrandum. CXn* autcm * Qitia, ciini ' 

^^^1 pro 8U0 ipsins filio «^otaiite jcjuna])at (2 Sam. 

^^H xii, l(i), po.'«tqtmm intcllcxit mortuum illum esse, 

^^H cibum sumi>sit. Deinde arguit sic ; (|Uoniam aiii- 



llit REGNO TP.NEBn,\RUM. 



409 



ina existit separata a mrpore, Tieqae per jpjuntQm cap. xi.tv. 
impftmri quicquam jwtcst animis, qiije jam sunt iii "' ' .' 
cielo vel iti iiiferuo ; seqititur quasdatn essc uiumas, >pMi<ini>bu. 
qn«; neque iu cculo Buot, iiequc lu iurenio ; ct pro- ?i,','°mT^i« 
iude, debere eas esse iii ttTtio aliquo loco, id cst, *'<"p''^"*^ 
iu purgatorio. Sed negaudum est, quod assumit, 
Davidera ideo jejuiia^se, ut aliquid Saulo et Jona- 
thauo impetmrct. Munifestuni enim est, cercmo- 
nios uftitnta-s planii^ciidi ct jcjunaiidi iu moiii- qtii- 
dem coruin, quorum vila plaiigcntibus (Liuinowi 
aut iuutilis erat, honoris tantum nausa adhiberi ; 
io morte autem amicorum et necessarioruiu, luc- 
tum esse nou litauiam. Itaque David Saulum et 
Jonatlianum jejunio suo honoravit: in morbu au- 
tem proprii fiIii,jejuuio et precibus conatus est im- 
petrare a Dco ut con\alesceret ; quod cum impe- 
trare non putuic, jcjuuarc desiit. 

In «ctcris locis qua; citat Tciitameuti Vetenj*, uu 
color quidem probationis ullu.s est. Ubicunquc 
dicitur iguix,J'urorj ustio, purgatio, muatiafio, si 
modo Patrum aliquis verba illa ad doctrinam pur- 
gratorii in coucione applicavit, utuntur illis Ponti- 
fieii iit totidem argumeutis pru purgatorio. Quod 
dicit David (Psal.xxxvii. I): Domiite, ne iujurore 
ttto nrguus me, neque »'« ira tna corripias mt! ; 
quid boc utl purgatorium, iiisi Augustinus furorein 
cunipurus!^'!, pra^dican?), igni Gchcnnai, ct iram igui 
purgaturii r Et (juid ud purgatorium attiuct quod 
dicitur (l*sal. Ixv. 12): TransirititHx per i^HeiH et 
aqHam ; et eduxisti hos in rtj^rigerium P Texti- 
bus hajusmodi utuutur doctores uou logice iu scr- 
moiiibus et expositiouibus, sed rbctorice. 

Citat ctinin loca nliqua Tcstamcuti Novi rxpli- 
catu diftieiliora, uC Matlh. xii. 3'J : qHieunque dix 



470 



IIR RRUNO TRNBRRARUM. 



ip. xuii. crit verhttm aonfra FiliNtn kominift, remitielur €%: 
qui autem dixerit contra Spiritum SaHetuai, mn 
remitteitir ei, neqnt' in hoc seeuio, neque inJutKro.t 



• Mwbrit 
niulibni 

tiou IJtide iiifert Bellaruuuu^ purgatoriumos.ce secnlofli 
futurum. 



Seculum autem futunmi illud est,(juo 
mcepcuntm est u d\e judicii. Tiirie autem porga* 
toriuni nullum fore, coiisentiaut omncs. Quider^ 
gigiiificanl vcrbaillaScrvatoris uostri ? Nescioqtii- 
(icm ; scio uutcm quod imu siiguificuiit purf^torium. 
Mauiffstum cst Spiritura Saitctum, tcrtiam perso-f 
uatn Trinitatis, mis&um esse Paracletnm, co ftne, at 
ecclesiie usquo ad finei» muudi assisteret ; nt jwo- 
indc, blasphemaro iii Spiritum Sanctum non impro- 
pric diei i>oRse blas])hcmnrc in ecclesiam. Videtur 
et^i hoc loco Sen'ator iioster suam ipsius tti pec- 
cfltis coiidonaiidis leititateiu tl facilitaten) co!D{ia- 
rare cum severitale pastorum ecclcsiie ei^a illos, 
qui authoritatem eorum spiriEualem pan'i facerent : 
tauquam dixigset, " Vos, qui potcstatem meam a&- 
peniamini, vos, qui nie cnicifixistiR, quotie» vos pce- 
nitebit, et ad me per resipiscentiam convertciaiui, 
misericordiam meam seiitietis ; quod si potcstatc-in 
eoruro, qui vos postliac docebunt iuvirtute Spiritiu 
Sancti, iiegabitis, erunt illi iuexorabiles, neqne in 
hnc mundo vobis ignoscent, ^d siue absolutione 
puiiieudas relinqueul, quantum iii illisest, in st^culo 
ftituro." Atque ita verba ilU Sen-atoris nostri pro M 
pr^dictionc sive projdietia sumi {losiiunt scvcritatis 
hominum ccclL-siasticorum iu rcguo Poutificis Ro- _ 
mani. Citat pnttcrca verba S. Pauli (l Cor. xv. 1 
'29) : alioqui (juid /acient, qui baptisautar pro 
mortuix, si oimtino mortut non restirs^ant ? Vt et 
f/tiiti hapiiztiHtttr etittm pro illis ? Sed iiihil dici- 
tur de purgatorio. Inferri quidcin liiiic potcst. 



nP, RBGNO TENeBRARtJM. 



4-1 



fiii^' tcDipore S. Pauli consuetudiiicm baptizandi t:\r. xuv* 
pro mortuis homines fideles, pro seipsis aiite bap- ,^"^^,.^ 
tizntos ; sicut hixlie fideles quasi tidejnssores iii ■i-iri"--!!»"" 
baptii^mo sp faciuut pro fide fntura tnfantam, qui ti«,.<Kn.rrru 
uoiidum fidei suot capaees. Sic enim fidelea tuuc» ^'*p'"™"™ 
pro mortai.>i baptizati, in se susceperuut quod in 
resurrertione Qiristnm sequereutur. Sed nibil 
inde inferri pntest ad probandum pnrgatorium, ue- 
que ad probandnm cpiud nnimis a corporibus sepa- 
rntis, aut nnimac Lazari per quatuur iHos dics qui- 
bus mortuui) mansit, \ov.us nliquis dcbcalur. Deus 
euim, q«i vitam pulvisculo dare potuit, ctiam mor- 
tuo potest reddere. 

Locus alter est I Cor. iil. ) b, nbi dicitur de iis qui 
super fnndamentum lisna, foenum, stipulam, super- 
ledificant, quod opus eorum peribit, ipsi tamen sal- 
vabuntur, sed g/iasi per iffnem. Igiiem hunc, 
ignem purgatorii esse vult Rellamiinus. Sed re- 
spousum unte pst, verba ]mc alludere ad vcrba 
Zachnriie xiii. 9 : dHcani tcrtiam parfnii per ig- 
nrt»,ft uramcos .ucut uritnrftr^ciititmt ciprobaho 
eoit xicut probntur aiiritm : ct dicta essc de adventu 
Christi in potestate et glorio, id est, de die jadicii 
et pnesentis mundi conflafrratione. 

Bx loco citato, (I Cor. xv. 29.), debaptismo pro 
mortuift, infert etinm orntionem pro mortuis non 
inutilem cssc, et inde nirsus essc infert igncm ali- 
qucm pni^torii. Scd nentnim recte. l)e midds 
enim voels haptismi sigiiificatiouibus, illam impri- 
mis comprobat, ubi sumitur pro pa^nitcntia ; ct sic 
baptizari bomincs, quaudojcjunant.oraut, ctfaciuut 
elcemosynam. Scd significatio illa baptismi neqve 
in Scripturn usquam apparet, nequc iu usu communi 
ciyiiscunque liugu^. Vo.\ baptismHS usur|ialrt cst 



472 



DK RBGNO TBNEBRARUM. 



UDWMtifvru 
vtufplinuuM- 



AP.xuv. (Marc. \. 38, ct Luc. xii. 50.) pro iinmcrsione in 
sai]|^uiu«m ; ut Christus iu cruce baptizattis est, et 
apostoli ejus martyrt's. Sed oratlo, jpjuiiiuni, e( 
eleemosynn, qu!«t rommniie habeiit cuui iininCT'- 
monet Quod Johaunes Uaptista dicit dc Christo, 
(Matth. m. II): ipse ms bapthahil *'« Spiritu 
Sancto et if^»p, non ad purgatorium pertiiiet, sed 
fld ea qui dicuntur Actor. ii. 3 : et upparuerHnl ilim 
dittpertilee lirtgtne lamquam igttis: nimirum quod 
prophetavit Johannes Baptista Matth. iii. 1 1, coin- 
pletuni erat Aetor. ii. 3. 

liaptismi pro mortuis iuterpretationem aliam ad- 
fert, nempe, eandem quam ego supru addu:ki ut 
vensitnillimam : et coucludit inde precationis pi 
mortuis utihtatem. Sitjoidem enim in regnut 
ChriKti recipi |>ost rcsurreetloiiem possunt illi, qc 
Domeu Clinsti non audienint, nut iii eum uon 
didenint ; invtile non esset ut enrum amici pro illis 
pn'eareiitur. Atqui eoncesso fieri posse, nt ad pre- 
ces fidelium aliquns eorum convertat Deus, quibuSj 
evangelium inauditum fuerat, quique proiude Chru 
tnm rejecisse non potneront ; qnndque charitas 
orantinm pro illis reprehendi non possit : nihil ta- 
mm facit hoc pro pnrpatorio. Alind enim est re- 
surgerc u niortc ad vitain, aliud resurgcre a purga- 
torjo ad vitam. Est ciiim hoc rcsurgere a vita ad 
vitam, nempe, a vita misera ad vitam felirem. 

Locns quartus est Mattb. v. 25, 20 ; Eitto con- 
aenticTt» adterxario ttto cilo, dittn es iu tia cum co : 
ne forle tradat te adnertarius judieij et Juiicx 
iradat te viiniHtro, Pt in carreret/i mittaris: Ami 
tiica iibi,nott exifs inde, douec reddds notissitntini^ 
tjtiiulruutou. lu qua alieguria, qui proxiuiuni hesit, 
eat peccator ijmlvx idemque udrersariHtt^atx Deus: 



DE RBGNO TENEQRARUM. 



473 



via cst vita praseus ; rarcer t^t scpulchniiii,«nilecAP.XLiv. 
ad vitiim iBternam iiou rrsurget pccdator, scd ad ^^^^^^ 
BCRundam wortem, nisi prius reddideric nltimnm •i-nt-»*"* 
quadrtintem, vel pro eo possioite sun retldident u.iud q.« rt<.-u 
CbriMtuB. Itaque verba litfc ad purgatorium uiUil *""i"""^""' 
perliiicut. 

Locus qnintns est Matth. v. 22 : E^o aatem di- 
eo rahix, qiti/i omnis qtu ira.ieifiif\frntn ino, reus 
erit jiidteio : qvi autem dixerii/ralri ttao, Raca, 
reiift erif concilio : tjiii autem dijtcrit^jnfue : rem 
erif Gehemite iguis. A quibus verbis tria esse in- 
fert genera pecratorum, et tria genera ptEnarum ; 
peccati genus ultimuni tnntum iu Gehcnnn punien- 
duni esse dicens ; etproiude, pcccatoruui uuimrum 
pteuas dari dchcre tu purgutoriu. Cujus argamenti 
vim uullam vidco. Num curtse crunt diversa:, post 
mortem, ad criininum diversas species distiiiguen- 
das, sicut erant in Juda;a, tribunal Judieum, et 
eongistorium seniorum 9 Nonne judicium omne 
erit*ChriBti ct apostolonim : Itaqne nd explicati- 
onem hujiis loci debemui< illnm, iion M)Htaric oon- 
siderare, sed coujunetim cuiu verbis qnte anlcce- 
dunt, et subiiequuntur. Servatur noster in lioc 
capitc iuterprctatur tcgem Mosaicam ; quam JudEei 
tunc implcsscsi; existimabant, si senstttu vcrliorum 
gruutmaticum uon trausgrciist crant, quimquam 
contra sententiam legis feeissent, et iiitentionetn 
legislatoris. Itaque cum prieoeptum sextum violari 
non putarent, uisi homiiiein quis iuterfetusset, ne- 
quc septimum, niiii quando quiR cum mulierc non 
uxore sua concubuissct, Sen-Htornostcr illns docct, 
eliam fratri irasci sine causa jnsta hoinicidinm esse. 
" .^udivistis, inquii, In leye Mosaica, non oecidex, 
el quicunque occidct coudcmuabitur curaiu judici- 



474 



UK RIIG\'a TKNEURARIIU. 



CAf. xLiv. bus ; sed cgo dico vobis, fmtri Birie cftnsa imsd, 

oTteZkh' ^®^ tlicere ei rara ve\Jtitne, homiciciiuni esse, pa- 

»pirtia>iii>r» niendumque lu die judicii et sessione Christi a|HM{- 

umnMiMta tolorumque, igne Gehenme." Non ergo utitur illis 

&(Si>4>.Rnmi. ygpjjjj^ cinistus atl distiucrtionem curiarum, aut 

crimimim, nut pienarutn; aed ut ostenderet dam- 

^^K naiidura csse quicuuque fmtrem .sunm livdendi 

^^^ cousilium iiiirct, nut voluntatein id faciendi liaberct 

^^^ Ncque «rgo locu» hic od purgatorium trausduci 

^^H pot{Si't. 

^^H Locus sextus est liuc. xvi. 6 : Facite cobis ami- 

^^H CM fle maniTnonn tNi^tutfitis ; ut, cuiu defecetiti*t 

^^V recipiant ros in ^utcrna fafH^rnaeula. Ex qoo 

^L textu prohari putat posse iwtocutiotipui xaHctorum, 

^^H Seusui^ tameu Inei manifestus hic e^ ; ut divitiarum 

^^H ncHtrnrnm usuiii distribuendu paui>eribus, ncquira- 

^^H mus iDorum prect^» pro nobisdum in tcrra vivimas. 
^^H Sepiimus est Luc. Ti\\\\. 43 : MemcHto mei, 

^^H Domine, citm ccitcris in regaum (uum. Ez qoo 

^^H scqui dicit, essc peecutorum reniis.siDnem, etiam 

^^H post vitnin hanc. Scd i!t>ugequentia bona uon e$t. 

^^H Nam Servator noster pe<^caia ejus tuuc illi remiat, 

^^H cum loqueretur ; resuscitatams illum ad vitaui 

^^H GPternam in die judicii. 

^^H IjOoub octavus est Aet. ii. *i4, ubi de Christo 

^^M dlcit S. PctruB, quod Deus iUum sHxdtitrit, soluiis 

^^1 dolorihus iitferiti, ju^cta qiiod impossibite erat te- 

^^M neri illum ab eo. Rx quo loco iuferri posse putat 

^^1 descendisse Christum in purgatorium, ut nnimas iu 

^^K co cxistentcsacrueiatibussuissolveret; cum taiueti 

^^H verba manifcstissime significeut, illum, qui tKjlutus 

^^H dicitiu', quique a morte vel sepidohFu tencn uon 

^^H potuit, fuisse ipsum Chri!<>tum, nou auimos quse 

^^H ermit iu put^ulorio. 



UH RBONO TENBBRARIIM. 



475 



» 



I 



CAPUT XLV. 

DE l}.1^MON0LOGIA IIT KCLIQUIIS .^LIIS niiLtCIUNUH 
E-ttlNtCAItlJM. 

QuouoDO ab objectJs vi&ibilibus, tom in liuea di- cap. xt.v. 
recta, tum iu reflcxa et rcfractn, producaiitur in [^,,ia,„„n^ 
boininibtti) pbanta^niata, sive ipsorum objectomm STl.'^"^!!!!"™ 
imagiues, dictiim supra est capite prinio et sccund<j. •fi»'*^'^- 
Quod cutn ignoi-arent philosophi veteres, ct muttu 
niagis illorum teraporum bumlues alii, qui, ne^lcctis 
scientiis, studebaiit tantum diviliis vel actiuireiulis 
vel frueudis: senteiitins eorum, qui vocabantur 
philosophi, neccssarin sequebantur, uon pensitantcs 
rationes, sed verha tantuni aocipientes, more eorura 
qui ad oscitntionem nlioriini oscitant et ipRi. Fbi- 
losophorum auteui alii phunta.smnta illa, quia uon 
permauebaut sed evauescebant, iminaterialia, in- 
cor]iorca, forinas sine materia, colorem et figiinuii 
«ne corjwre colorato etfigurato esse existimabant ; 
et qiue corpora aereainduere quaai vestem possent, 
quoties ocidis humauis videri vellcnt : olii autem 
corpora ea esse dicebaut, et auimata, sed facta ex 
aere, aliave sobtiliore maleria, quam, cum videri 
vellent, condensabant. In hoc autem consenserunt 
omnes, quud esseiit (/«rw^/iw ; iioi) ininus iiiepte, 
qnam si quos vidcut iu somuiis huiuiucs dcfiLucto«, 
nuimas eoruiii houiiuum csse dicereut, quos autc 
vivos viderani; vel quam »i formas suas in speculo 
visas nuinin.s suas, vel »teMu» in aqua visas stellarum 
anima» nppellarent. Itera, (quod ncce»snrio seque- 
batur), phantasmata qmedam ita nietueraut, quasi 
qna- juvutidi et noccndi ])oteiitium ^iiie liniitc ha- 
bercnt. Potentiacnini iucognita pro iufinita haberi 



476 



I)B RRGXO TBNKBRABUM. 



fl% M irtigulia 
dlii rvtiinaiiuia 

ftlllliOMUUl. 



CAP.XLV. solet vdI^o inipertto. Metiisautem hic iinperitnrDtn 
hoioiimm, rectoribtts ctvitatuinoccasioiiem prabuil 
coiistituendi artem quaudHin (licmouofogitri iitiam 
dixermit rcligiouem, tit ea via metuin ciWtim rege- 
rentad parem pubticam. Dtrtnonia itaque distinx- 
enmt ia booa et mala ; iit iUis ad legiim observa- 
tionem stimularetitur civcs, his ab carum vialatione 
retincrentur. 

Deemonei autem qua; rcs e»6eiit, satis constat 
tum ex Theogonia He^odi, tum ex aliis GrfeconuB 
poetis antiquissimis, tum etiam ex historiis. 

Seripta autem sua simnl cum Uu^ua GnBca, per 
victorias et colonias snas, commmiicarunt Gned 
Asm, /Vjgypti, et Itahs populis ; atque inde tltr- 
jrtONoto^(tf/«,sive, utloquiturS. Paulua (iTim.iv. I), 
ihrtritum tlr (fwmnniis Judaiontm uon pnuci. tam 
qui iii ip!<a Juda^a, tum qui iu Alcxmidriii uliiitque 
locis dispersi erant, imbibcnmt- Nomen tainro 
titrmonii iion, ut Grseci, spiritibus omiiilms, boDis 
et malis, promiscue trihuenint, sed mahs tnntam; 
deFmoncm bouum, spiritum Uei nppellaiites ; et 
eos qui «ipiritum bonum habcbant, prupbetas no- 
minaveniiit. Bounm denique singTilare et exeellens 
onino, pro spiritti Dei hahuenint, et malum nmne 
egregiiim, dttmuttimu vt atcodtemonetti vocaverunt 
Dientoniacos ergo dixcruut illos. quos nos furiosos, 
in.saiios, lunaticos, vel epilepticoe ; atque etiaa 
illos, qui ea loquebantiir qiue intellig-i noii potcraut. 
Etiam hoiuiiiem immundum habere (lieebant spirt- 
ttim immiinduin ; et huiniuem mutum hal^erein $e 
darniomum mutum. Itaque tle Johauue Baptista, 
quia singulari modo jejunabat, dixcrunt (^Mattli. xi. 
18.) quod habebat ifieiiioitium ; et de Servatore 
nostro, quia dixit (Joh. viii. 51), ^ui tiu-a dicta 



DR RBGNa TRNRBBABUM. 



477 



funtodiet, tion vitlebit laorlem tti Oftermtm, dixcrnnt cap. x lv. 

(vers. 52.)» ttune gcimus te damouiutn Artirrp;^^^^'^^ 

ihrahimtts mortuuit ext, ef tu dictK, Jti t/uis sermo-^^'^'*H'»» 

'»p/» mcum servavent, nou f^ttstabit mortem rn*ihn(««™L 

tr-teritum. Rursus, cura dixisaet (Joii. vii. 20), 

qiuid xiudereal Hlttm ittterimere, respondit turba, 

dicens, dfemonitm knhes ; quiit tc niudet interi- 

mereF Manifestum hinc est, Judieos in eadem, co 

lempure, opiiiioue fulstre cuin Gr(ccis> uempt* phuu- 

tasinatn noii enme idola ecrebri, scd resperseex- 

^Ustente», nec dependere ab imaginntione. 

^m Doctrina biec (objtcient ahqui) si vera non sit, 

Bqaare coutrariam non docuit Christus .' Imo, quare 

^ppse formb loqueudi hujusmudi utitur, quae doetri- 

r nam illam videntur confirmare r Ad quod respon- 

deo, primo, ubi Christus dicit (Luc. xxiv, 39) : 

j Spiritum uort hal>ere carnem et ossa : ctsi spiritus 

essc liffirmct, illus tameu corporeos cssc non ucgnt. 

Item, ubi S. Paulus (1 Cor. xv. 44.) dicitdeclectis, 

I quod resurt^ent corpQra spiritHuHa^ naturam api- 

rituum ai^noscit, sed corpoream. Aer eiiim alifeque 

res multxe, etsi non sint ncque caro neque ossa, 

neque res ulla cras&a oeulis discernenda, cor|iora 

tamen snnt. Caiterum cum Servator noster d^- 

mofiio imperat ex hominc cxirc, si per dojmotiium 

intelligendus sit morbus aliquis, ut phrcncsis, et 

epilepsis, vel spiritus corporeus, nonne sermo ille 

iraproprius cst 5 Morbine nudiunt r Aut potcst 

esse iu carue vel ussc, rcplcto jnm autc spiritibus 

vitalibus et auimalibus, spiritus alius corporeus ? 

Nouae ergo ^piritus quidam sunt, qui neqoe cor- 

pora suut neque pliantasniata ? Ilespondeo, sermo- 

nem Servatoris uostrt, phrenesim vel morbum alium 

alloqueiitis, iiuu magis improprium fuiju>e, quam fuit 



DE REGNO TRNEBRARUM. 



Dr iItohHiIo- 

dbMBgkan 
«ttadOMMi. 



CAP. XLV. ejusdcm wnno, febrcm, vcl vcntum, vel mare, io- 
crepaatis ; ncquc ciiim audiimt hwc. Neqne magis 
improprius quam sermo Dei, cum fieri j ussit lomcD, 
firmameDtum, solem, ct stelJas ; audlre iMiiin aote- 
quam es&eut, uou potuere. Sedseiuio ille mniidma 
in principio condentis, ideo improprias iiou erat, 
quia Kigniticabiit potentinm divini verbi. Neqne 
igitur phrenesi et mnrhis, vento, et iimri imperare, 
sermo imiirojjriua erat, quip{>e qni Christi ORtcnde- 
bat diviuit&t<em. ^H 

De StTvatore nostro dicitur, Mattb. iv. l, qntw^ 
dneius esl a spirttu in licserturat uC leRtaretur a 
(iiabolo : Lnc iv. 1, quod Jesut plettttK Spirifu 
Hattcto, ductus €Mt in «piritu in ifesertttn ; obt 
spiritus inteUigitur sauctus. Nulln liie & spiritn 
intcUigitur obsessio, oeque possessio. Neque ex 
eo quod dicitnr, Matth.iv. 8, Diabolum posuijite 
illum Jinper montem exeehunt^ et ostpadisne iUi 
omnin regnit luundi, et gioriam eorum: inferri po- 
test (iiabolum coegisse Cliristum, et \\ cireuto- 
duxisse quo libuit, aut montem quempiam saUs 
altum fuisse, ut inde eonspici omnia mundi regns 
pos.-(ent. Guid ergo sienificant lom \\mc alind 
quam visionem ? Sic S. Faulus (2 Cor. xii. 2) rap- 
tus est in tcrtium cvuluni, uhi vidit mirabilia : 
raplus, inqimm, iion iii eorporc, sed in spiritu. 

Rtirsus, quod dieit S. Lucas (x\ii. 3, 4) de Jnds 
Iscariota, qnod intrarit tn ilium Satanas : et ex- 
iens, eoliocjuiuin Imbuit cum xuuimis ancerdotHm» 
et dueibus, de tradeudo Cftrifto ; inteltigi potest 
sic intrasse in Judam consilium iUud liostile &, 
perfidum, de Den ct Dominosuo prodcudo et ven- 
dendo hostihus. Sicut cnim pcrSpiritum Sanctam, 
in Scripluris Sttcris, intelliguntur gratiie et virtutes 



DR RRGKO TRNF.DRARIIM. 



479 



a Spiritu Saiicto itnpurtitse : ita etiam pcr ingres- cap. xlv, 

|8Uin Safaofc in faominein, intelligi possunt cogi- ,," " T 
tationes impise et consilia Bcelerata intmicoTum tnio m n-Hqoii- 
Chri^ti. Nnm quoil dialmlus iri JutJam intrayset rtiHikMum!'™ 
autequam coasilium illud de veiideiido Christo ini- 
erat, dietu durum est. Per Satanam ergo illo loco 

lintelligi videtnr ipsius Judie consilium illud dia- 

(holinim. 

Postrcmo, si spiritus aliquis esset incorporeus 

leive immaterialis, dubitandum non est quiu vox 
illa, mcorporea vel immatcriah, alicubi Vfl in 

, Novo vel iii Veteri Testamento inveniretur. Sed 

inon invenitur. 

Verum si spiritus immaterialis nuUus sit, qu^stio 
alia orietur, cur neque Servator uoster neque apos- 
t*li ejiis id dopucruiit verbis inanifpstis, iie dubitari 
aniplius posset r Respondeo, quwstiones hnjusmodi 
ChristJano homine indigiias esse, nec ad sahitem 

I Deccssarias. Eodem jnre quecri ctiani pott^t, quarc 

[Christus, qui fidem. pietatcm, et vinutes otmies om- 
nibus dare potuit, ucc tamen dctlit ; ct quare scieu- 
tias omnes naturaJcs noti oinnibus concessit, sed 
illas ab iudiistria hominum reltquit comporandas: 

, niulta; etiam alite bujusmodi queestiones excitari 
poiisunt. Harum tameu ratio et pia et probabilis 
reddi potest. 

Nam sicut Dcuf!, cnm I.sraelitas in terram pro- 
misKam iiiduxisset, gentes tamen vicinas non ilHs 
guperavit omne«, quo terram illam sccuri posside- 
rent, sed nonnulla.s eanim rcliquit quusi spiuas in 
lateritnis eorum, ut ad pietatem et industriam ]>(>- 
puluni suum excitarent : ita Senator iioster, coa- 
duclurus electos suos ad re^num Dei, difiicultates 
naturaliuiQ quECStionum uon oiunes sustulit, sed ra- 



480 



DR RBGNO TENEBRAWtTM. 



CAP. XLv. tionia et industrise humontc «Xf rceado; causa p]a- 
^ ■ riinas reliquit. Hunc eiiim liabutt sconum luiiCTun 

^B «I niii|nii> Servator nostcr, ut viam un j^alutcm a;ternaai, rec- 
(«hoi^.niij'^ tam et plunani liomiiiibus conimonstraret ; nempe 
ut crederent, rp»Hm este Chrislum : Jiliam De» n- 
centis ; mftsum ut se pro peecatis noalri* sacriji- 
cinmfaeeret: ut in adtwitn Heciindo in majettale 
regnaret ; et eleetos sttos iih ininiieo Jterraret t« 
aternum ; ad quem fiiieui di»putatiu de splritunin 
corporeitatc nibil attinebat. Si a Scripturis ratio- 
iicm |>ostuk'mii!> qua^stionum omiiiutn, quas Christi- 
auum, av mandatuDt:icxequaturimpedire posMint, 
conqueri etiam de Mose possumus, quodr cum crc- 
ationem coeli, terr», bomiuum, et rerum ca;tcrariuD, 
explicasset, de creatione spirituum ne verbum qoi- 
dcm locutus cst. Iuveutmu.s iu Scripturis nngelo» 
quidcm c$«c, ct spiritus, tum bonos tum maloK, »ed 
non incorporeos ; et esse npparitiones, somnia. 
spectra, idolu. scd non esse ea substnntins. 

Doctrina tauieu coutnLria, ueuipe spiritus aliqaoi 
esse incorporcos, in ecciesia ita din prsvaluit. ot 
doctores, tUcmoniorum eiiciendorum cnnsa^ cxor- 
cisraum sibi necessarium esse aut existiniavcrint 
aut tiuseriut. Quod in ecclesia quidem primitiva 
multi erant dsemoniaci, pauci phrenetici aut lu- 
uatici ; hodie autem phrenetici et luuatici multi, 
dEcmoniaci nulli ; non a natura renim, sed a no- 
niinnm mutatione profectum est. Unde auteo) 
■fit, ut tempore apoKtolorum morbos illos eccle^i» 
pastnres sa^pe sannveriut, hodie autem minime? 
Etiam qoi fit, ut hodie illi, qui vere £delei« »unt 
facere non pussiut quod fideles fccisse dicuutur, 
(Morc. xvi. 1/, 18), uempe, in riotaine Chrigti da- 
Mumia ejtcere : liHguis hqui ttovin : serpc»te» 



DE RBGNO TKNRBRARUM. 



481 



► 



I 



oUere: et qtiod lcthale est, alne noxa biherc : cap. xi.v. 
•grolos vtftnuum impusifione saaare? T)e (juies- ^^„^,a^^ 
ione hac difKcillima, ailtil habeo certi quocl rc- p*''"-"!"''' 
ipiindeam. Sed neri potest, dona usec Rpintnalm-i^uiNnm 
feeclesiic concessa fuisRc tnmdin, iicc diutius, quam 
doctrinam evaiigclicam non hahcrcnt Chribtiaul 
eriptam. Postea rero, iit pie eredi poteRt, scrip- 
tQnun illaui pro leg^e perpetua haberi voluit Deus, 
neque ampHus miniculis a-^timaiidam, a quibus di- 
ligeuter ah clcclis cavendum cssc ct Cluiftlus ipse 
t apostoli ejus docuenint, ue a falBis Christis et 
prophetis deciperentur. 

Inter reliquias ethnieismi numeranda etiam est 
atloralio imaginuiHy quse prohibita a Mose iu Tes- 
taraento Veteri, et a Christo et apostoUs iu Teata- 
mento Novo, nou a gentibus in ecclesinm illata, 
sed relicta cst, uimirum in illis, qui uomiun sua 
Christo dederaut, uou pcuitus extincta. Autequaiu 
enim Servator uoster fidem veram praedicasset, 
religiouum omuiura ethnicaruui summa, et quasi re- 
llgionts cswentia, culius erat daemoQum, id est, ido- 
lorum iiivc phantasmntum adomtio; qme idnlagen- 
tC6 c[ul<lem putitverunt esse aliquid, S. Faulus autem 
{I Cor. viii. 4) uihil esse docuerat. S. Paulus tamen 
ima^nem ex auru, argeuto, lapidc, vel Hgno uiliil 
esse non putavit : scd quod in imngine coUicrunt 
gentcs, id affirmavit morum tigmcntum csse, sine 
loco, hahitatione, uiotu, et e\isteutia. Illi autem, 
qui ea adorant, id ci^t, divino houore colunt, appcl- 
lantur iu Scripturis idohluiri et iu Deum rebcllcs. 
Kcgnantc enim in Judfeis Deo^ et loeum ejus te- 
uentibus Mose ct sacerdote summn, si populo ima- 
ginea, id est. phantasmata sua colere permissam 
fui^et, uon ampHus ubligatus se esae cvedidii^seut 

VOL. III. II 



482 



DP. BP.GNO TRXEBBARUM. 



AP. XhV. Deo suo, et iniiii.<-i:ns t^m Mo^ summtsque sucf- 
doUbtts obodirc ; atque tta unusquisque suo iirbi- 

,.in.)ii,iirt tno vixisset lu pemiciem cmtatis, Pnma ergo 
i^""" dixiiiarum legum erat Iia?c, iie deos ^entinm cole- 
reiit, sed uuuin illura Heum verutn, qiii iiiiniscranti! 
Mose leges itlis coudidit, regula»que, quibus iiitei 
se concorditer viverent et nb bostibus se tutari 
posscnt. fkcuuda autem lcx ernt. nc ipsi fawmii 
sibi imaginein, qunm colmut. Idetn eiiim cmmn 
est, rege deseito proprio, altum constituere, sive 
sno sive aliorum arbilrio. 

Loca Scripturffi Sacrfe, qtue adductmtur pro ado- 
ratione imngiuum, vel pro erectioue iinagrinis, sive 
ptcta! sivc Bculpt», duo sunt; unum (Exod.xxxnj.j)^ 
quod chembini erecti ftiemnt snper arrnm Oei io 
Sancto Sanrloniui ; alterum (Ninn. xxi. 9), qood 
si^rpcns a-ncus Dei jussu erectus erat, ut in enD 
ii.<ipiciente3 parcerentur. Prseterea, textus quidAin 
ntle^ntur, ubi crcaturas quasdam, propter relatio- 
iiem ad Deuin, colere jubeniur ut res sncras. Sed 
antcquam vim argumentoruui tntium examiuem, ex- 
pticaiidum ciit, quid signifieat vox euUtta, eC qoifl 
itnago et iflo/tem. 

Ostensnm est capite vigesimo, qnod honor nibil 
aliud e^t quani potcntipe alirujus lestimatio mag- 
ua; quudque aastimatio magua per compamtiunetn 
cognoscatur. Sed quia potentia nulla cum dirina 
comparari jMitest, ascriberc Deo potcntiam fiuitani, 
injurium est. Ca/tuJt autera honor non est, scd 
linnoris, qui intemus in corde est, signuin cj^ter- 
«ttm. Itaque precart alicui. jurare per oliqueiD, 
obedirc aticui vel scdulo servire, deuitjue verlHi t't 
facta omnia qux siguiBcaut uut metum dixplicrudj 
aut voluntatcra placeudi, cultu» cst, sive \-erba illa 
et facta sincera sivc (icta sint. 



DB REQNO TENEHRARUM. 



488 



* 



Cultus quem exliibemas hotniuibus, ut rcgibus cAr. xlv. 
vcl ujiin»tri8 rvgmii, cultus civilis est. Sed cultus (J,,^^,„j2 
quem Deo exbibfuius, (lunliacuiitiuii siinia fucriitt,iri*<^'-''"i<''^ 
cuUm (lifimix. Frostenu coram regc, iu illo .-<b<..»r>ii.. 
houiiiieui essc, noii Ueum ]}ut:^t, cultus civilis 
it. Is autem, qui quantulumcuuque revereuliie 
JD ecdesia signum osteudit, ob eam rem qnod do- 
mum Dei illnni putet, euUum dhiHum exbibet. 
Qui distinclionem cultus divini et civilis extra co- 
lcntis Ftniiiium iu verbi.s £»Afia et XoTpixa inveniri 
putant, decipiuntur. Simt euim scn'orum duo ^- 
ucra; altcrum corum,qui suiit absolute in potentia 
dominonim suorum, quales simt bello capti, et iUo- 
rum soboles, quonim coi-pora sua non sunt,9ed do- 
minonim, cpiique venales sunt ut animalia bnita i 
hi rocati sunt a Gnecis SoiXoi, et rainistcrium co- 
rum, ^*A/(a : alterum conim est, qui Mnnnnt qui- 
dem, faciuntqae eadpm (piod illi, sed voluntarie, et 
nercede tauttim obligati, et vocabantur a (jlnecis 
c: neque ulterius obligabantur quam ad id quod 
i fuerint. Utriusquc autcm generis nomen 
oomumuc est Aar/jic, et nomen ministcrii eorarauue 
Aarptia. In Scripturis Sarria di.stinctiQ illa, prte- 
sertim quando sermo est de servia Dei, non inve- 
nitur, Ueo enim debetur ministerii geims omnc. 

Imago^ iii propriu et strirtissinm tiigiiificntione, 
est ulicujus rei visibilis similitudo ipsa, id est, phaii- 
tasmn, spectmm, sive corporis spccics appareiis, 
Mvcdirecto. sive pcr reflectinncni aut refraclionem, 
Rive post seimim iii sinnniis ; quas substautias reales 
uon esse, satis supra osteusum vSt. Vocaiitur au- 
tem Uiea: ct itiula, a voce Orsea JiSw, quie sigui- 
ficat videre. 

Couatat ergo re! infinitK imaginem nullam 

1 19 



484 



1>B REGNO TKNKRRARUM. 



cAP.xiT. esse posse. Phantnsinata enim rerum visibiliiun 

D«"i™orKii.» fiKiii^ta sunt; figura antem quaiititJis est, uudeqiii- 

mtfi ni«v»n nue delerniinata. Itaque Dei iinaso fieri natla po- 

wtimemmuu test, qni e^t intinittis; iiequc unun£e neqne spin* 

tuuin, qui siint invisibile^. 

Imogo tmncu csse potcst rci nunquani visffi, s 

^^^ partilms (liverHaruin creaturarum, quas vidiniQs. 

^^K compo^ita, ut chimaerfp, centauri, etc. 
^^^1 Imago autem, in lai^ore sigiiitica.tione, iiiatenuD 

^^H signiticat forinatnm juxta phantasma vcl imagiDem 

^^H visam ; voeantur autcm ima^nes aliqnando, e6m 

^^H si rei, eujiis iinago dieitur, gimilis non sit. 
^^H Transfertiir etiani vox, imigo, ad quumlibet rei 

^^H diversie repnesentationem. Quo sensu» re^es td- 

^^H caii possntit ima^iiies Dci ; ct magistratns, intagi- 

^^H nes regum ; et Christus vocatur character hypos- 

^^H ta.seo» Dei. Neque idnlnlatne ethuici ip:>i in idohs 

^^H suls ad similitudinem semper respexcrunt, sed eo- 

^^H luenint non ut simiho, sed ut reprEesciitautia. 
^^H IdoIuDi aiitem lutius adhue Ruinitur In Scripluris 

^|H Sacris, ad sigiiiticaiidum soleni vcl stelhim, rel 

^L qunmlibct aliam crcaturnin, risihilcm vel invisi- 

^^H bilem, si cultu divhio coleretur. 
^^B Ostcusum est. cpiid cit cultus,et quid sit ima^o: 

^^H videamus jani, quid signiticet vox composita idolo- 

^^H latria, sive itnagimim cHltu». 
^^H Imaginem colimus, quando voluntarie ea dici> 

^^H mus vel faeimuf), qnse .si^a suut honoris iiitemi, 

^^K attributi inaterL-c imagiuis, qux est lignutu, aut 

^^H lapis, uut mctallum, aliave crcatura visibilis ; veJ 

^^^H ipsi iina^ini, ad eujussiinilltudiiiem vcl rcprssetita- 

^^H tioncra mnteria formata ernt. 
^^B Cornm homine potcntia et authoritate cirili pne- 

^^H dito, vel ante thronum rcgis, consistere detecto ca- 



DE BEGNO TeN'EBRARt'U. 



485 



pite» est hominem \e\ principem illura cultu civili cap. xtv. 
colere: ut quod non lorum aut thronum hono-^ '~' 
nnoi, scd persoiiam nomniis, signum est; iieque is» « rrfii|«ii« 
sl idololatria. Sed si qnis id faciens throno sup- Bi.iii^nan.'^ 
ilicationem offerret, cultus divinus easet, et idolo- 
M/ria. 

Precari rcgem, et erogare quod faci*r^ humaiiin 

potentiie est, etsi prostrati in terra i<I facimus, cul- 

tu8 eivilis tantum est, quia potentiam illt nullam 

attribuimus, pncterhuumuam. Uuod si preeemur 

iJIum, ut pluviRm nut tierenitatcm nobis cuueedut, 

vel aliud (luiequam eornm quae prfcstare solus Deus 

jjotcst, cultus divinus est,et idololatria. Sin rex, 

^pcrrorc mortis vcl alterius pocna: gravis, ad hujus- 

"modi cultum compcllat, rdohfatria iion est. Cultiis 

enim, qui cogiturper vim impcrii, signum nou cst 

iiouorantis interue, sed mctucntis mortem : ne(pie 

o idototalria est, qeque omnino cultus. Neque 

ero scandalum est ; nam ab eo quodcoaetus fecit, 

"crri uon potest quod factum placuit. 

Deum rolere in loco corto et definito, vel facie 

locum ali(iuem vel iniaginem conversa, non est 

ocum ipsum vel tmnginem colere, sed tautum, si 

locus aut imaifo cousecrata sit. sauctitatem affuos- 

I ccrc ; id quod noii quulitatcm aliquam iu loco vci 

^Hn ima^nc novam significat, scd relationem tantum 

Hpovam ad Deum, factam per dedicationem ; et pro 

^mds idofoia/ria uon est; nonnia^squara idolola- 

tria erat, Ueum colere spectaiites atl serpeutcm 

eeneura ; aut quod fecerunt Judati, qui extra pa- 

triam constituti facies snas, quando precabnntur, 

convertcmnt vcrsus templum quod crat in Jerusa- 

lem. Sed Deiim colcre, qimsi in loco vel iinagiue 

habitantem, Deum iufinituin lot»> fiuito alUgautes, 




490 



DE REGNOTBNEBRARUM. 



MP. XLV. idohlatria est : fiiiiti enlm Dei tiulli sunt pneter 
^ ■ ," idola cerebri, sive phantasmata,. Etiam Deun) 

P» AMOiiuln. ■11 1-1 

Kta •( niHuii* colere lu imaeine vel loco, tiun ut speciali tnDao 
«bMnB^ ibi prfesentem, scd ut eo modo operum Dei me- 
noriflm eonscrvare possiDt, nisi locxis tllc aui 
imago autlioritate publira dedicatus et coiLsecra* 
tus sit, idQlolatrifi est. Mandatum enim est, mm 
Jaciex iifii iiuogiuem scitiptileoi etc. Serjw»- 
tcm icneum stntni jussit Deus ; non liibi nec suo 
arbitriostatiiitMoses; Itaqucpncccptumsecundtim 
tnins^ressus noii cst. Quod autem Aoron et popD- 
lus fecenmt sibi vitidum aureuni injixssu Dei, idolo- 
latria erat ; nou tantum quia vltulucn illam DctuB 
esse crediderunt, sed etiam <)uia religiouis caosa id 
feceruiit, nulla authoritate freti nrque a Deo «^, 
ueque aMose UeJ viwm tuuc gereute. 

Venim de cultu sanetis exbibito reliquiisque cl 
ima^inibus eorum, ctiam boilic iii ecclesia Romana 
usitalo ; an cultus ille, cum nulla in illls prn?tends- 
tur repricseiitatio Dei, proidololatriabnbeutlu cst; 
pnesertim cum exempla extcnt in Scriptnris Sacrii 
imaginum Dei jussu erectarum ? Idololatria certe 
est. Nou ciiim a Deo eiigi illas jnssuui cst, eo fine 
ut eas colerent. Ncque euiin clicnibitios aut ser- 
pentem aeneum coluenint saccrdotes; imo eontra, 
Hezecbias (2 R^. xviii. A) leneum serpcntem 
confregit ob eam rem, quod a popiilo colcbatiu". 
Distiuxit eiiim inter iiuaslnes, quas fieri jussit Dens, 
et eas, quas homiues suo arbitratu faciuut sibi. 

Ex alii» autem ScripturEe locis dnctores Uotnaiii 
hoc sialti.'m licitnm esse vobiiit, nnsrelns vel Dcuui 
ipsum piti^crc : nempe ab co, quod Deus in horto 
Paradi:)! dicitur iimbiilassc ; et ab eo, quod a Jacobo 
visus sit Deui}, vel saltcm angcli iii scala a oslo 




I 



DE REGNO TGNEBRARUU. 



487 



identes et iiscendentes ; et a somniis ei vi- cap. xlv. 
sioiiibus. Sed neque Deus infinitus ambulat, p, a„Beiu.i* 
neciue amlmlatio pineitur ; et visionrs et somnia, ^•'"'''i"'» 
sivc tiaturalia sint sn'e superuaturalia, phantas- 1 umic^iuu. 
mata mera »imt. Qm autcm pliantasnia suimi 
pingit, iion Dcum pingit, sed idolum. Nou tamen 
dico universaliter, peccatnm esse si qui» phtuitasma 
suum pin^at, sed tuuc tuutum, ({uaiulo ut eolat 
piiigit. Idcm dic^u de inutcdnibuti angelonim, atque 
ctiam, nisi ut monumenta tantum sint, de unae:i- 
nibus hominnm defunctorum. Uuando vero saucti 
homiiiis defuuL^ti, quein nuuquam viderunt, imagi- 
uem faciunt, ideo, ut pricsumi potest, faciunt, ut 
colant et precentur quasi audientem ; et proinde, 
poteutiam plusquam humanam hnmiiii tribuunt ; 
qufe est idololatria. Cum i^itur cultus imaj^inum, 
tum iu Veteri tum in Xovo Testamento, vetitus »it, 
credendum uon est iutrtiducfum csse in ccclcsiam 
& Scripturis uou rcete intcllectis. Kcstat crgo ut 
in ceclciiia relictus sit eo quod imagiucs, qiias ii lia- 
licrent qui ab idololatria nd hdem ChrLstianaRi con- 
versi erant, uon aholnerunt. 

Caasa auteui luijus rei ima^inum et simulacro- 
rtim pretium insauum erat. 0[ienim cuim bujus- 
modi duiniui, ct»\ colere ea de^ieruiit, retinucniut 
taraen sub prjetextu honoraudi Cbristum, Vir^nem 
Mariam, apostolos aliosque pastores ecclesiffi primi- 
tivie. f acile enim crat, niutatis tantum nominibus, 
facere ut quod simulacnim ante erat Veneris et Cu- 
' pidinis, postea simvdaerum esset Sanctce Virginis et 
tiliisuiServatoris uostri; et similiter, ex Jo\'e facile 
erat facere Kamabam ; et ex Mercurio, Paulum. 
Itaqne pnstores, per ambitionem, popnlo novo 
Ciiristiauuruni placere cupientes, paulatiui et ipt^i 



4Btt 



DK RCONO TENEBRARnM. 



CAP, sbv, ad cuUum ima^iiuini CliriaU et sanctonim per 

Ih><inii«nui>> sunt. FiitTUiit taineii |ki»L C-onstantinum impp" 

ElTi^ta"''' '^***'"*'* aliqni, et ejtiscopi, et conrilia generalia^qoi 

CbnMana. itnagiDes toltere conati sunt, s€<\ aero. 
I Etiam emomsntlo saurtorum v rcliquiis erat 

^^ ethuicisiiii, noti a Scripttim inale intellectis nata, 

^l ncqitt Komanie ccclei^ia: invctitum novutn,se()con- 

^M suirtudo uou miuus autiqua quain cmi ipsa Romaiia 

^M civitas. Primus omntum, qui Homie cauonizate 

^M cst, LTnt Romulus ; qucm Julius Pr{M:ulus cDnun 

^M seuatu juravit vidisse se et convtnisse postqiMiD 

^H esset mortuus, aftirmaiitemqnod iti cfclo bahitarel. 

^H et vocaretur ibi Quirinus, pTomittenteinque propj- 

^^^K tium sc rivitati futuruin a^ ; etproptcrca a senstn 

^^^' Dcui) dcclaratiis est. Past itlum Julius Ciesar et 

^M alii qiiidain itiiperatoreK canonizati erant, ct ap[>el- 

^K lati Divi. 

^^^H A Roinniiis cthnici» ctinra est, quod Papie sibi 

^^^F sumRcrunt nonicn Poutificis Maximi. Non tamrn 

^^H nomcti illiid antc ^uiuscrunt, qiinm vim suam im- 

^^^H pcrium in Italia perdidcrat : nam Poutificatus 

^^^H mHgna iiuinmn! pi^tcstatis pars erat. Augustnsfl 

^^^1 Cfesar, cum statum Romaniim a dcmocratio in 

^^^H nionarcbiam couverteret, titulos duos solos sibi 

^^^H ccpit, Tribuni plebis et Pontifieis Maximi, quibos 

^^^r imperium intcg^m, tnm rerum civiUum ttim reli- 

^^H gioniR, continehatnr ; qiiani potestatem etiain ini- 

^^^ft per.-itores, qui $ubse<[nuti 8uut, dum stetit itnperium 

^^^B rctinuenint. Quod autem episcopus Romanua a 

^^^K Coniitaatino Magno episcopis cffiteria pra^lntus fue>B 

^^^H rit, cau.si non crnt quod Petro quaiii priiicipi apos- 

^^^B tolonim in catUedra Romana succederct, scd quia 

^^^H Imperii sedes erat urbs Romana; nt ex eo mani-H 

^^^H festum cst, quod eum urbs Conatantinopolis ettiim 



I 



DK REONO TKNKBRARUM. 



489 



Bedes imperii facta esset, episoopusConstantinopo- c.vr. xlv. 
litanns de eodem liouore eum Papa eonlentiouem p, ,i,„'„„„i^ 

I ,. . . .... . nHit r«lUr«innn 

Intcr reliquias etiam ethmcismi cst pompa, sivc »i)iirj«niui. 
proecssh, in qua imagincs Christi ct sauctorum 
circumfcrri pcr urhem solitae sunt. Nam iu pom- 
pis ctiam ethnicorum videre erat in curru, quem 
thenxain et vehicuium Deonim apjiellabaiit, simili 
mo<lo circumlata idola sua. Quem houorem etiam 
JtiltQS Csesar, postquam in divos translatua est, et 
nonnoUi alii imiwratorcs Romani ohtinuonmt. Usns 
etiam, Inter lionores divinos, cereortm in ecclesiis 
introductus est a simili ritu ethntcorum. Ktiam ab 
ethnicorum aqna tastrali derivata est, qua utuntur 
in ecclcsiis, aqna bcneilicta. Item libcrtas illa servo- 
rum, quEc pcnuittitur dicbus quihasdara antc jt^u- 
nium quadragesiiiialc, imitatio cnit Romje aiitiquie 
in Saturnahbtis ; etlam peramhulatio ilia per pa- 
roctiinrum fines post pogcbam, imitatio est festi qui 
Romanis appellabatur amharvalia. Neque duhito, 
quin alia^ ceremonise non pauca; a geutium con- 
versione prima in ecclesia relicta' fuerint, quas tan- 
quam utres veteres doctorcs Romani, vel per neg- 
ligentiam vel anibitionem, Christianismi v-ino novo 
impieverunt ; quo tandem aliqumido dirumpeutur. 



CAPIJT XLVl. 

DB TKNERRIS AB INANI PHII.OS0PKIA. 

NoLi, lector, expectare hoc loco contra philosophi- 
am atit philo^ophos oratiouem invectiTam. Qmd 
er^o agis r Distinguo inter philosophos et nou phi- 
lt)8oj^06 ; et inter phitosophiam veram, vit^ hu- 



490 



DE REGNO TENEBRARUM. 



IP, XLVI 

I inwlnn 
iMlli 



, maiiffi magistram sapieutissimam, humanae uatnra 
deciis sinpilrire, et illain, quac jata diu pro philoso- 
phiu babitu e^^t, fucatam et garrulam mcritricuIauL 
Philosophia euim, sive studium sapientiie, qoanU 
est, sajiieutia est ; id est, rffeciuum ex eonceptit 
cornm causii «eu genrrationibua ; ct rurxuji gfnf- 
ratioaum^ qua exse pmsriHt, fx cognilis e^ffecttba 
per rectam raliocinationciu acquisifa scientia ; 
quuni uec Scripturn probibct, uec hoaoiQum qois- 
quam ns|>orn»tnr. 

Pcr {{uam dcfinitioucui difitiuguitur philosoplua, 
primo, ah experientia, ct pnidcutia bominum et 
caeterorum aiiiuialium coinmuui; ut qaic non n- 
tioiie, sw) memoria taiitum couiiMiratur. 

Deiiide, distinguilur a iide et revelatione super- 
imturali ; qute uou ratiuuc acquinmtur, sed douo 
dantur. 

Philosnphandi antem origo prima sermoai coava 
fere est. Fucre euim iuter primorum tcmponiBi 
homiues rudi^simos, qui opera l)ei adiuirati ^uiit. 
Adminttio aulcm ad causas qua:reudas canim re- 
ntin qu!i!t adiniraiitur, tugcnia excitat. &ed id 
quod pliilosophiam aluit auxitquc maxime, otium 
erat, quaiii scbohm Graici vocaiit. Otium autein 
geimit pax ; qutc nisi in magnis civitatibus iuTe- 
uirl uou solet. Itaque profesMores sapieutix primi 
eraut gymnosopUista; ludiic, luajEci Persia;, ct Chal- 
darorura ei /Ilgyptionim «iccrdotcs. Gnecis et 
populis occideutis pkilosophia uuudum ona erat. 
Postquam autem respublica Athcnicnsium victis 
Persi» florcre coepit, tunc primiim ii, qui neque doioi 
nequu foris quict|unm habereut aliud quod face- 
reiit, conveuire in loca publica coufabnlmidi gratia 
incoeperunt, neqiic alH rei (ut dicit S. Lucas AcL 



UB RBGNO TENKBRAnUU. 



491 



xvii. 21) tacabant, mgi att dicentinm ant (tntiifn- cap.xlvi. 
(/«M filitjuitl nori. Ihuiue qut sibi videbantur in '~ 
pliilosophia profecisse, docere aiios ccppenint.PIato «u inuii 
in Acaiifmia, Aristoteles in Lffceo,aiii in Sioa; '"^ 
qnee loca sckolte, et disputationes eonini diii- 
IrihfK appellnbantur. Ipiti autem eorum i«ect«tores 
nomiuibus suis distln^uebautur. Nam qiu Plato- 
nem setpiuti suut, Actuiemiei ; qui Aristotclcm, 
Peripaielici ; ct qui Zenonem, Sloici vucnti suiit; 
qtue distinctio, una cum dilferentiis doctriiianim, 
pcmiausit nsqtie ad tcmpora Scr\'atoris nostri, et 
per totam Kuro|wm et Asiam fere cognita etiam 
ilJorum temporum philosopbos inter se distinxit. 

Etiam in Jud%a scliulic eraut public;^, scd in 
gynagogis, ubi Icges Judaiorum publice cxplicatae 
et disputata:; craiit : ut schola: libertinorum, Cy- 
renjcoruDJ, Alexandrinorum, etCiUcum. 

Quid autem humano generi s.cbols Grcecorum 
profuere r Plato quidem ipse philosophua et geo- 
metni insignis ernt ; sed nuUi id debuit schola;. 
Commoda, qua; a physica ol geometria hal>emus 
bodip, Arohiincdi dcbemus, homini scholw nuUius. 
Sebola Peri]tatetica, qua; caeteras omnes sua loqua- 
eitate fecit conticeseere, qiiid habet pneter dia- 
lectie«e et rhetorica' argntias ? Cujns phKuoineiii 
naturalis causain, uou omnibus obviam, reddidit 
intelligibilem r Scd, etsi inutilcs scholic, inuocmc 
tamcii hactcnuH fucrunt. riiilosophia, secti.s intcr 
ge usque ad pugnara cUsscuticiitibiis, libera tameu 
baeteuus erat. Jurare in verba .\ristotelis nemo 
cogebatur, <inaiiquam illias dogmata latius recepta 
erant quam s('<!taraui rcliquftruin. 

Neque JudaMs profuere schola; sua: ; in quihus, 
etsi lex et prophctx assidue exponereDtur, Messiam 



492 



DE BEGNO TESEBRAHUM. 



[AP. xi-vi.tamen, quem espectabtiut, agiioscere pneseutem 
noii didicerunt, 

Ad Judseos tainen, tiuibus pro otnni philosopluft 
crat TeHtauienti Vcteris Scriptura Sacra, G 
doctriiia* nou jwrtinuennit. 

In maximo autem houore apud Graecos erat pfiu 
losopliia Graica, prajsertioi Aristotflicii, lenipore 
et^vlesiie pnmitiv%, quando ad fideui Christianam 
magno Dumcro quotidic Graici acccdebaut ; ettain 
intcr illos philosopbi ; scd hi tidcm ita amplexi 
sanl, ut tamca niHgisiroriim suonun dofrmata, se- 
micocti Christiaui, non deseruerint, sed quie cum 
doctrinu Christiana quocuuque modo couciliare po- 
tnerunt, retiuuere, Atque haec scctarnm, Gnece 
harcsitm, in ecclesia Christi origo prima fuil; 
disseutientibus sciUcet inter se pastoribus illis pro. 
selytis dc natura Chriiiti, quem Deum est>e per 
miracula ostenderant apostoli. Attamen quta ex 
principiis philosopbiie sna^ demonstrari posse non 
videbatnr. iion credideruiu verum esse. It.ique 
olti Valcntinuni quendam sequuti, liistoriam ^i^xx- 
rationis Christi totau» couvertemiit iu altegorlam ; 
cui .«ic (jpposuit ex orthodoxis Ireuieus. Post huuc 
AppcIU'j>aIii(|uc Clirislium V(!nim homincin esse ne- 
gavernut. phantasma Bine corpore csfie affirmantes; 
contra quos disputa^^it Tertulliantis, eo prtecipue 
argumento, quod invorporetm nihil est. Alii, qui 
vocabantur Authropomorphilas Deo corpus oi^a- 
nicnm tribueruut. Alii Christum uou totum, sed 
Dei partem esse voluenint. luterea iu synodiit 
s\us episcopi presbyterique doctriuas has novas ex- 
aminavci-uiit ; ct quas daiunaveruut, htcreses; quas 
confirmaveruntt^f/ew Cathoficam vocaverunt ; et 
tunc primum inter Catholicos et hi£retico& distinc- 



DE RRGXO TENEBBARUM. 



493 



Dr Iffirbrii 
•h iiuni 
tibilMiil-Iiia. 



U 



m est. Orta deinde est Arii hieresis, negantis cap. xlvx, 
Christum esse Deuiu ; quse Niceni Concilii convo- 
caiidi causa erat. 

Syiiodu» autcm illa non modo A.rianaTn, sed 
etiam omncs prajteriti temporis a Christo nato 
baereses condemnarit, tidem orthodoxam symbolo, 
quod Nicenum dicitur, breviter complectens ex 
Scriptnris ipsis, nulla onininfi iihilosopliisc (JnccfB 
babita rHtionc; nempc, ChrUtum Deum rcritm cxnc, 
etJiUHm Dei genitum, eJH^sticm cmn Deo substan- 
iitp; quam fidem coutirinarunt etiam tria sequentia 
Concilia generalia, additasententia de fide in Spi- 
ritum Sanctum. Ktiam hjeresiu Africanorum sub 
Cypriano ortam, de rcbaptizatione eomm qui ad 
ethnicismum redierant, condemiiavenint, et sym- 
bolo articnlum illum atldiderunt, crcdo Nnum hap- 

5t-isma in remisxiouem peecatorum. Atqiie haee, 
Nicciiae synodo ex Scripturis Sacris agnitn, pbi- 
losopbia cthuica uoudum advocata, placucrc et 
conbnnnta crnut. Non cnim pbitosoplii eraut eo 
tewpore pars Patrum major. 
Sed in Niceni symboli expositionibus (nemo 
enim fere doctoram ecclesi» ab eo Concilio in 
quinpeutoa auuos erat, cujns seripta extaut, qui in 
symbolum illud expositiouem atiqimm non edi<ic- 
rit) non habita est de scntcntia Scriptnnirum tauta 
fiolicitndo. Ubi eiiim in Scriptura Sacra, aut iii 
ipso symbolo Xiceno, invenitur id qund in symbolo 
dicitur Athanasii. ifa DcHm et homittem eue unum 
Christuiii, fjucmadinodum animu nttionalis et caro 
est vnus liomo ? Constitutlo homiuis ex came 
et Bnima nnnquam pro mysterio habebatur ; sed 
Christus in crtr«P niysteriom maximum est. Uuod 
Iiomo sit anima sua aut corpus suum seorsim, ne- 



494 



DB BBGNOTENEBRARUM. 






CAP. XLTi. roo dicit ; de Christo utruinqiie recte dicitTir, qood 
e»t hotno, et qaod est I)cus. Ubt le^tar in Serijh 
titris liominem Chnstinnum, nisi conipamtioue hac 
iueariiutiouis cum auima et carne liomiuis couiea- 
tus sit, damnandam esse ? Ubi legitur in Scripm- 
ris Safjris, mit in symbolo Niceno, ires esse htfyo»- 
tane», \A CAt, trcs jtuh)ttantias, id est, trfci />«w, 
aut aliud quod tantundcm valet ? Si legatur, oir 
ea voce ecelesia Laljua recusavit uti ? Cur excusat 
Gra>cos Augustiuus, ab eo quod vocem commodio- 
rem iion liabuere ? Verum quidem est, voeabulmn 
in lin^ua (jrreca inilUmi csse, quod respoudeat yjrr- 
ffontr, vocubulo Latiuorum. Necesse tniuen iion 
crat ut vocabulo hyfmvtatiis utcrcutiu', cum ncccsw 
non csset ut mysterium explicuretur. Deiudc, 
quod est iii syinbolo Atbannsii, /''*7i«# «■*/ ex Paire 
jto/o, iUtid jno/o in symbolo Niceiio noii est ; et pre- 
terea dicitur (Matth. i. 20), quod in Virgine Maria 
geRifum est, ex Spiritu Sancto ent. Sed dleet 
fortasse aliquis, gcueratioiiem Ktemam differre a 
generatioue illa quie facta est in ulero virginis. 
XJbi autein Scriptura Sacra, aut synodus, ita distin- 
guit ? Nonuc Deus erat Filius ex eo quod Virgo 
iUum cx Spiritu Saucto, id eat, ex Deo conceperat f 
Imo, Dcus ab ^temo erat, ctsi noudum camem b- 
duisset. Nam de eo quod ab aitcruo decreveral, 
cui omuia sunt priesentia, lo((mtur Deus SEepcnu- 
mero tanquam de pncseute. Verhum Dri, iiempe 
Cfiristus promisxus, a principlo et ab letemo erat; 
vcrba tamon illa qusc faciunt actura promittendi, 
uon eraut Deus, ncc substantia, sed mx. Per Filium 
Dei Jacta smt secufa (Heb. i. 2) ; sed iioii per 
atium Deum ea fecit Deus. Per verbum Dei fucta 
sunt omnia, qutEfacia suat : dixit enim Deusjfer/, 



DE RGGKO TBNEBRARUM. 



409 



I 



|et fftCtDin est. Nou tainen jnbemur credere ver- cap. xlvi. 
[bmn iUuti, Jiat, es8c substaiitjaui divinam et Dei n." y^hri, 
jPiUum. Citant etiam tloctores, pro geucrutioiie i^'}^ 
Ipilii petenia, verba Solonionis (Ueentis iu pcrsona 
sapieutiie (Prov. iii. 19): Jekotnh saplenlin futt- 
dapit terramfSlatuit c<e!os intftti^entia ; volentefl 
eo lueo iuteUigi ^apieiitiaui l>ei pro Dei FiUo. Si 
sapieafia suniatiir pro ipso sapieiite Deo, argumen- 
tum proee(Ut ; se<l si suniatur saptestia quatenus 
distingiiitur, ut plernmque fit, a voce concreta sa- 
piem, non jiotest intelligi pro substantia, neque 
ergo pro fiUo Dei ; uon tiia^is qunin justus ju.«4ti- 
tia, aut virtu!* vir appellari proprie potesl- Etiam 
inter Deum et Deitatem tUstinguit reete Johaiines 
Bainaseenu.s, diccnK, Dtium quidem, sed nou Dei- 
tatem hominem fuctum essc. Ila; et hujusmodi 
doctrinx bDminum singularium opinioncs sunt, non 
decreta ecolej^iie ; et proinde, etsi impise non sintj 
conscieutiastamen nondehent obligare. 

Temporibus subsequentibus philosophiam Aris- 
totelicam in scriptis suis libcriu.s aliquanto seqauti 
snnt ; etiam eanim nomiulli, trnctatibu.s logicis et 
physicia iii Aristotelis sententiam editis, Aristote- 
Uscaum ambitiose osteutaruut. Da-mouoIog1am 
autem, cuudum fcrc quam iu Homcru ct [Icsiodo 
legimus, animis jamdiu infixam plerique eoruin 
ienucruut, quibus doctrtna Aristotelis de formis 
separatis, magis quam reliquarum setTturum philo- 
so]ihia, eongniere Andebatur. 

Distraeto interea imperio Romano, et in Italia 
jam pcnitns extincto, cura urbis R,oman%, id c&t, 
potestas Ilomfe regia, episcopo Kumauo eouimissa 
est. Fttpatiis jam res digna esse *Tsa est, de qua 
pugnaretur. Itaqua de eo puguatum est ; et quo 




V* imhrti 
tHi iaani 
philniDiihla. 



CAP. XLvi.tempore Carolus Ma^us, rex Galtia;, Itomaiic 

liustes LombardcK snperavit, codem Leo tertiat 
schif^iimte Roina expulsus est. Lcoiu-m aatem re^ 
iluxit C^rolu^ ct iii papatu confirtna\it ; et Leo 
impcrii occidinitatis imperatorem fecit Carolain, 
quem publice iii Dei nomiue corona tuiperiall «lo- 
navit, populo acclamante Deus tl^iH/. Ri-gibus 
hinc Catliie titulus perpetuus ftiit, />*■/ g-ratia rts 
Gailia, et in reges Paparum dominatu». Queai 
duminatum tit conservaret ecclesiu, senex leo, 
mundfliiaruin rcnini |>eritnii, probleina iiobile ex- 
co<>;iiavit, regna C/iri^tiattorttm regiim i/jsormm 
armis omnia in ne tramferre ; et perfecit. 

Post unum cuiin aut attcruni aimuin, Lco poutifex 
Carolura impenitorem ad nniversi/a/es per dominial 
fiua iiii^titueiHlaa, ubi titerse et sctcutiie uitivcnss 
docereiitur, per literos suaii tiurtatus est. Ita()iH; 
Parisiis ille universitatera erexit primam ; ct potft«a 
alias atii reges iu domiiiio quisque suo, Ktnictis in- 
stnictisque ad studia collegiis, legibus ad arbitriuni 
pontiticis Romani gnbcniandas. Tum dcmum a 
magistris Lombardo, Scoto, Tboina, ex pbilosopbia 
Aristotetis et Scripturis Sacria commista. uata cst 
theologia qua; dicitur scholastica. Docebantur au- 
tem in universitatihus logica, physica, mctaphy- 
sicft, cthica, poUtica Aristotcliti, quasi univcr.titas 
Acientianim in uno esset, maximo tunc ecclesite 
patre, Aristotele. IVsecipue vero ad verecunds 
adolcscentia: fruntcm eonfinuauduiu, in di^iputa- 
tionibus ct declamationibus publicis aitoh^iicentcd 
exercebaiitnr, quo Romamc ecclcsia; dogmata el 
sustinere et prjcdicarc pos.<icnt. Itaqnc pcr eccle- 
siasticorum, e.\ univcrsitalibus iu omncs fcre Cbris- 
tiaiii orbis urbes, oppida> puroctiias emissonim, 



DE BEGNO TBNEBRARUM. 



49? 



mdones et scripta tditn, animis CUristiauonim cap. xr.vt. 
>mnium indclebiliter infixuratst, regtUuvi juttl ct "^^ ' 



vlvru 



tjusfi aliain nuilam esse preeter eeclesur Itomaate •«' >""■' 

'ictamimt ; regibus tiUeritis ohediendutn Hon esse, 

qmnu iih ecclesia Roittamt pfrmissuinjueri/ ; re- 

ges ipsos pontijiei Romano dehere taHfjmm orev 

edire ; factumque est, quori erat facieiuliim. 

Locup iu iiiiiversitatibus erat etiani stutlio juris 

ornaui antiqiii et me<liein;e ; sola: scientiie ma- 

thetnatieie, uuu quu<l doctrinie Chriistiuna: eontt^- 

rium aliquid coutiuerent, sed propter ignorantia; et 

rtium irreconciliabile disaidium, prjetermissse sunt. 

Nam et antea, ut quis ab hflnore episcopatns arce- 

retur, satis causa; erat didicisse artes raathematicjis, 

el terram credere rotuudam esse, nut esse terra; 

iueolu?; quos aiitipndas appelkmus. 

Qttomodo autem et a quibu.* opinionibus Arislo- 
telicis derivftta est doelrina Rumana, vel theologia 
holastiea quam repreheudis? Dtcam. Grseci et 
ini et Europaai plerique, quolies affirmant ali- 
quid, eoiiiutigunt duo uomina per vcrbum est : eo 
modo siguiticautes iiomen utrumquc cjusdem rei 
nowen esse ; ut qni dicit fiomo est animai, intelligi 
a vult ac si dixisset, "si quem recte hominein dici- 
us, eundcm etiam auiiiiai recte dicimus." Ali- 
quando etiani verbum illud, esty uoiniiii unico 
I Bpponimns, ut quandcvdicit aliquis, jO«v/jirp*/. Tuiic 
^hutem ita iutelligi vnlt ac si dixissct, Deus eat ali- 
^^f/nid renle, nonjigmentim aniini ; hi/posfaJiis, nnn 
^^^iiantasina ; sic cnim distinguuut Grxiri uiter res 
Hp#r/»r et ap/mrentea tantnm. ExenipH cau&a ; 
hominem speetantem se in speculo kyfmstasiH vo- 
rabant, sive suhstnittiam ; iinnginem antem sni 
pA speculo visaiu, pliautmma. Vcrbum lioc est 
TOL. in. K K 



Hta 



baldwlHit 

ki>)n>Bi 

|i).iliBi1iIlia. 



fcp. XLVi. priore modo acctrptum.numpe qnando coiijang:it duo 
nomina, vocatur copHta ; po^teriore modo suaip- 
tum, vocatur rerbim suhstantivum. Verho jtmA- 
staniivo iitebantur etiam Hebnui, et jMissiro ; ot 
ii1)i mimca suum Deus simplieiter dicit v^ssiC Snm ; 
sed ut eopula nunqnam ntcbantur. Nam vice 
coputsc.utcbADtur Hebriei duoniin nominum apj»- 
sitiotie ; ut ubi di«itur, (Geu. i. '1), terru res iiifor- 
mis ; quod nos necessario vertimus, terra erat 
itt/brmis elc. 

Aristoteles, qni non tam ad re* rcsi>exit qDiuii| 
ad rocr«, cum intelli^ret, exempli ciiiisa. sub duo- 
1)us nomiuibus, ftomo ct auimal, quu: rc:> intelU- 
geudic crant ; nou contcutus eo, hoiao ^ligeos 
qusesivit ulterius, (|ua;imm res cnnripieiida erat sub 
copula esi, \e\ salteni suh voce infiititivn i*mc; j 
nec dubitarit quin nomen illud ^sse, alicujuit rei I 
uoDien fuerit ; quasi esset in natura rernm aliqatd. 
eujus nomen esset esse vel essentia. Ab boe ab- 
surdo in aliud lapsuK est adhuc pejuR, nerape, e*- 
sentiat qmisdam esse ab entibus suis separatas, 
quos cceti orbibus assistcntes cirrumagiere illos affir- 
mabat ; etinm auimam humnuam, nb homine sepa- 
ratam et dissitam, per se subaistcre: qure qnidc-tn 
doctrina eum theologia Homerica fortassc congniit, 
sed cura Scriptura Sacrn nou congruit, Neque 
euim vox Ula, essentia, in Scripturis nut ecciestai 
AnKlicame liturgia, articulis, vel canombus inveni- 
tnr; neque vox Grtcea ovam, nisi pro dintiis, qnaa , 
I>a.tini etiarn vocaut rem ; neqiie essentiate, es- ■ 
sentialitas, enfitas, entitatimm, ueque quicquani " 
quod fit ex eopida. Non enim liugua Hebreeoruin 
id paticbatur. Essentia cr^o res iion cst iieque 
creata, neque increata; sed nomeu artis causa 



« 



DE RECJNO TBNBBKARVM. 



<99 



pUlatFphw- 






ictiiin. Entia hujnsiuodi nnva, nntha, iimnia, cap. xlvi. 

rbiii et voribus implicitus, per copulutionem no- JJTI^I^ 

um solus genuit Ariatoteles, philosoyhia:, quam '^';^,., 

autlein viuiam apiii.-llat S. Paulus, priucipiuprimo. 

Ab liac tloctrinn <lc estentiis ctJortHiji tubslan- 

falihM «eptirulia tWmonologia Grrecorum in ec- 

esia, ut dixi, relicta est : et superstifio illa, quiuu 

taihii^vlav vocant Gneci, sive wetum phontas- 

latum. Indf cxorcismorum usus ortus ost. ct 

signi crucU, cl aquse beiiedictic, quibns exennta- 

rentur aut abigereutur : deinde nata est opinio de 

substautiis tncorporcis, id est, nuUam habentibus 

omnino ma°;nitudincm, ct quod Deus ipsc optimua 

maximus mai^iitudiuem non haberet, quanquam 

neque suhstantia incorporea, neque xultstaHlia 

immaterialit in Scriptura Sacra iuveuiatur. Itcra, 

quod anittm est lola in toto, et to/a iii t/imfthet 

par/e corftorijt. Ex eodem fontc orla est doctrina 

tota dc purgatorio, et de apjyaritioiu; nocturaa ani- 

manun, et lcgcnda miraculorum, et qniestiones de 

animis rcprnbonim, nbi, ct cum sint injpatibiles, 

quomodo puniuntur ; aliaque multa quie uuu repe- 

riuntur in Scriptura Sacra. 

Uuod corpus idem in pluribus simul locis, et 
plura corpora in eodem simul loco esse dicunt, nc- 
que Aristotcli.s, nequc philosophi, nequc hominis 
cujusquom sant cst putare. Sed dici cxpediebat 
ad sustentandam pncseutiam realcm carnis Christi 
in omni pime consecrato. 

Uuod vo/mtli causa sit vo/uHtax, id eatj putciitia 
causa DCtus, Aristotclicum cnt, et rcceptum a Seho- 
laaticiii; nimirnm, ut domiuio Dei in voluntatem 
hnmanam sublato, liberum stalueretur arbitrium 
uuiinis. 



K K 



soo 



1)K RKOKO TBNEBnARUM. 



Of IrnrliW 
ab iuBi 



fCAP. xt,vi. Prasterea, quas in physiois renim cansas redili- 
di^runt abRurdns ; ut, qnod descensioniA graTiiun 
cnusa sit ^'a^itas ; gravitatis aiitoin catisaiti ese, 
q\iod nd ceutrum terne venire coiiscrvationi« sm 
causa appctaut. Quod idcm corpas, nihil addito 
neqtic adcmpto, niodo inajvis, inoclo miiius sit ; sa- 
licet pcr ctJnclensationcm et rarcfactioiiem. Unod I 
auima creatur hi/timieudo, et iufuaditur creando;^ 
quniiquam Scriptura dieat oniuia creata esse p«fl 
verbum Di^i. Qiiod pro cnusit; assi^ant qualitttttt 
occttltas, sympiithiam, nntipathimit, anliptristati». 
qualitatex xpecijictis, itein cnxum sive J'ortH»Bn. 
id est, suaiu ipsorum ignorniitiam ; sublata cnim 
iguorautia, quid est aut fortumt aut quftUtas oi 
cHlta ? Quod omiiis tum scnsio, tuin iutelleilio 
fit per motum queudam speciurum. Quid est 
cies ? Species cst, ut sciunt omnes qu» latini 
Rciunt, forma rei aspectu cognita, coustnns cac 
gura et colore ; qnalis est species faeiei humansv 
qunm vultum et ospectUDi dicimns. Spocies ergo 
sive vultus reriim aut intromilti dicunt in oculos. 
et sic ^ideri ; aut species qua.idnm spu viiliuBrennn 
emitti ad objectum, et sic videri objeetuin. Non- 
dum cnim iutcr Schotnsticos conscusum est, an tx-^ 
traviittendo an itttroMiltcmio spccii-s fiat visio.B 
Etiam audirc, olfaccre, gustare, iuteUigere per spe- 
cies dicuut, per aures, uares, ct orgaua intellectuafl 
transeuntcs. Uuod ietcmitas non sit tem]wris™ 
siiie fine aut priucipio sHcce.ssio, sed nunc xftin^, id , 
€!st, idem »wnr uobis vf^v, quml crat miric Adarao,] 
id est, inter tiunc et tunr nullam esso differentiaiu.j 
Hajc, inquam, quia non miscentnr, quod scinni, cum 
doctrina fidci Christiana, sed respoiisa sunt tantum 
physica, cn fine data, ne non videretur ciapieDtii 



DE REGNO TENEBRABUM. 



501 



th Inuil 






^! 



js pendere ab ore sacerdotis, pra:tcreuii(lacAF. \i.vr 

a$ui. 

Qnod, negato libero arbitrio, sequi dieant Deum 

;se pewnti nuthorem, iiec debere ideo peccatorem 
luiiiri, conccdaut tamen rcnim ct actionum causam 
rimam enRe Deum, conciliationem petunt ex Aris- 

tele vocaiite peccatum tlvofiiavj id est, ipttam ciun 
incongniitiLtem, privationcm mernm, uon foc- 

m aut artioncm quampiiun. Facti crgo omuiii 
et legis caiisam Deum esse agnoiiceutes, incongriu- 
tatis causam esse negaut ; quasl quis, cum duas 
duxisset lineas rectam et curvam, ambas se fecisse 
diccret, sed ab uHo fuctam es^c illarum iucouprui' 
tfltem. Scd .\mtutolc!; |K!r incoiigruitatcm, ipsum 
faetum, aut saltom dcliberatum, vel couKultum lcgi 
incoiignuim iiitellexit. ItaqueScholastici,iibi vidcri 
volueruiit subtili^imi, ibi hebetudiuem indiearuut 
maxime. Si subtilcs fuissent, differentiam iuter 

usam facti et autliorem facile invenissent. Au- 
thor facti ia est, qui fieri jubet ; causa eat is, per 
cujiis\ire3 factum est. Deug nemincm jiibet qiiic- 
quam coutra legcs facere aut conari ; atqui qua: 
fucimus, viribus a Deo datis omuia fucimus. Cur 
autrm, »1 Dcus 111 causa c;st, condfmnuiiiur noii } 
Reeponde mihi, qni sic roga.s, cur Deus ab ictcrno 
Alios elegit, alios reprobavit, et quomodo ad pcenas 

teruas maximasque coudemiin^it eos, qui inalum 
uondum aut fecerant aut cogitaveraut, uec idsi Deo 
voiente et vim pra;bente, facere aut cogitare po- 
tneruDt } Re:sponde etiam, an 6gulo de vase, quod 
finxit, nou 8it licitum statuere quicquid vultr In- 
dica denique, ubi Scriplune aperle dicaut, omnes 
illos, qui a regno Dei excludentur, vjcturos esse 
diic morte gecuuda cruciuudos iu a-teruum. 

Acccdamus jum ad cthicum et politicam. Do- 



502 



DR REONO TKNBBRARUM. 



' Dr molvfa 

lui JninH 

IfUlMaphl*. 



;ap. XLvr. cent Sciipturw Sacrw, regibns et potestatibus snm- 
mis eorumque miDistrts, etiam etlmicis, a subditif 
suia Christianis, non ob metum taiitum scd con- 
scientiac causa, ut a Deo ad botintii iiostnjm ori!- 
natis, obediondnm cssc. XJndc ije^itur uata snnt 
de rdigione, in Gprmania, Gallia. et Aiiglia, belli 
eivilia, nisi a philusopliia etliica et politica Aristo- 
telis, et eoriim qui Aristoteleuk sequuti suiit Ronia- 
norum r Meusura buui et mali in omiii driute 
eat lex. Aristoteles autem virtutem et vJtium non 
lejjibus defiuivit, sed laude et vituperio npud civcs; 
regum omniuiu imperium fyratmUiem vocat ; in 
democratia sola libertatem esse diint, et ip9e,et| 
poRt illum Kcriptore» Roumni plorique, ab uniu 
Tarquinii regis odio liominis vitium in formam n-\ 
giminis transferentcs, nnllo quidem argumeoto, 
ged exemplo etvibug rerum novanim cuptdiB gnto 
quidcm, sed pemitioso. Ho« autbores, Gtriecse et i 
Latiua; philnsopbiff- et eloquentiae causwi, juveuosl 
cum in universitatibus docerentur.doctritiam eomiD 
veiieuosam simul tmbiberunt, et de bouo, malo. . 
justu, iiijueto, lcgibus, ct rcligionc, suo quuupte ■ 
arbitrio statuebat. Hinc initium erat raali nostri. ^ 
Nam et priedicatorum magna pars, qui de doctriua 
sua egregie sentiebant, et alii lectione polittt:» 
Griecec et Latinse, videbantur sibi magtii politici ; 
aheri quia in coclesia, alteri quia in statu pro am- 
bitionc sua non proecdcbant, bcltum eivile accen- 
derunt : in quo bello inidti civium myriades occisi 
suntj et rex indigua morte tructdatu&. 

Tanti eonstitit didicisse eloquentiam ct pbiloso- 
phiam Grwcaui et Latinam : nisi autcm prtedicato- 
res populuin, et universitates noatrae pra:dinator«9 
ipsos ineliuH doccant, forte iUthih ail Trojata mag- 
«H# midctttr ArhUles. 



DB RBGSO TENBllRARUM. 



» 



CAPUT XLVII. 

'VZ QUIBUS Qll,ESTllI FtKRrNT ASTE DICT.E TBNEBBVE. 

Dk prsctore quodam Romann Cossio honanfice lo- cap.xltii. 
t|uitiir aIi<MiI)i Marcus Cicero, quod in cnminiboa iC^iXJ 
coKnosoeudis, ubi tcstimonium non erat satis ple- J'"™""' 
num, acousatorem interro^re solilus easet, cui ^ iti» ii.i»bi« 
bono fecit reus ; id est, quod lucrum, qtiam {Mtcn- 
tiam, ant qnam alinm rcm cnpitam, indc obtinncrit 
nut conRcnaverit aut expectaverit. Sentiebat enim 
honio i>nulen>( mnlum gratis esse neminein, sed 
iuiunir(uemque facere, qu» volens facit, propter aU- 
quod bonum sibi. Nam inter pra'sumpta nullum 
maju:; fst, neque quod authorem criminis ita mani- 
feste arguit, ut a crimine utilitas, Itaque anthores 
doctriDarum, qu;e Chrbtiauanim civitatum trau- 
quillitatem jam diu turbaverunt, codem illo ciiterio» 



^»r«i hono, invostiprabiuius. 



Post resurrcctioncm Ser\'atoris nostrij cum jam- 
jam ascensuruR ei^^et in coctum, n^veruiit itlnm 
apostoli dicentes (.'\ct.i. 6, 7) : Domine, mm hoc 
teiiijMre reJtitiue» rtffniim Ixrueli ? IJisit aatem 
ad ifhs, noH est rcstrmn iioitse tempora, sirr o;> 
portimitates fjua.it Pater in sua ijisius riuthoritate 
statnit. Uui regnum Dei rei>titutnm dicunt, tuuc 
nuni Christus n mortuis resurrexit, cui bono doc- 
triuam hanc doctriua; \\\x adeo repugnantcm, tum 
ecehfsia llomaua, tnm uoniiulli alii vnlgo ducent } 
Reiatuum Dci iiistitutum erat in Judffiis a Deo ipso. 
In eo potcslatein in terra summam habehat post 
Mosem .'Varou, et jMtKt Aaroncm cuiteri saccrdoles 
gummi, suo quisque tempore. Jam, quuniam fl^- 



DE RRaNO TSNRRRAIIttM. 



ir.XLVii. uum illud a Christo restituvndum crat, scqucbatar 
,„ „ ut in rcstltuto n;x essct Oliristiis. [tanue asocu- 

[q..i»!.>t dirntc Cliristo hi «clum, scqncbatur ut alicui rcgui 
Ttt^Cr. sui admiiiistratiouem iii terra rcHquerit, vcl homini 
vel «£tui. Maiitfe«tiini er^ emt tUuin, qiil admi- 
nistrutioneiu haiic obtiueret, eaiKlem potestatem 
habiturum esse, qimui habueraiit sacertlutes sumiDi 
Aaron et successorca ejus iu populo Israclitjco, id 
cst, potcijtiitem regiam et summam ; atque hoc bo- 
mmi illud est, propter quod doctrina illa ecclesi» 
Romaniu iiivcutu c&t ; bunum, quo uullum iu teiris 
uiajus csw (licitur. Teiicbrtsiim crgo Iianc doc- 
trinam primi infudemnt crclesiie pontifices Rotnsni, 
qua docerentur cives Chrlstiani, quutics inter regcs 
et Papam oriretiir controversia, neglectis suonun 
regum iuiperatis, PajwB obedire. 

Uuud idem doceant Pajmm in articttlis ^dri 
tlejimendis non possc errare, fodem tcndit. 

Uuod episcopus Roinanus solus potestatem snain 
jure divino immediatn exeroeat, nieteri jurc ab illu 
dcrivato, eodem leiidit. Eodem etiam teudit quod 
clcrici, monacbi, et fratrcs i» omiii loco a pfsms 
le^um civilium eximaiitur. 

Ex eadem dnctriiia, uimirum quod M(?erdotes 
Mnt eodem jure quo Aaron, poscunt sibi et Levitis \ 
suis in eivttatibus Christianis jure diviuo decimas. 

Quod matrimouium saeranientum esse dicant, 
eo teudit, ut judices sint in qutestione de matri- 
monio legitimo, et per consequeus de successioue 
ad regtm hereditaria. 

A confessione auriculari consilia regum et mag-j 
uatum cKplorare possunt, et aliquaudo e.\plurant. 

A canoDizatioue eorum liumiuum, (piorum opera 
iu potestate sua augcnda vel conservanda egre^a 



DR KBrfNO TP.XBRRARUM. 



50: 



usi sunt, animos impentorum ChristiQnonun incAr.XLvii. 
reges suos iisque ad necem aliqtiando acuunt. ^" ' ^^ 

Per doctrinam purgatorii, et jiistificationis por i»""<w 
opera externa, et indiil^entiarum, clerici, id est, iiaMum>\,tt,. 

pontificisRomani 8ubditi,sumptu regum nutriunlur. , 

Per exorcismos et (!Kteram dffimouologiam po- I 

pulos terrent. I 

Postremo, per doetrinas linmanas, metapbysicam, I 

ethienni, et iwliticam Arlstotelis, per di.stinctioiiea I 

frivolai^, cicnnoncm obscurum, et voccs barbaras, I 

tcnebras jam iuduclas ruddunt !>pit<siorc&, et ii>sl8 I 

prini-ipibus. quando volunt, jwilpabiles. Palparunt I 

autem primi Germani, deiiide Angli. I 

Fostquam enim eommuniter creditum esset, ean- I 

dem esse potestatem Papx in populo Christiano, 1 

quam linbuerunt Aaroii et cfeteri sacerdotes summi ^m 

m [lopiilo Isrnelitieo, atnbitio de functiunibus ec- ^4 

clesiasticis, prscipue de papatu, obtinendis, et I 

eanim qui obtiuuerunt tastas, eomque paulatim 1 

crevit et eonspieuus ftictna est, nt omnem fere sui I 

rcverentiam verom et ])astoraU functLoni dcbttam 1 

perdidvrint. I 

Nam a quo tempore episcoptis Itomanus pro I 

episcopo uuiversaii liabitus csset, hiemrcliia Ro- I 

mana nou inepte comparari potuit fabulae, quse in * 

Anglia inter mulieres vetulas, pueros, et viros ex j 

plebe rudiores pervo^bntur, de iemuribus, id egt» 1 
de umbris sive spectris, et noetuniis eonim faei- 

noribus. J 

C>>^tantibui4 euim dominii tanti eocIe.siastici ori- I 

ginem.quid aliud \ideri potuit paiKitus nisi imperii I 

illiiis Ronmni ingentis iiigens spectnim, scpulcbro I 

impcrii defuncti corouatuui insidens? I 

1'^tiain sermo, quo utuntur iii euUu Dei publico, 1 



:>oo 



DE REGNO TBNEBRARUM. 



ip.XLvii. qui nulHus Iubc gentii> proprins erat, quid alintl 
. erat, quam HnguiE Latiuse veteria imago ? 

rv<rM»i Lemures per omues geutea unicum et uniTere»- 

!«[Ckwi!!^- lem habuisse (Ucujitur regem, cui nomen dcdemnt, 
ex historia ficta dc gcstis Hugoms Burdtrgalcnsis, 
OlM^roiKTO. Ecclesiastici etiam, cuju.scuHque dri- 
tjiiis civcs sunt, \m\m\ ct tmiversalem regent ag- 
noscunt Papam Komanum. 

Lemitreg spiritus suut ; ecclesiastjci etiam ap- 
pellaut sese spirituales. Lemurex, tenebras, soli- 
tudines, sepulchreta incnhint. Similiter, ecclesi- 
astici, in obscuritalt^ doctrinnnim, in monasteiiis, 
ecclesiis, el cujmeteriis ambuh-ibant. 

Ecclesiastici virtutc nquie bcnedicta;, in qnocmn- 
que loco posuitiscnt cccle«ias suos, locum illum 
foccnmt ut cssct urbs, id cst, imperii scdes. Ita 
quoque in fabula cst, habuiKSu Irmure» castella soa 
quredam incantata, ct spiritus quosdam gngantsH» 
qui in regionibus cireumvicinis domiiiabantur. 

Lemtirex, si quid mali fecissent, conq>rchendi Pt 
sisti ad tribunalia civilia non potuerunt. Ita etiam 
ecclesiastici, criminum rei, a tribnnalibus civihbuii 
sublati evanescebant. 

Ecclcsiastici pcr incnntationefi qunsdam, cx me- 
taphysicis ct miraculis confcctas, usum rationis 
uaturalis adolcsccmibus adimcre consuevcrunt, eo 
fine, ut JHSsis suis cteci obtcmperarent. Ita etiam 
dicuntur in fabula lenturcH, pucris ex cunabulis sub- 
latis, alios iUonim rice supponere, fatuos quidem, 
sed promptos nd nequitiam. 

lu qua officiim sive operatorio ineaiitamcnta sua 
eonticiiint hmureit, non cst dictum in fabuln, Ec- 
clesiasticis autem operatoria fiienmt, quas ipsi sua 
authorttate sibi erexcrunt universitates. 



I 



I 



I 




DK RB6N0 TRNBRRARUM. 



507 



* 



Lemures quoties alicui irHScerentur, mittcre di- cap. slvii. 
ce1>aiitur es suo numero aliqucm qui illum suggil- """"^ ' 
laret. Ecclesiastici itera, si civitati vel r€^ alicuj s"""" 
succenwaiit, subditos suos superstitiosos et incan- dtetotmntoic, 

tatos immittebaiit, qui seditJone illum saggiliareut ; , 

etiam altquando principes fociebant ut altcr mg- 1 

gillaret ulterum. I 

Nequc /pmureit neque clerici nxores daeunt. ■ 1 

Ecclesiostiri de decimiii, et imperitonim bomi- I 

num, quibus tcrrori smit, donatiunibus crcmoreDi 1 

teme acctpiimt ; quemadmodum in labula dicuutur I 

lemHren cremorem lactis ligurirc. ^m 

In re^o lemurnm quolis sic moueta, non repe- ^M 

ritor in historia ; ccclesiasticonim autem moueta, ^M 

quam aceipiunt, cadem quidem est cum moneta ^M 

laicomm ; scd quam solvuntj cauonizationcs, iu- 1 

dulgentia>, ct misssc sunt. I 

LemHrcs, ])ncter(juam in metu ct phantasia bo- 1 

minuro imperitomm, existentiam nultam habent. I 

Sic quoquc potestas Pap% spirituatis, extra suum 1 

ipsius domiuium temporalc, in solo metu cousistit I 

excommuniratinnum. I 

Nequc ergo Henrico VIII et Reginie EUzabethie I 

potcvtatcm Ulani cx Auglia ejicere diflicile erat. I 

Ejecti autcm, ct ])cr missiones papales Cliiutc, I 

Japaofe, et Iiidire loca arida perugrantes, quis snit I 

au non redituri sint iipintus iUi, vel alii numero I 

plures, et pejores } Non enim Romani soli snnt, I 

qui ad ecclesifc a.spiraQt regimen, preeteudentes jus I 

(iivinnm. I 

Tractatiim b»mo de potestate civili et eccleslastica 1 

ad finem jam perductum cam recognoscerem, nihil I 

in eoinveni ncquc contra sensum Seriptura' Snciie, 1 

neque contra lcgea iiatria- uiua; civilts uut ccclcsi- I 



4roncluil« 



ip. XT.vii. asticas. Nnm qui potui, cuin tntius operis scopas 
essct uiiicus ut demonstrarcm pr«etextura nulliun 
csBe posse, quo lcgura violatio excusari po^it : A 
sententiis auttm theologorum singiUarimn muUi* 
in locis abiisse rae coniiteor. 

Si eordibus scripsissem inatar tabularum rasa- 
rum puris, brerior esse potuissem. SofFecissent 
cuim ea puuca, quse sequuutur : homines siuc Icge, 
propter jus orauium in umnia, mutuis ea;dibiL<! se 
ipsos interimere ; leges sine pcenis, et pcenaB stne 
potestate annima, inutiles esse ; potestateni sine ar- 
mis et opibus in unius persouic umiiuin collatis, 
voccm mcram, neque ad i>anem iieque ad defen- 
sioucm civium momcnti ullius cssc ; et proiude 
cives omnes, sui, non iinpi-rnntium, boiii causa ad 
rempublicam opibus suia tuendam et coufirman- 
dam, quantum possunt, obligari ; idque arbitrio 
illius, cni summam dcdcrint potcstatem. Qus 
summa est pailis prima et sccuuda;. Deinde, qoo- 
niam iu Scripturis Siieris, quarum leclioneiu eccle- 
sia nostra oumibus et permisit et commendavit, 
vita icterua et salus singulorum contiuctur; et 
unusquisque ppriculo animie propria; illas legit et 
sibimet ipsi iiUcrpretatur, et propterea ^Equuin est, 
ut conscientiai eorum nou pluribus fidei articulis 
onerciitur, quam qui sunt ad solutem necessarii; 
articutos illoii, qiiinHtn sint, in p:trte tertia expli- 
ca\-i. Postreino in quarta parte, nc populusa faUis 
doctoribiis seducerentnr, consilia ambitiosa et as- 
tuta adversariorum ecclesife Anglican» pntefed. 
Heee, iuquam, iugeiiiis eaudidis suffecissent. Sed 
eum doctrinis coutrariia bomiuum auimos jamdu- 
dum scribillatos esse scirem, omuia fusius expli- 
candn esse existimavi, et explicui, sed sermone 



DE RBGNO TBNEBRA.RVM. 



500 



CniH^inuh 



Anglico, qnantiiTn polni, eo tempore quo beIlumcAP.xi.vu. 
civUv (lc disciptina ecclcstastica iiatum in Scotia, 
pcr Angliam ctiaiu ct Hiberniam fcroclssituc gcrc- 
batur, quaudo noii epi^ropis tantun], $cd ctiam 
'ir^e, lege, religione, et honestate siiblatis, peHidia, 
ides, foedissiiiia scelera omuia, sed larvata do- 
minabantur; odeo ut si qui» ex muudi partibus 
rpmotinribus htic appulsus, eonim, quffi tunc per- 
pctrabantnr, flagilionmi speetator fiiisset, jiistitiffi 
divinae sensiiin iu \m loci^ nnllum oinnino tiinc 
fulsse pro ccrto habuisset. Doctrina ergo htcc inea 
parum tuuc prufuit ; parum iuquam, scd tamcii 
aliquid. Spcrabam autcm bello cxtincto profu- 
luram esse postea. Vicerunt democratici, et de- 
mocratiam constitueruut ; sed eaudem, tautorum 
suorum ecclerum mcrcedem, subito amiseniut. 
Angtiam, Scotiam, Ililu-riiiam uim.s tyraiinus oc- 
cupavit, ct prudcntiam eorum dcmocraticam tara 
laicorom quam ecclesiasticorum confatavit. Po- 
pulus bello fatigatusi ipsos contemptiit, non miuus 
qaam ante admiratus est. Rcstituto deuique rege 
legitimo, veiiiam iwtiemnt, id est, stultitiam suam 
agnoveruut. Venia data est, idque, ne sceleribns 
suis a bcnis distinguerentiir, per amnestiam uni- 
ver^lcm. Q.uis crcdnt prtncipia illa seditiosa non 
jam dclcta c^c omiilu, aut pra^tcr dcuiucraticos 
esse quem(|iiam, qui doctriiiam, tam parificnm 
quam b^c est, abolitam esse cuperet ? Quod nc 
neeidat, eandem latine e\tarc vohii. Video ciiim 
dissen»<ioue3 hamitium de opinionibus et pne^^tnn- 
tia ingenii tolli armis non posse. Mala hujusmodi, 
quo modo nata, eodem extinguenda suut. Animi 
civium n politir» et philosophia; ethnicre scripto- 
ribus infccti pnulatim fucrant. Itaquc atramcntum 



510 DE BEGNO TENSBRARUM. 

CAP. XLVii. illud democraticnm, prsedicando, scribendo, dispn- 
coDdinio. **^^° eluendum est. Id qui aliter fieri possit, nisi 
ab uniTersitatibus, non inteUigo. Cluantain eipj 
operam oUm potestati pondficiae preestiterunt, tao- 
tam posthac impendant potestati regife vindicandae. 
Omnea interea operam demus, ne per discordias 
intestinas nos opprimi ab extemo hoste patiamnr 
universQS. 



APPENDIX AD LEVIATHAN. 



* 



CAPUTI. 

DG SYHDOLO NICKNO. 

'A. ExPLiCA mihi quBeso symbolum Nicfnum, non cap. i. 
dico, iit res ipsas anirao comprehenclam, sed »t De.™i«in 
verba fitlei ita iDtellijram tit conseuianea suut "'•^- 
Scripturis Sacris : et prinio Iieec verba, creth i» 
vttuin De«m Patrvm oi/utipoten/eiu Jactorem coeli 
et tcrrtr, afque vliibilium vwnimit et inri/iibintim. 
Et primo, quid ert iHud, credo in, vkI Gra;cum 
*<*)*» Ik } Num aputl authores Gr^cos non memini 
me alibi Utam phrasin reperi^e. Lego, credo ali- 

tui, Ti«ri»> roi, Credo ita eSSe, Vel Tniuui itmi^ tlrai. 

B. Propria est illa vox couseutientium in arti- 
cnlos. Nom prxpositio nc significat inter alin haa- 
tenus ; ut quanrto dicitur niivu hc Oii,i' ror«pu, elc. 
tii pro 9tov, etc, iioiietur r«-o, idera esset quod credo 
A«c tisgtte sive hactcnivt. Siguificat ergo pra-po- 
Bitio i« determinatioucm articulorum credeudorum, 
ucmpu, quou£que cum conslUo cousentiunt sub- 
scriptores. Mirum igltur videri non debet, si ex- 
tra coufessionem fidei phrasiu illam nou legisti. 
Kadem enim est ac si te credere diceres, Ueum 
esse, condemque uuum esse, patrem esse, omuipo- 
tentcm esse,et sic de cEeteris. Legitiur etiam crcdo 
in ecangeiio, id est, credo evaitgelio, id est, pra- 
dieatoribiis evangelii; sed ibi Gr^um nou estttc, 
sedi)'. 



512 



APP8ND1X AD LBVIATHAN. 



CAP. r. 



A. Detu e*t Pater, Deux eat omnipofens, enx. 
suntjUt loquuutur diaJeclici, prapositiones. Hai>ent 
enim sua subjeL'ta et pneclicnta, et apertc in illis 
Deo nomeii aliquod attribuitur. Sed in nflinna- 
tione hac, Deus «■*/, quod uomen Dtro attribriiuiD 
sit. non iiitelligo. Non ciiim puto dici poese, (juod 
Deus C8C est ; ct fru^tra dicitur, Deu» e^t Deus. 

B. Cum dicitur Deus est, vox esi cst verbuin sTib- 
Ktantiale, iiicludeus tum eopulam t.um prKdii^atutn, 
tum apud Griecos tum apud Latiuos. Itaque illad 
/)eux est, siguificat idem quod Deus esistit, id esl, 
resoluto verbo snbstfltitivo, Deus est cns, sdvc i i; 
Id est, realc aliquid, non mGnim phantaiima, qiiole 
est quod vooatur spectnim, vel quales colebantiir 
a geutibus dsemone^, et ab a]K)stulo S. Paulo nikii. 

A. Mciinui quidem nb apostolo idola vocari nihil, 
nnu autcm da;monia sic vocari. 

S. Putasne ea simnlacra aorea, eburnca, li^ea, 
au Don potius diemonia, qme sub UUs calebaiitur, 
vocata esse tii/it/ ? Pneterea, idoliim proprie cst 
phatitiismn, uimirum idea, imago roi, non res ipsa ; 
ad quas ideas simulacra sua faciebaut Gr»ci. 
Nam Deorum suonim ideas sive imapncs raro 
sumpserunt a simulaeris. Distinguitur «•liam 
Deus per vocem illam ens, a nominibus. Aliud 
enim est res homo, aliud nomen homo. Pncterca 
sciendum cst, quod vox est, ut usurjiatur a Latiuis i 
et Gnecis ad copulam in propositionibus, Hebneia 
nnininn iffuota crat. Itaque utebantnr seniper 
verbo substantivo, et vice copula; in omni af- 
firmatione ad significnndani quam dialectici vty- 
caiit pm^dicationcm, nomeu nomini soluinmodo 
adjungebant. Latiuis autem ct Graecis copula est 
uon est verbum, sed conjuuctio ; et ut et significat 



APPENDIX AD LEVlATilAN. 



513 



Domina, iutcr qase ititcr|Kmitur, es^ Domiua di- cap. i. 
rersanim roniin, ita ronjunctio est significat iio- 
mtiia, inter qus interponitur, esse nomina rei 
eju!i;deu]. Itaque ea iiouiiDa, quae a copaU esi dc- 
rivautur, ut csncntia, entiim, esse, llebr»i habere 
non potuerunt, uec iUis squivaleutia. Latine 
dicitur, /erra cr«/ vacua ; Uchraice, terra existens 
pacua, ubi ah hpinine Latino non audiebatur eratt 
sed (crai) aliquid existens. 

J. Quid credeudura est per vocem hanc, crea- 
tor9 Annc muudum hunca iiihilo facrtum mm r 

B. Certe cx iiihily ; iioii ut Arlstotek-s, cx ma- 
teria prsEexistentc. Expresse enim dictum est iii 
Scriptiiris Sacris, omnta facta csse ex nihilo. Etiani 
Aristoteles, qui muudum dicit esse Eetenmm, sibi- 
met ipsi coiitEudicit. Materia eiiim non dicitur, nisi 
de qua aliquid faetum est. Symbolum eigo hoc 
dicit, Deum factorem e&sc omn:um rerum ex uiliilo ; 
et, quod sequitiu', sua \\ habet at existat, non ab 
alio ; et pruiiide etiam existit ab xterno ; et quia 
uon fuit qui Deo dedit ut existeret, uihi) etiam crlt 
quod ipsum faciet non existere. BstergoDcus ab 
eeternu et in aeternuin. Quxvcro crcata suiit,noii 
suDt ah aiterno, quia crcata ; in ictcmura antcm 
erunt, qua furraa et specie wdt Dcus; nain coe- 
lum ut terra reuovabuntur, et quauquam muiidus 
conflagrabit, iiou tameu auuihilabitur, sed perma- 
uebiint entia realia. Deus autem qui iieque ab alio 
neqiie a se fnctus est, non potest mutari iiequc 
metamurpho^in pati, neque a se neque ab aiio ; sed 
est imiiiutabilis, ct (sine mixtione ilhi Aristotelica) 
simplicissimus. Clua: omnia attributa, simplex, im- 
mutabilis, JcterDus, sicut ex vcrbls symboll deducuu- 

VOL. 111. 1. L 



514 



APPBNDIX AO LEVIATHAN. 



CAP. I. 



tur, ita <lc Dco m Scripturis Sacris expressis vcrbU 
praedicantur. 

A. " £t in totNm Domtnuin Jesttm ChristHtn, Fi- 
lium Dfi ttnigenitum." Cw necesse erat dicere 
unigettiiitm. 

£. Quia erant eo tempore hseretici, qui docebant 
Christum non esse Filiam Dei geuitum^ scd adop- 
tivum; alii ctiam ernnt, qui docebant Christtim 
alio sensu in Seripluris Sacris vocari Filium Dei, 
quam quo fideles omnes ita appellautur : cum ta- 
meu iu Scripturis Sacris cxprcsse et passim didtur 
tum gcnitus, tum Deus a Patrc natus ante omuia 
secula ; et propterea credi debet Christum esse 
Deum de Deo, Lumen de Lumine, verum Deum de 
vero Deo, geidtum non fact\im. 

A. Uusciiam cst dilTcreutia inter genittm 
Jactum ? 

S. Per faetnm intelligimus faetvm a Deo 
nihilo, id est, creaturmn. Quanquam euim anims" 
lia dicantur et ereala et geuita : quando dicnntur 
creata, intelligitur illud cum relatione nd Deuin. 
creatorem, qui in omni genere primuui marem 
foeminam creavit ex creata terrn. Sed quaiulo 
citur animal esse genitum nnturali modo, iutelli| 
debet cum relatioue ad prima crcala, ut materiai 
at quando dtcitur Cbristum i^ssc genitum, iotelli^- 
tur geiiitum ab ipso Deu Pntn- de matcria ^irginii 

A. Qmdeiil"Lttmen tfeLumine?" LumeueuiE 
nt mihi videtnr, phantasma est, nou res existens^ 
Excmpli causa; si iuter oculum et eandelam 
tnim stiitua», cujus snperficies ex multis planis" 
constnt certo modo disiHwitis, inultre tibi videhun- 
tur candelae. Scimus tamenunicam ibi es»e ve 
candelam, et prolDde c£etera.s omnes mera ess 



APPRNniX AD LEVIATHAN. 



filfi 



I 



I 



phantasDiata, itlola, lioc cst, ut dicit S. Pauliw, cap. i. 
nihil. Neque tJimMi earum «na verior est candelA, '" ^ ' ' 
quam reliqui£,quateuu5apparent; sedveracandela, »ie«M. 
qufp principio posita erat, candelarutn appareutiiim 
tantum nuUa est, sed res ipsa, eadcmque causa ii- 
larum omninm imaginum, ct propterca ab Aristo- 
tele distinguitur a phantasmate per vocem /jy;>o- 
tltisix, qua»! sub ima^ine staret res \\wa latitans ; 
quam Grfecainvocem l^tiniad syllalKLm vcrtcruut 
suhstantiam. Et sic distiuguunt tiim Graeci tura 
Latiai rem veram in se subsistentem, a pbanta-s- 
mate, quse videtur subsiatere, nec subsistit, neque 
est ens. Nonne hiec est vera distiuctio inter rem 
ipeam et suam apparentiam r 

B. Ita est. Sed Patres ecclesife illis temporibns, 
tnm ante tum post Concilium Nicenum, iu swriptis 
suLS voccm ktjpoxfaxis videnturalio modo intpqinv 
tari, mysterium Trinitatis Chri^tianis umuibus in- 
telligibile reddere cupientes j et illud optime fieri 
posse existimabant pcr similitudiuem ignis, lumi- 
nis, et caloris, quEe tria unum e.«se putaverunt. 
et ignem quideni ad Patrem, lumen ad Filium, et 
calorem ad Spiritum Sauctum retuleruut. lu qua 
umilitudine congruitas esset fortasse accurata, nisi 
qnod ijG^nis spleudor ct calor substanlia' ncc sint, uce 
ipsis Patribus csse visa: sint, pncsertiut AristotclioiH, 
nisi fortp ipse ignis ponatur pro ignito. Homo 
enim et igncm, et lumen, et c-ulurem extinguit 
quoties lilx-t ; !«cd nt n^ens tatn inhrmTis quam est 
homo, crcaturam vcram substantialeut aUcoomni- 
potente crcatam cxtinguerc possit, et in nihilum 
redifiere, nec jubemur crederc, nec credibile est. 
Itaque quoties comparationem illam adduccbaut in 

riptis prupriis, Patres ip&i adjcccruut coutinuo, 

LL 3 



516 




APPKNDIX AD LEVIATHAN. 



CAP, I. 

*■ 

NicoM. 



noii eam ita aecipieitdiiin, qimsi e&jtet inysterii taali 
idonea explicatio ; sed ut qoa nuUam potuere in- 
venire melioreni ; omnes enim in eo conseiiserunt, 
hicomprebensibilem csse natiimm Dei,etTrinitatiji, 
et angelorum, et (ut addit Athanasius) auiina; rs- 
tionalU. 

A. Milii quidem non recte videntnr voloisse 
myfiterium illud explicare. Qnid cuim aliud est 
mysterium expHcarc quam deatruere, sive ex mvs- 
terio facere non mysterium ? Fides enim, con- 
versa in scientiam, interit, maiientibus sola spe et 
charitiite. 

Ji. Luniett ei^o de iumiHe in symbolo ponitur 
tantura pro adjutorio fidci cfetcris articulis adbi- 
bends. 

^. Seqnitur deinceps articulus ille mngnus, qai 
in ccclesiam antiquam tot turbas intulit, cxilia ct 
homicidia, «>n*«A*^««//«/t*;tf Palri, pcr t^ucm omnia 
faria siint. 

Ji. Kt quidcm verissimns cst, verbis apertis de- 
claratus n S. Johannc 1. 1 : In prineipio erat Frr- 
hum, et Verhivi erat apu/l Detim, et yerbttm erat 
Deua. Kt (vers. 3) : Omiiia per ipsimfacta *«»/. 

A. Quid intfllexeruiit Patrcs per Verhum ? 

Ji. Filiura Dfi iiaturalcm, sive gciiitum a Dco, 
a principto, id est, ab a;tcrao. 

A. Numquid eo loco Verham significat vooem 
aliquam, ut sonum a Deo prolatum • 

Ji. .Vbsit. Patres id passim negant. 

A. Uuid crgo } N^^ocem intemam, quale est Dei 
decretum aiternum de condeiido muiido et mli- 
mendo horaine ? 

li. Neseio de hae re quid senserint Patres ; sed 
pnto iUos aliter gensisse, ne nimium accedereut 



j 



APPESDIX AD LEVIATnAN. 



M7 



I 



ad doctrinam Stoicorum, quoruin, apud Grsecos^ 
tifta^tyttt ct, apud Latiiios, fatum, idem significat 
quod decretum fetemum. 

A. Ciiiid ergo iiiquam intelligitur per Vcrbvnt 
apud Patres r 

B. Nescio, i\m quod iu liiigua sacra Verbum 
secpc accipiatur pro ipsa re qute dccreta est, vel 
promissa. Legitur ciiiin sa?pc iu Vetcri Teatamcnto 
pro /actiim est quod Deus pramisit, Jactum est 
verbum Dei quod hcutns est. Ego vero nemini 
Scripturam Sacmm pr^eterquam mifai iuterprecari 
soleo. Veruntamen si locus S. Johannis ita intelli- 
gendus sit, nihil circa mysteriimi incurnatiouis qua^- 
rerc amplius vellcm. Nam si Vcrbum Ikh^ loco »it 
iltud ipsum, quod dccrcverat Deus vcntunim in 
inuudnm ad nostrant redemptioucm, et (|und pro- 
miserat Deus \i\ paradiso, Verbum illud iiou est 
mera vox, seti vera res, eadem cum Cfaristo. Uuo- 
modo autem factuji homo est, inquirere noii est 
meum. Sufiicit mihi quod Rederaptor mcus factus 
est. Quid enim ; Si credam creasse terram et 
ca'tera omuia ex ntfailo, et bomiaem e\ tenra, nou 
ercdam |K>tnisse naturam assumere humauam, nisi 
sciam qn» modo } 

A. " Qiii propter nos komines et noatram salu- 
tem descendit dc cfeh ; et tHcarmitua est de Spi- 
rituSanctoex Mariu Virgine ; et homofactux est ; 
cruc{fixtis eliam pro ttobix xuf/ Poiilio Pilato ; 
passm ef sepuitm e/it." Dua; hic sinit difficulta- 
tes, quarum prima cst, quod dictum sit undc de- 
scendit, nempc de ctelo : nou autem dictum cst 
ifiaausque descendit. Scio in symbolo apostolorum 
CSSe descendit ad inferos. Sed verba illa locum 
iioii dctiuiunt ; quia bomines etiam respectu cwli- 



CAP. I. 



518 



APPBNDIX AD LEVIATHAN. 



CAP. I. 



colanim proprie dicuDtur inferi. Ktiam in Scrip- 
turis, locus ubi hostes ecdcsiK dicuDtnr futuii 
variir vocatnr ; quainloque Gdienna, nliquando 
teuebne extvruae, id est, estra ecclcaiam Dei, prop- 
tcr luccm eccle»ce iu Goslieu, quia una dc ])lu^ 
^gyptionim erat tenebrse ; aliquando lacos iguis> 
cum rcspectu, puto, ad pcenaiu Sodomitamm Ct 
Oomorrhawruuj, et lacum bituminis. Sed de his 
noudutn, quod sciam, quicquam ecclesia dcfiuinl. 
Doctores aliqui lociun damaatorum statueniut cum 
Betlarmino esse circa centrum terrs, ut, scilicel. 
lontrissimc dislaret a ctclo beatorum ; respicicutes 
forte ad vocem S. Petri (2 Epiat. ii. 4) Gnecan, 
Tafna^lftfttvtt^. Et quidcm ctclum distat a ceiiiru ter- 
ra.' lougius quam a supvrficic terra:, quuutum est to- 
tum puiictuui. Scd nou credu eredidiiit<c apostolos 
poetis ethnicis de loco Tartari ; quem Hcsiodus 
tautundem a terra distare facit, quantum tcrra a 
«pIo. Incus, inquit (Theojr. 722-725) novcm dics 
et tctidem Doctea pcrpctuo dc ccclo cadens decimo 
die attinget terram ; totidem nutem noctes et die$ 
pei-petuos e terra cadens |)erveuiet ad TnrtoruTD 
die decimo. VirgUius autem (ASn, vi. 577-379) 
distnntinm a terra nd Tartaruiu bis tantam fadt, 
quauta est a ca-1» ad tcrram. Cajterura vocem 
iUam ab apostolo Petro positam esse puto figurate, 
quod solet fieri de muJti« dictionibus Scripturs 
Sacrffi. 

Ji. lltcunque id sit, de loco damnatorum uibil 
ab ecclcsia cougrcgata, saltem a nostra, hactenus 
detiuitum est. 

^. Sccnnda difficultas est, de eo quod dicitur 
*' Incurnatttg rw( de SjnrUn Sancto," Nam dicit 
angclu&ad Joscphum, (Matth. i. 20) : Quott fn Ula 



AFPRNDIX All LBVIATHAN. 



519 



genitum cst, a SpiHtu Sanclo e*t. Qiiod ita sonat, 
ac si Spiritus Sanctus esset Filii geDitor,i<l est.l*ater. 
B. Quid r Noime Spiritus Dei est Ueus, et idem 
Deus cuui Filio et Patrer 

A. Uuouiotio ergo distinguuntur hjrpostases ? 

B. Nequu in symbolo, uetjue in Scriptura Sacra 
clistiug:uuntur aut nomiimntur tres hypostases. 

A. Sed inveninntur trcs hypostases in aynibolo 
Athauasii, qua pare est Litargia; Anglicaaa:. 

B. In Gra».*o quidem hifposimis, in I^tiiio uutcm 
et Anglicano persona est. 

A. Dp vocibus hypostmii, jiersona, suhsisfeatia, 
aliisque mullis vocibns, tunc interrogabo te cum 
symbutum totum exjjlicaveria. " £t resurreafU 
tertia die, secuitdnm Seripturas, et ascendit in 
rtrlum, ubi setlet ad dextram /)ei. Kt tterum ven- 
turun est cuw gloria Judicare viros et mortiios, 
cujwt regni hoh estJtHis.'" Hffic omnia, fateor, in 
Scripturis suut, et quidcm eodcm sensu quo suut 
ia symbolu. " Uhi sedet ad dextram Dei,^' uou 
intelligo ut de comparatioue honoris, sed ut de ho- 

Eiiore maximo. " ii/ (*« Spiriium Sanctum Dominum 
et vivijicatorem, qui ex Patre Filioque procedtt." 
Ostende ex Scripturis Sacris, Spiritura Sanotum 
esse Dominum et vivificntorem, id est, Deum, et 
quod procedat etiam a Filio. 
B. Prinio, idem Filius Dei dicitnr genitus a Spi- 
ritu Dei (Matth. i. 20). Deindc dicitJob (xxxiii.4) : 
Spiritus Deijecii me ; et (xxvi. i 3) : SpiriiHS Dei 
creavit ccehs. Quod autem procedat tam a Filio, 
quam a Fatre, mauifestum est ex eo, quod Chriiitus 
dicit (Joh. XV. 30) ego cohis mittam Paracletum, et 
ex eo quod, cum spiraret iu apostolos, dixit (Joh. 
XX. 22, 25) aceipite Sjuritum Sanctum. Nota illud, 



CAP. I. 



I 



APPENWIX AD I.EVIATHAN'. 



CAP. I. 

- 

Dc ■fmbalo 

tilCFW. 



ex Filio, uon esse iu symbolo Niccno, quauquam 
sunt in symbolo Athauasii, scd addita cssc, ut po- 
tat Bellarmiuus, in Conoilio ConstantiDopolitano 
geuerali secniido, 

A. " Qui rttm Patrc et Filto stmul adoratur et 
eonghrijieatur, qui loeutwt eat per prophetat." 
Quare positum est illud eoitghrijiratur f" 

B. Nesrin, sed propter lioc vtTbuui, conglorifi- 
catar, adducor ad credendinn fonuulam glorificandi 
Triiiitatem, «bi dicitur vel cantatur Oloria Patrt rt 
Filio et Spirilui Sanrto, \w ecclesiis Dei receptam 
fuisse aut in tcmpori; lUo aut anto. 

A. Fortasse. " Et unam sanctam catboUcam 
et apoifoiicam eeclestam. Cor^leor uHiim bap- 
tixifia in rcmissionem peectttoriim. E.rpeefo tC' 
surrectioncm mortuorutn, et citam renltiri seeafi." 
Cur in symholo apostolico deest illud unnnt bap- 
tisma ? 

B. Sanetus0ypri«uus, cireiter septua?int« atniut 
ante Coiicilium Niceimm, Coucilium teiiuerat pro- 
viocialc iu Africa Carthagiuense, ubi decretum est 
haereticos noa debere recipi ab ecclcsia, nisi itemm 
baptizarentur ; quod decretum puto tunc condem- 
natum esse, cum inserta essent illa verba conJiteQr 
vaum baptisma. 

A. In symbolo apostolico non dicitur reaurrec- 
iio mortieorum : sed resurrecfio carnis. Quainam 
cst diffcreutia ? Habebuntne mortui, quandu re- 
sHi^cnt, cnmcm, nssa, snnguinem, manus, pcdes, et 
«etera humani corporis membra r 

B. Respondeat tibi S. PauUis (I Cor. xv. 23) : 
ilcsurgent. unnsfjuisfjiic in jnoprio corpore. De- 
inde (vers. H), Scminatttr corpus animale, id cst, 
ut ego npiuor, quale eet corpus bumanum qtiundo 



APPKNDIX AD LEVIATMAS. 



S2I 



I 



eet mortuum ; resnrgei corpvs «piritHafe. Itatiue cap. i. 
matatur ; ut vers. 5 1 , S2, mysterium rohts rUco. '^ ^ -^^^ 
Non OMncx quidfm mortemur, om»fJ autym mutft- Sw 
hinitir in moinfnto et ictn oeuli, in tnba ufttma. 
Sonafnt ciiim tiiha, et rexttrgent mortit} incorrup- 
tibHes, et ttos mtttahimur. 

A. Sed mihi vidcntur hic duiu diflRcuItates ; al- 
tera, quia rcsnrgcre estrevivistrrf, qiioinodoliomo 
revinscet in scpulchro, nisi miima ejus uccedut ad 
corpua ; mminmi, de ca^lo vel aliquo cteli limbo do- 
scendcus, vel ab inferuo vel purgatorio ascendens ? 

B. Cluid r Deusue, qui fecit hominem ex terra 
iu uuimtd, vii^ent; iion ]H>tcrit cutidem, resolutum 
in terram, ad vitam resuscitare ? 

A. Videtur ergo homo post resurrectionera ha- 
biturus duns anima» rutionules, nimirum, illam qua 
resurgit, alteram quie in morte a corpore separata, 
migra\'it in ccelnm, ve! lirahum, vel purgatorium, 
vel infemnm. Dicunt enim omncs animam huma- 
nnm nunquam iuterire postquam scmel creata cst, 
nc miitimo quidcm momcnto, ut rcm iu sc tiubsis- 
tcntcm, dcsinere esse. 

£. Ego vero nihil snper hac re tibi dicam, nisi 
quo<l reperio dictnm diserte, et sine omni ambigui- 
tate in Seripturis, nulloque aiio textu nperte con- 
tradicente. Tn quidem nna cum ca-tcris fcre om- 
nibus, qaod anima hnmana intcrire non potest,ha- 
bes a pbiloRopbis, quos ego jjost Seripturas Sacras 
mapistroR mibi nnn desidero. Veruntamen, si lo- 
cum ali(;ucin mihi nttuleris ex Scripturis Sacris, ubi, 
alin attribuitur aniina: buinana; immortalitas prs- 
tcr itlam {[na; bomiiiibus sub nominc Eetcrnie vitte 
data est, ego ctiam sentiam cum pbilosophis. Ve- 
rum »i attuleris loca illa, quibus comuuiiatur Deus 



532 



APPEN*DIX AD LKVIATHAN. 



CAP. 1. 

- 

Drigmbulu 

HlMtai. 



reprobis ffiternos oruciatus, non inde poteris colU- 
gere ani[Da.s corum inter flicm niortis et diem judj- 
cii, sed tantum post diein judicii cxtitisse. Prjtterva 
a justitia Dci, qui crut;iiifus sEtcrnos peccatoribus 
commiiiatiis cst, tirgiucro iL>t«rnitatcm ijisorum cruci- 
atuum non potcs. Etsi euim qut bona quffi dcbeutur 
non prtcjitat, iujustus sit, is tamen, qui mala ^'ct 
damna debita uou pncstat, injustus nou esl, sed mi- 
sericors. tiuanto minus Dcns, qui est infinite miseri- 
cors, non poterit stne justittse stt» violatioae miti- 
^re tum dinturnit«tem tum accrbitfltem nieritftrum 
picnurum? Deiiuie Scriptura dicit, {Apocal. xx. 14): 
IpsuM in/crnnm conjeclnm iri in lacttnt ignis, qua 
eat secmda mors. Ucsurgcnt erga rcprobi» ut vide- 
tur, ad sccundam mortem. Denique si auiin.i non 
sit idem quod vita, sed substautia iu se exit^tcDii 
distincta a corpore, eademque hominis esseiitia sive 
natura, sequi videtur, addita natara diviim, tres essc 
in Christo naturas, quod cst contra fidem. 

A. Ktsi ex Scriptura dcmonstrari non pos»t 
auimam humanam sul)8tantiam esse sejjaratam a 
corpore, non videtiir tamen ck Scriptura demon* 
strari possc contrarium. 

B, Vidcamus crgu quid Scriptura dicit, tam in 
Veteri tum iu Novo Testamento, de natura animre 
h\«nan85, Ijarmonice. Ut cnim articuli prsecedcntes 
prsecipui sint apud theologo!*, nrticulus tamen hic 
de resurrectione ad vitam retemam prEecipuus est 
apud Christianos imiversos : qrna in iUo omnis 
eorum post prssentis \itfe afBietiuues coUocutur 
spes, et priesumptiun gaudium. Dixit Deus (Gen. 
ii. 17) udAdanium iu Paradiso, ubi eraiit du% pr» 
cteteris arborcs excellentes, ncnipe arbor vita;, et 
arl]or cognitionis boni ct mali, qno dic comcihris 



APPBNOIX AO LBVIATUAN. 



523 



tlcfructu arbtiris cQf^nithah hQm ct malt, mori- cap. i. 
cHtio morierU, Diabolus aulcui atl Evam dixit> J,,™^ 
{Gen. iii. 5) : " Prohihetur vobis ne comcclatis de ^''"«^ 
fructu arboris cognitionis boni et mali, ne fiatis wicut 
dii." Ambo autem Adamus et Eva ambitione ducti^ 
Berpeiili credideruut, Deo nou credidemiit, et de 
irnctu vetito eomedemnt : itnque Deus atrumtjue 
a Pamdiso cxpuHt, ne mauum ad arborem vitai ex- 
tenderent, et viverent in ietemum. 

A. lutcUigo hinc Adamiim ex esu fmctua aTbo- 
ris vit«e vivere |K)tuis.tic in ancriinm, ac fnisse crea- 
tQin, noii sua. uatura, sed tantumuiodu virtute 
arboris viiac, immortaU-m : prjeterua, pa:nam vio- 
lati pnecepti divini ,\daino intlietam fuisse morta- 
litatem, qus iiecessario cousequebatar ab eo quod 
illud perdiderit, sine quo vivere in setemum non 
potuit. Hjcc manifesta inesse in saero textu video. 
Sed non video, quare Adamns, secuuduia verba 
oomminationis dinnse, non statim ac comedisset 
mortuus sit, sed vixit plusquam uoiigentos niinos. 

B. Dcus non dixit siinpliciter tttorieris, sed mo- 
riendo morieris, id etit, cum morieris uiorieris, id 

t, uon revivi&ecs, sed mortuus perpctuo eris. Sic 
cxplicat locum .\thana.sitts, vt n^ctc ; uam idioma 
est HebfBeorum. Ex quo intclligitnr comminatio- 
nem illam pertinere etiam ad Adnmi posteritatem, 
id est^ ad genus humanum. Atqne hinc est quod 
dicit apostolus Pnulus (Rom. v, 12), per peccafum 
unius hominis mors infrarit in jmndttm ; unde se- 
qnjtnr non modo cjeteros liomines, veruni etiani 
Adamum ipsum necessitatem habuisse utendi be- 
ueficio mortis Jesn Christi ad vitam a.>ternam, quam 
perdiderat sua culpa. 

A. Quid ita r 



534 



APPENDIX AD LEVIATnAN. 



CAP. I. 



B. tiuia dicit S. Paulus, (I Cor. xv. 22-24), qwe 
est harmouia Vctcrus ut Novi TcsUmeiiti ; AVm/ 
iM Adamo omnca morfui sunt, ita in Chrtsto vuuta 
vhijtcamur ; HHtisquisqtie iit proprio eorpore: 
primltia- Ckristus : dcinde ilH qni xutii Ciruti, 
in aelveittu Christi. Deinde Jiuiji^ etc. 

A, Adveutus Cbristi erit idem cum die judicil. 
Nemo ergo remiscct aate diem judicii, sed in illo 
ipso die. Adamum ergo certe salvaudum essc puto, 
nec tammi vitam reeipiet ante diem ultimom. In- 
terea quomodo dicetur vivere? Si per aniuiam in 
ctclo vivet Adamus autcquam cst animatus, aui- 
rau ejus, si modo sit substaulia vivcus, vivct in noa 
animato corpore, quod valdc durum est dicere. 
Autmie autem homluum eorum, qui in die jadidi 
iu terra viventes, elevabuntur ad nubes et inde ad 
ccelum, eaedem animje, oorpora habebunt spiritu- 
alia, eademquc auimuta auimis, si quidem auiiruc 
sint substantia; in sc cxistentes, spiritualibus. Qu.t- 
nam ergo erit dilfereutia illa inter duo iUa «rntia 
spirituaJia, corpus et aiiiman]. 

B. Mihi quidem diflereutia illa inexplicabilis est, 
nisi concedatur vitam a;teruam homitiibus non in- 
cipere nisi a resurrectione, et vitam et animam 
eandem ease rem, cum in Scrlpturis Sacris nnsquaui 
apertc distin^iiaiitur. Verba autem illa Cbristi in 
cruce ad latroncm, (Luc. xxiii. 43) : Hodie mecum 
eris in paradijio ; ct illa ad discipulos ; Ego *um 
arbor vitte ; quorsum spectant, nisi ut sciaiit tide- 
les amotum esse a porta paradisi gladium iUum 
flammantem, et per sacriticium Cl)ri.sti patefactam 
viam psse ad arborem \itfe, id est., ad vitam astcr- 
nam r Uuid ergo opus est pio homiui immurtajita- 
tem suam creationi, id est, natmtc, potius quam 
redemptiont, attrihuere f 



APPRNniX AD 1-EVIATHAN. 



£35 



I 









A, Sed coinmoveor conaensu omiiium, ^ui fiiere cai'. i. 
et sont, cmleutium, auimam rationaldoi itumorta- j^T^^^ 
lem esse sua natura, simul atque est creata, quara- si«di>. 
vis ignari dootriufe sacrae. 

B. Ec|uidem ilIos,qui sic sentiunt, non vitupero. 
Nam qui prtcelare sentit de anima propria, eavet 
plenimqne ne illam pcr vitie turpitiuiinom dedeco- 
ret. Cffilenim non conredo, ilhim minus cavere 
idero, qni coiistanter rredit aiiiinam suam redenii>- 
tam esse per sanguiuem Christi, et faetani wtcr- 
uam. Ncque id cunccftcudum tibi est, scntentiam 
illam fuisMc ct essc umnium iu universum humi- 
num. lUi euim qui di^ccruut ia cordtbus suis, 
"edamus, bibamus, eras moriemur," non ita sentie- 
bant, qui tanien pauci non sunt. Praterea senteu- 
tiee eorum omuium, qui sine propria ratioeinatione 
sequuntur dictamina magistrorum. nou sunt pro- 
prie suffl. Non crgo ita scntire diei debent agri- 
cols, flitifices, aliiqiic boinines qui circa. vitam 
commnnem occiipati,ininiquam fere de uatura ani- 
mie sua:, scd dc divitiis et honoribus comparandis, 
vel de necessitatibus suorum cor|)orum cogitarc 
Eoleut. Itaque eonsensmi itle omntum hominum 
reductus est ad consensum solorum philosopho- 
rura. Deinde, fuere iuter philosophos Sadducici, 
qni nuUos omnino credeljuut esse spiritus creatos, 
et proiude animte cxistentinm, uiiter quam ut ap- 
pellatnr \ita, non agnoscebant. Etiam sectatores 
Aristolclis Pt Platonis, non perspeetis rationibns, 
sed sola authoritate iiiugistrorum id erediderunt ; 
noD suut ergo uumeraudi tanquam autbores opi- 
nionis quam profitentor. .\deo nt quos dicis om- 
nes homines, reducuntur ad Platonem, Aristotelem 
alio&que paueo.'^ pbilosopbiie principes. Denique, 



526 



APPRKOIX Al> I.KVIATHAN. 



CAP. I. 

!>■ kjmboLq- 
Nlrvuh 



cont)i(]crcniui> verba.Ecclcsiastis,quie sunt in capite 
tcrtio, versus fiueia. lu Bibllis Polyglosais Teriiio 
interliuearis est, Dixi ego in corde meo super rw- 
hum Jiliorttm Adam (ad pur^andus eos Jieiu, el 
ad vldcttdiim quod ipsi animal ipsi sihi) qma 
erenttti Jtliorum Adam, et eveittus uniinaliM, et 
eventux unus eis. Sicut ntori istud, sic mori illum. 
Et spiriltix unus (iinnibus. Et priestantia bomi' 
nis prte animali nulla, fjiiia oiuttia mnitas. Omnt 
mdetts (ul Iockik ttUHm. Omnc Juit ex palcere et 
omne rerertcns ad pulrcrem. Qais sciem spiri' 
tus Jiliorum fiotninum ascendens ipse sursnm, et 
xpiritus jumenli de^cendens ipse subtus terramf 
Ub) pro, atl purgandos eoSy versio septuaginta vi- 
rorum hnbet ^«nkpifi*, et pro Jtuper rerbnm, vt^» 
XnAidv. Sensus ergo verborum est, ** dixi eiro dc 
co quod homines dicont, Deum facturum differen. 
tiam csscntialcm inter Titam honunis et brati vi- 
tani, cuni eventus hominis et bruti idem tut, neque 
hoino per esseutiain suam bruto pnestct, quumodo 
probabitur animum hominis ascensurnin, aut ani- 
mam bruti descensurum csse." Sed idcm Bccle- 
sinatcs judieinm diei ultimi iu codem Ubro «epe 
asserit. Ma^ruum hoc argumeutum est contro 
coii.scniiiim illum, quem dicis omnium bomiuum. 
Pntterea, ne obstiuatus tibi vtdear, demoustratio- 
nem ex .Vristotelc, aut Piatone profer, vcl ex alio 
quoeunqne philosopho, qua naturalem animns im- 
mortalitatem tam aperte eoncludit ex principiis 
naturalibus, quam aperte ^ er Scripturis Sacriii 
demuustravi futuram eleclis ateruitntem viiie per 
Chrisium acquisitani, acquiescum. Anima, inqui- 
uut, cogitat, mcuiiuit, ratiocinatur. Uuid, si hoc 
uegans, dixero cssc ipsuui aninial quod cogitat. 









«tmoiaiuit? ftuoinodo refutabuut? llatiocinari 
quid est, nisi rebus imponcre nomina, iiomina con- 

ectere ia dicta, dicta conjuugere in syllogismos? 
Ab his fit dinlectiea. Qnomodo erat in Paradiso 
Adain, ante nomiria ab ipso iinposita, ratioimlis 
magisqtiam caetera animalia.nisi potentia tantumr 
Non videntur er°:o mihi honiines dislingui substan- 
tialiter a hrutis, eo t|iiod i!li disputnnt, brnta noii 

isputaut. Expectent alii inimortalitatem qualem 

elint; e|fo illam expecto, quaw, victa morte, no- 
bis suo sau^uine acqnisivit Christus. 

yt. Quid senti.s de voce Dcijrara, quam Sanctffi 
Virgini attribuunt plurimi } 

Jf. Id mulier, ut mihi vidctur, recte dici potest 
parere, quod iu partn producit. Sed produxit ilta 
ChristuiD Deum et liumiiiein, quia at^sumptio na- 
tura* humana; pcracta fuit in utero. Peperit ergo 

eum et hominem. Genuit autem hominem ttn- 
tum, sine semine viri, cujus seininis vim supplevit 
Deu». 

A. Sed nova hio oritur difficultas, nempe, quo- 
,odo filiurt Mariie, id est, caro Cbristl, nou sit de 

ubstuntiu divina. 

B. Nc homiuis quidem ex homine peniti caro 
estde substautia genitoris sui, ni^i credas id, quod 
Inascitiu*, fieri ex st-uune ut ex materia. Fa-miuie 

nguis sola est materia ftetus.per ulimentum quo- 
tidianum crescens usque ad parturitionis matnrita- 
tcm. Semen in utero causa efficieii.H est fiecundi- 

tis, noD materia foitus. Si credns ergo focminam 
gravidam fieri possc virtute tieminis huuiaui, cur 
dubitas au idem ficri posiit virtutc Dei omnipo- 
Llentis f 

A. Nonne tua hac ratioiH-, cum Dei substantia 



CAP. I. 
Ilf ■fmbalB 



^tCI 



538 



APPKNHIX AP LRVIATHAN. 



CAP. 1. 

Db if labiilu 

.Skn». 



in omni carnc scqualiter cxistat, probabitur ctlam 
omnes alios bomiucs habcre utramque iiBturam 
humaimm ct cliviimm, sicut Chrisius r 

B. Miaime. Etsi cuim Dcus sit abiqae omni- 
poteiis, faciens ubique omnia quie vult lu omui 
creatura, nou tamen ubique facit quicquid potest. 
lu generatione hominis ab hominc, voluit ab a;ter- 
no produci taiittnn honiincm, (|ui omuia fac:crt-qu% 
vult non potest ; at in generationc hominis supor- 
iiaturali mudo, per Spiritum Sanctum, voluit ab 
teterno pru<Iucere homiuem qui facere posset om- 
nia quBB vellct, id cst, bominem et Ucum. Neque 
locus hic ullus est quaereiidi quomodo ; quia uoa 
modo Christinni, sed etiam gentes omnes qu« cre- 
dunt e»Re Deum, eundem credunt esse omnipoten- 
tem ; uec requtruiit (juomodo gignat, quem geuuJsse 
dicunt. 

.'/. Hactenus doctriiinm symboli Niccni ita ex- 
plicnsti, ut lidem Chrifttianam nnllo modo labe&c- 
tasKc, sed potius conlirmasse, mihi vidcare, sed tuo 
modo. 

Ostende nunc quid sit quod Gneci appellant hy- 
postasin. 

li. Quandn tttiquid intneris quod vocas a/bum, 
uomen illud impoiiis substanliie sive subjecto cor- 
pori, puta marmori, ctsi oculorum tuorum acics uon 
potcst pcnetrarc in substautiuin marmoris, aut cu- 
juscuiique alius entis. AlhHnt igitur corporis pcr sc 
subsistentis, non coloris nomcn est, ct imposituui 
propter quaudam certam apparentiam, sive, ut lo- 
quuntar Grseci, *p^a«(v vel favru<T;io, quod videtur 
qnidera essc aiiquid, revera autem nihil ejtt ; quam 
a|ii)aritioncni sine aliqua causa et fuudumento esse 
non posse satLs iutelligimus, nimirum alhum, esse 



APPENDIX AD LEVIATHAN. 



529 



IeS 
vt 

, Ul 

r 



on |>osse, um ruvcra subsistat ipi apparitioni sub- cai>. i. 
Ptaiitia aliipiH, quje ejus causa slt, et, ut dicunl lo- "^' ■ ^^'. 
gici, subjectum. Subjectuni hoc GraMii Hp]>etlant si«»no. 

■nt uv, tKfiTa/m-ov Vel (iTroTui", Kt vTniraaiv ; I^tllll i'HX, 

gabjectutn, xiipptmlKfU^siihHantum, hnsitH^eX fitn- 
tiamen/um. Uuud uutem ile cogiiitioDe per vi^um 
dixi, de caeteris etiam seusibus intelligendum est. 
Oppoiiitur ergo hjiiostasis phantasmati, iit rauMi 
effectui, neni[K' relative. Similiter, si sint tria re- 

tiva, ut {later, filius, et nepns, ubi filius per di- 
iTersam relationcm, etsi unum ciis reale, babet tbio 
uomina, aUerum Ptitris, quia ,^fiiuit ; altcnim Filil, 
quia gcnitus est. Filius ergo ut m(-di«s, quanquam 
unum tantum slt ens, habet duo nomina quie ipsl 

icunliir imposifa, ipsum autetn en» est duoram 
nomiiiuiii .tupposHnm, sive i)^t<7af»vfiv, bypostnsis, 
fuiidameulinii relatioiiis. Itaque hypostasis non 
modo ad phantjuimata referri potest, sed etiam ad 
nomina. 

A. Uinennm est differentia inter «^nra/itvou et 

co» et iifozafnv .' 

B. Inter duo priora differeutla olia uullu est, nlst 
quod hoc xHbxisle»n, illud nunc suhsistetix stgntfi- 

et. Pro listb-m aiitL<m utuiitur Gra:ci plenimque 
Voee hypojttajtix, et LAtinl vocc suhstantia vel cs- 
»entia, inter quas Patres Lntini non distingunnt, 
ut coustut ex Petro Lombardo. 
I A. Quoraodo accipitur vox hyposfaxis tn TcEtfl- 
mento \ovo ? 

B. Eodem modo, quo accipitur a sci'i))toribiis 
cteteris. Ut (Heb. i. 3) ubl Christus (licitur cha- 
racter hypasta»eos Dci. Nam bypostiisis ibi oppo- 
nitur characteri, Id eat, substautia Imagini ejiL^idera 
^eubstantite. Dicitur etiam eodem loco «plvmhr 

VOL. III; M U 






530 



APPRNDIX AD I.RVIATnAN. 



CAf. I. 

Nkwx 



gtorite fiiviniE, sive, quod itlem est, lumen de hi- 
cido ; nam luridiim tst siibstnntin sive Riibjectura 
luniiui». Deinde (Heb. xi. I) fxAts vocatur /lypot- 
tmis carKm rertim (jmis «pcramtis, id cat, (nani 
dictio mctapliorlcii est), fides est fuiulamentum spei 
Tertio (2 Cor. ix. 4), ubi Pmilus apostolus, qui 
bencvoleutiani Corinthiorum promissam apud Ma- 
cedonas jactaverat, promissioneni illani appeUal 
jactadojth su<e kypontamn, id est, fimdamentum. 

A. Quid sigiiificnt M*^w/fa P 

li. Patres, ut dixi, nuu distinguunt esjtmtiam i 
sttb*taiitia. 

A. duid ergo est subatantia ? 

B. Idcni quod «*»«, id est, quicquid cst vcre 
existeniff distinctum a phantasmatc et nominc. 

A. Uuid ergo opus trat Grjecis rt I.atinis detor 
quere nomina satis cognita et intellecta in nomtnA 
incerta, quorum iequivalentia in luigua Hcbnua tton 
inTcniuntur, neque in uUa Ungua sunt ncccflsaria ; 

B. Quatido nomina detorquentur, ut enm fit a 

VOee tv, aiiata ; ab v^ivafnvov, uio^n«c ; ftb Pttte, CS- i 

seutiu : a xubntam, «tnbstantia ; ab albnm, ulbedo^f 
detorsio itla a philosopliis dicitur abstractio. Prop-" 
terea iiomeu ov concretuot, maia abstractnm ; ens j 
coNcretam, esscutia ab^tractum ; albura concrr- | 
tum, albedo abiitractum appellatur. Aliqnaiido 
autcm pro voce abstracta utuntur verbo infiuitivo ; 
ut cum pro uMiot Croeci dicunt r6 itvat ; Latiiii \mi 
esseritia, cjtae ; Ctrsnci pro XtvKoTtn;, ro tivai XtM-ov, 
vel etiam t6 X»vKav, articulum t6 referentes non ad 
XtvKoVj sed ad sulKiudituui ovo^ia. Item I^tiui » 
concrcto rirctts, abstraetum facimit non modu tita, 
sed etiam virere. Uuie voces abstractsc dici pos- 
Bunt; uec al>surde. Cum enim rei vere existenti 





APPKNIIIX AD LKVIATUAN. 



531 



ft 

I 



i 






nomino, proptcr apparitiones diversas, diversa im- 
pusucrint. vocantes eandeni rem Maptani, coio- 
ratam, durant, gratem ; cuusideniut in illn re 
aliquando quod tania est, quae cst cousirteratio 
geoinetrarum ; ali(juando quo<l cohra/it, vel thtra, 
[vel graci-a est, qute consideratio est physiconim. 

\t propterea, ad distinctionem pbnntasmatid, eujus 
causam iit concrcto csse iiitcllii^nt, ab omiiibus 
aliis phautusmatibus i-jusdcm rci, dctor^ionc aliqua 
ooininum ita rem $i^ant, ut non jam maffntm, 
coloratam, fluram, f^avein dicaiit, sed mai^aitiitli- 
nem, colorfM. duriticm, f^ratltaiem dicant. Uuffi 
vocum ab^tractio, cum nihil aliud sit quam pban- 
tasmatis vel nominis, ab aliis omiubu& ejuiMlem 
jCODcreti eonsiderationibus et nominibiis separata, 
ronsideratio, ad doctrinam causarum fere necessa- 
ria est. Heec si recte iutclligas, intelhgi» ctiam 
iinpossibilc esse, ut c&8eiitia ulLios vutis g«parata 
existat ub ipso ciitc, ucinpc, ut ibi s!t idbum ubi 
nou cst all>edo, aut albcdo ubi iion vat album, aut 
bomo ubi nou est humanitas ; falsiimque esise quod 
asBerit Aristoteles, essentta* aliquas existere ab 
iUis rchtts separatas, quarum iltte sujtt esseatiff ; 
ct proinde miimara vcl non esse, ut ille dicit, es- 
sentinm animali^, aut mortuo animali non existere ; 
«t per ctmseqiiens errassc .•Vristotelem, eo quod 

on distinxerit inter separatas res, et separatas 
ejusdem rei considerationes. 

A. Inteliigo voc«s abstractas ad causas rcrum 
apparentium, nec nisi in iniaginatione nostra exis- 
tentlum, iudagandas neccssarias fere csse ; sed no- 

cn esscnfia simpliciter, uou irapositum erat prop- 
ter phantasina mistrum, sicut magjutudo, color, 
etc. quse cau^m babcut in qulnquc oi^aiiis t>en- 

M M3 



CAP. I. 

tiiau: 





502 APPENDIX AD LEVIATHAN. 

CAP. I. suum. Nain, ut dixisti supra, uuu ipsa suhstanun 

^ ■■ ~^ sive ipsum cns, sed Ututumniodo effectus cjus ap- 

KiroKL parent ct appollantur pliauta^timta ; cssciitia aa- 

tem etiti^ simpliciitT, phantasma uou e*t. Quitl 

ergo est esaentia vel eii»e, quoties usorpatur ut 

nomei) r Cujus rei uomen est f 

B. Essentia entis in cnnereto, putn entis alhi. 
est nomen ipsius ulhi, seil cousiderati qitateno» 
albi. Eadem rntione essentia entis simpliciter 
est nonien entis, sed considerati simpliciter quale- 
uiis ens ; et in uuiversum, aluttracfa mtxt nomiiu 
cQHcrctarumy quaudo nonsiderantur seorsim a c«- 
teris uomiuibuA ejusdem coocreti. Album, verbi 
gratia, est eus album. Si jam iu eutc albo cousi- 
deremus album Nc-orsim nh uiitc, dinimus pro albo, 
doctrina; causa, albedineni, vel esse album. 

^. Quando ergo pro ente simplicitcr dicimos 
es£cntiaro, erunt 4»ecntia et ens syiionima, ct per 
cousequens vox esseatia su]»erflaa est. 

B. Imo vero, iuconsi.stens cum veritate fidei ; 
teste Johaune Damasceno, capite undecima de 
Expositioue Fidei. Qui cum dixisset, FerduinJaC' m 
iHM este fiomiKem, adjccit, guod tamcH Deitas anl 
tttenntata aut humanata esset,nulio pactu autHri- 
mas, Manifestum crgo cst, in entc simpliciter dif- 
ferre iutcr se eus et essenttam, et multo mogu in 
concrelis. 

/i. Quse causa erat doctnribus affinnancU, quod 
nisi ens et cssentin in Dco idem cdscut, substantia 
divina esset cumposita } m 

B. Quia definitio, quce est expltcatio esscutifc de- 
hnitas.vocaturvulgoa philosopbis i|>sa csseutia. \}i, 
si definitio bomiui» stt aiiimal ratiouale, es&eutiom 
vocaut animal rationale, ct cotnpositam esae dicuut 



I 



I 



APPENniX AD LBVIATnAN. 



593 



k 



ib animaii et ratioHaU^ ut a suis partibus ; non cap. r. 
distiiigut-ates iuter defiuitionem homini&, quae eat '^- ^J^^ 



i 



>rafio habens pro partibus nomina animal et ra- m«»" 
'lioua/e, et homiiiem ipsura, cujus partes suut capnt, 
bastum, crurn, i-t relicpia iticmbra. Sed (luouiam 
duram es^t auimal rationalc in ro/KMWo fippcllare cs- 
sentia»), nouuulli tbrmulaui illam loquendi mollire 
cnpiente;;, uon auimal rationalc, sed animnm ra- 
tionalem, cssentinm humiuis e»^ dlcuiit : eandem- 
_que i^ubstautiam e^ssc scorsim nb humano corpore 
Bxistcntem. Atque ita esseutiam faciuut imrtera 
"ipsius homiuis integrantem simulquc i-McutiiJem. 
^. mirabilea inanis phUosopUi;e prajstisias ! 

IDic qiiid jam vere et proprie significat persona ? 
I B. Vox Latina est, si^iificaus reui qnamcunque 
nn^Iarem agentcm utcunque sua vel alterius vo- 
luntatc. Sic Ciccro {De Oratorc/n. 102): 6wb* 
fttatiaeo tres pertottait,nwi,judiciii, et aiii-ersarii. 
Quid hoc est, uisi quod ipse Ciccro partcs ageret et 
soag, et judicis, et adversarii ? Quid etiam est, id 
MQUod invcuitur inc&tecbismo An^flicano, ubi iniuis- 
^Ber rogat : Qiiid esjiilfi tu<e articiilij! prtecipiw r//>- 
^fisf Catechnmeuua rcspomlit : Vi^ico priiao, cre- 
dere fn Deuiu Patrem, qui crcavit me et Hniversum 
mundtit» ; wecando^in Fiiiuia cjiiie JexuiH Christum^ 
ffuirfdemilmrft imiterAitm gt-itns fiifniaimtu ; frr- 
lio, in SfiirituM Sauctnm, ijui saiictiftcavit me om~ 
^bemqNC eleeliim popufum Dei,m^\ quod Deus in per- 
^Tona propria crenvit omnin : in pcrsona Filii sui re- 
demit g:euus humaimm ; in pcrsoua Spiritus Saucti 
ecclesiara sanctificavit. Quid hoc de persouis dinuis 
HelariuR, aut fidei congruentius dici poteBt t Qnod 
^ii pro persoua utamnr voce hypostasi cnm Patribn.'* 
uii^xcis, cum bypostosis et substantia idem siguifi-. 



534 



APPKNIIIX AD LEVIATUAN. 



CAP. 1. 

* ■ ■ ■" 

Nlcnw 



cent, ^imuR pro tribtut pentonis tres substantias 
divinas, iri est, tres Deo». Bellarminus et docto- 
res cicteri fere onines pcrsoimm riefiniuut es&e sub- 
staiitiHm primam iiitelligciitem, id est, &ubstaDtiaiD 
iuriividuam, i(I est, singuUirem, f*ed iutelligentcm, 
ut Deuin, Christum, Spiritum Sanctum, Gabrieleoi, 
Petrum. Quiri autem sunt tres itise substautise 
priiaa;, Pater, Fitius, et Spiritus Sanotus, iiisi trts 
Mubstantia! divina;!' Uucxt taincn est coutra firicm. 
Non intcllcxit Bctlarminns vim LatinEe vocis jmt- 
«on^. Quse vox si significet primam substantiain. 
iioimu rpAfurtir sigiiificaret iriem Grtece ? Cluud ncm 
est verum ; nam sigtiificat proprie faciem hominis, 
tum natundem, tum artificialem sive lanam. tnm 
etiam faciem representatiram, idquc iion inodo in 
tlieatro, »ed etiam in foro et ecclesia. Fuclcs au- 
teni represeutativa, quid alind est quam imagu vel 
cbaracter rcpra^ntnti ? Atque «o scnsu a Sancto 
Paulo Servator noster (Heb. \. 3) nppellatur chn- 
racter sul>iitaiit)H^ Dei. 

j-1. Quid autem in Scriptura Sacra sigiuficat 
Vf69tm¥7 

li. Nihil proprie, prajter finciem seu ^-altum. 
Sjiipcdochice autcm nliijuaudo ponitur pro ipsn 
homine, nt in vocc 5rpo<rwro.\.)i|iu. Sed in symbolo 
firiei, mentio nulla est ncquc pursona;, neque hypos- 
taseos, neque trinitatis; et^i hypostasis pouatur ta 
symbolo Athanosii Grax^>, quod symlioluin Atfaa- 
iiasii, 8ed siiic voce hypostaKi, recipit ctfclesia non 
aliter quam jiro fidei Niceuse paraphrasi. Nam 
ueque Bymlwluin, nequc fidei articulus unus qui- 
cuiique. authoritaie docturum sinKuInrium, nequc, 
nisi per modum niterpretaudi Seripturas Sacras, ab 
eeclesia universa, constitui potuit. 



APPKNDIX AD LEVIATHAN. 



585 



w. 






j4. Cnr ergo Patreg veteres, et tnuUi alii ilocto- 

s rewiitiores, vof^ibu** Jllia usisunt? 

B. Quia vcrbft StTiptura; SacrWj nempe Matth. 
iii. 10: Euntcti bnpfizftf^ omnea f:^enfes in vo- 
J*afris, F/lii, cf ISpirifvs Simeii, iteni vcrba 
nis (1 EpisL v, 7) : Tres xunt qut testimo- 
niutii pcrhibent in ccelis, Patrry Filius, et Spirilv.^ 
Sancfiis, vt loca siniilia de diviuitate Cbristi, aliter 

plicare nou potueruut. 

/i. At ciir ouinino necesse erat ea expUcarc, quEB 
sciebaut ipsi iucouiprehensibiiia, id est, iuesplica* 
bilia esse ? 

Ji. Profitentur quidem Patres ecclesi», tum ante 
tum ]H>i>t C>:)noilium ^Jiccnum, incAraationem Filii 
Oei incomprohcnsibilcro csse ; &ed exeusant se eo 
qnod de illa disputarf* ab hwreticis compellerentur. 
Sic Epiphanius De Trinifnte, initio libri septimi : 

Suflicit-bat quidem crcdentibus Uei sermo, dicen- 
is, Jiitnits aunc ttocete omncs gtittes, baptixante» 
eos in nomine Patris et FiUi et Spiritus Sancti, 
etc. Sed compclUraur hffireticorum et blaspheman- 
tium vitiisiUicitumagere, et iueflabilia eloqui, et in 
vitium iucidere vitio coutrnrium alieno." Etiom 
Bellarmiuus Hbro prinio, Dt- Chrisfo : "Nostri doc- 
tores non djaputftnt philosophire «t ostendantTrini- 
tatem, scd ut solvant sophismata philosophonim.*' 
Et Petms Lombardus, Lib. i. Disfinet. Ti. D. ex A u- 
gostino Lib.viT./>c' Trinifttie: "AUler euimGr»ci 
accipiunt substautiam, quam Latiui. A Lntinis au- 
tcm dictum est, nua essentia vel stiiistanfia, tres 
persoHte: qnia uon aliter in sermone nostro, id est 
Latino, essentia quam substantia 8oIet intdligi. Et 
nt intelUpitur saltcm in «uigmate, placuil ita dici, 
ut eum qua:rcrctiir quid tria sint, aliqiiid dicere- 



c\p. r. 



APPBNDtX AO LTtVIATHAN. 



CAP.I, 



tur. — Cuin ergo quEeritur quid tria, vcl quid tret, 
conferimus nos ad invenienilum aliquod nonieti qnn 
complectamur harc tria. \eque occnrrit animoi 
quia supercmincntia divinitatis usitati eloqui^^ 
calcatcm excodit." 

J. Non ropte sp exeusat Kpiplmnins. Atieno 
enim vitio couipelli nd faeiendum irt qnod est ilii-- 
eituin, sine vi aut tniuis nemo potest. Ec quod 
tiellarminus doctorcs suos philosophice dispuiarc 
n^t, ut ostendant Trinitatem, eed ut solvant 
sophismata philosophorum, non est veruin. Utuu- 
tur euim thcologi illi, qui expoMtioncs syraboli 
Niceni edideruut, omues fere defitiitionibus dc- 
sumptis cx lugica et metapby^jica Aristotclis ; et 
sanctam Triiiltatem ex sola Scriptura Sacra ost 
dere debuerint. Miroretiam ^iieciios Patre?, coil 
tot essent inter illos philosophi, verba illa nrtis, 
quibus in explic-atiouibus usi suut, iu ipsum syi 
bolum nou iutulisse. 

£. Mihi vero illud niirum non est, eonsideranQ, 
quod in synodis ma^is, qui audarter perorare 
disputare possunt, pauci siut. Reliqui ci^o, 
sola illa are;uu)euta u])pruharunt quac c\ Saei 
Scriptura olIaLa crant, cuin iiuuicro disputatort^s 
siiperareut, facile suffragiii> huis eviixinmt, ut nihil 
in symbolum admittcretur prxter ea qua; cx Scrip- 
turis nporte infcrcbautur. 

-7. Quid est corjpus, quid incorporeum, quk 
itpirUus ? 

B. Nomiua illa ita eruditis omuibus cognita et 
intellecta visa suut, ut iicsciam au ullus aut thcolo- 
gi]s aut pbilosophus detinitionibus e^ explicare 
di^atus sit. Tu ei^o cuju» rei ideon^ in luiiino 
babes, quaudo profcrs vel prolatuin audis vocabu- 
lum illud corjitts? 



APPKNinX AD LBVIATHAN. 



537 



A. Ego[»or corpux hitfHigo nunc id dt- c|uov«rc 

dtci pote!>t, qiiod existit rcalitcr in fteipso, habctquc 

etiaiu aliqunm magnitiulincm; habet. inquam, mag- 

nitudiitem, noii quud sit nuignitudo ipsn. I^lemim 

^tamen quotl corjms putarem aliquando id solum 

^BBse, quod tactui meo vel visui ohataret. Itaque 

^ppeciem qnoque eorporis in speculo, aut i^omno, 

^aut teneliris apparentem, quaiiqiiniu iniratus, cor- 

pus tamen esse arbitrabar. Sed uoiisiderauti pos- 

tea specics Ulas cvane^ccre, ut quanim existcntia 

dependeret non a seipsi:*, scd a natura animata, 

nuu nmplius mibi visie ^uut reales, sed phantasmata 

et cffcctua rerum in organa sensuum ageiitium ; et 

proiudc esse 'mcorporeets. De spiritibus autem 

Judicabam cxaere, qui spiritus est, etvento, quem 

SGutiebam ; ct proptcrea spiritum existiniavi 

)us quidem, sed tenue, esse, et spiritus alios aliis 

pos^ teiiuiores, pnriures, et alios ab aliis dif- 

ferrc possc etium virtutc, nou mhms qnam liquores, 

qui quanquam siut transparentes a^que, virtutibus 

tamen uiter se immane diserepant. Nnturam au- 

tem niediam ioter corpus et spiritum, aut s])iritiim 

et pbautasma, id est, inter spiritum et nihil, conci- 

pcre uoTi potui. Cliia;reudum erffo est, an In Scrip- 

tura Sacra repcriatur vox Rubatantia hrorporefr, 

I vel xubJtiantia immat<>r'mVis, vel esxentia^ separatir. 

H B. Voces UIi£ in Scriptura Sacra nou suut. C%- 

"lerum in primo ex triginta novem articulis reli- 

^^^onis edttis ab ccirlL-sia Auglicaiia a.d. mdlxii 

Hexpres.<<e dicitur, Deum esse sine corpore et sine 

^mpartibnn. Itaque negaiidum non est. Pcena etiam 

"in ucgautes constituitur exconimuuieatio. 

A. Nou ue.ifabitur. Iii articulo tameu vicesimo 
dicitur, quiKl uibil ub eccIeMia eredcudum iujungi 



CAP. I. 





538 



APPESDIX An LEVIATIIAN. 



CAP. I. 



debet, qnod non c ScriptnriR Sneris Hcduci piMnt 
Sed utinani deductuni fiibeiet. NoDdnm euim sdo 
quo 9^nm nliquid maximum vel ron^num dici posst, 
quod noi) -tit corpus. Sed dic raihi, qusnam est 
differentia inter gigni et procedere ? 

B. Vide Matthfeum (i. 20). uhi augelus Jose- 
phum alloquituTt diceus : JVV mttua» accipere Ma- 
riam nxorern /Hani: quod enim in iUa UENITL'!! 
t'»t, ax Spirittt Saaclo eat. 

A. At tllud, ex Spirita Sattclo ett, nescio an 
riigni6rat ex Spiritn Sancto genitvm eat, au ex 
Spiritu Saneto proceriit. 

fi. Locus bic Matthei pars est Kvangelii ad 
fegtum circumcisionis, ubi legitur in HtiirE^a, .«lal» 
Eduardo Scxto latine edita, Quod ik Uia genitum 
egt, a Spiritu Snncto profectum est ; et nb ecclesia 
nostra ita vertitur ae ai scriptuni esset, u Spiritu 
Sancto renit. Vides ergo quomodo locum illuDi 
interpretata est eeclefiia Auglicana, et opiuor, recte. 

A. Quid igitur ? Cum Spiritus Saiiotus a Filio 
procedat, ut est in symholo, et Filiiis,iit in hoc textu, 
proeedat a Spiritu Sancto, ct uterque genittts dtc»- 
tur, gigni et procetlere omnino differre non viden- 
tur. U.uor!>um verba illa distiuxit ecclesia Romniia r 

B. Nesciu. Scis autem Sphiugem aenigmate 
quon<lam fuisse popalo formidabilem. 

A. Quam distinctionem harum vocum faciuut 
Patres ? 

B. Nullam quam ego vidi. CyriUus dicit, ita 
le habere FHium ad Spiritum Sanctum, ut Patcr 
ad Filium. 

A. Vidctur er^ Cyrillo FUinm genuisse Splritum 
Sanctum, ct sic nirsus idem esse gignt ct procei/erc. 
Mihi vero ^tls perspicuum est FiUum Dei gcnitnm 
esse a Deo, qui totam comprehendit Trinitatem. 



APPBNIJIX Al) LRVIATHAN. 



ASO 



K 



V 

^*« 



emu Doii mibi vicUtur iii taiiiilli& verboniin ur- 
utiLi^ versari t>ulut; houiinum. Qui cretUt m Jcsuiu 
Christuui, quemque suorum peccotorum poenitet, 
quin is, etsi theolo^us nou sit, salvaudus tameu sit, 
uuUiia ilubitat. \eque vero a doctriiia diseedo 
symboli Njceni, quam i,*ideo e Sflcra Smptura ma- 
nifestissime derivatam esiw;; ettres,Patrem,Filinm, 
et Spiritum Sauetum, unum es^ Deum, Idque in 
tribu$ ])ersonis, sumpta Kcilicet personu m sua sig- 
nitieatione vera et propria, pro eo (|ui partes suas 
el allerius a^t. Cffiterum si tok pcraorm sumatur 
simpHciter pm suhstantia intelligente singulari, 
((uemadmodnm suuiitur a Bellarmino, uc Fetrus, 
Paulus, Johanues, vel, quod idem est, pro htfpostasi; 
quomodu Patcr, Filius, et SpirituRSaiictug non sint 
tres subfttantiie individuse, id c^t, treR numero Dci, 
non intelligo ; neque quomodo e Scripturis probari 
ssit, video, ubi iieijue injpn^tmei. neque^er*on<r 
Deo distinjcuuntur. Solummodo dieuntur esse 
tre» qui testimouium perhilMfnt in ecclo, nempe 
Pater, Filius, et Spiritns Sanctus, et tres iili esse 
unum. Illa, qute Patrcs dicunt extra Scripturam 
Sacram in snis lidei explicatioiiibus particidaribiut, 
Cliritftiaiios iion obligaut, quorum uuusquistjue noii 
alicuu pcriculo, sed suo ct summo, salutein suam 
in Scripturis Sacris scrutari debet. Transeo nuuc 
ad atia. 



CAP. I. 

- , _ 



CAPUT n. 

DE H.flRPJI. 

.4. UuiD est hfpresix? 

li. Vox Grjeca est, significiui.<i cujuscunque sec- 

dogma. 
4. Uuid est secta ? 



A40 



APPKNOIX Al) LEVIATBAN. 



CAr.ii. li. Secta est numerus hominum sequentium 
j^,^^'" uniim eundemque in seientiis maffistrum, queai 
pro suo arbitrio sibi elijerunt. Ut antem seeta a 
sequendo, ita hceresis nb eli^endo dicitur. Luci> 
auus Itbrum suuu de ma^istro eli^endo, bomo qui- 
dcm bla»])henius, sed bonus author Ud^k Griecse, 

A. Scctie qiiienam eraiit, et quorum hominum }\ 
li. Philosophorum ; nimirum Platonis, Aristo.' 
telis, Zenonis, Epicuri, et aliorum. Nominabautur 
Butem Academici, 1'eriimtetici, Stoici, Epicurej ; 
quiE sectx erant priucipales philosophorum Grsco- 
rum, vel eomm qui se philosophos ^ideri postula- 
bant. Etsi enira hicresiarchas ipsos, Platouem, 
Aristotelcm, ZcnoneiQ, Epicurum. pro captu ethni- 
corum vere philo^opbos fui^^e puto, id est, veritotU 
et virtutis studiosos, et prnptL-r uam rem nomtu 
eonim fere per totum orbem sapieiitis gloria mtsl 
rito floruisse ; sectatores tamen eonmi pbilosophos^ 
dicendos esse non puto : qui pneterquam quod 
scirent quainam fuerint raagistroruin suorum sen- 
tentia?, nihil intelligebant. Prineipia enim et 
tincinationes, quibus eorum do^ata iunitebantnr,] 
nesciebaut ; neque quicquam nd pbilosophia; S|)e-j 
ciem in vitn habuenmt, pncterquam quod tristcs^ 
iuccdcrcnt, barbain prumittereut, ct pallium tritumj 
amicirentur ; humiues alioqiu avari, fastuosi, ira-] 
cundJ, et amore eivili nlieni. 

A. Nihihie ad definitionem hiereseos pertineutj 
voces, qua-s omisisU, veritas et error ,- quorum a!-| 
ter omni dogmati adhreret necessario ? 

B. Nihil omnino : hEcresis enim solam deiiotat^ 
senteiitiam deftlaratain, sive vera ea sit, sive l'i 
sive juxta, sive coutra It^m. 



APPBNDIX AD LF.V1ATHAN. 



541 






A. \' idetar ergo, si hamines mutao se haereticos 
&ppei!eiit, coiivieiuw uou esse. 

B. Seetse illae philosophorom Grsecornm non ap- 
pellflbnnt alter altLTnm hicreticum ; sed seelestum, 
sacrilegum, fureni, parrieidam, ftiapov, Karnpofov, 
aliisque nomlnihns quibus utuutur infimi ordiuis 

oraiues, quandu fere ad pu^nam excaudest^unt. 
Po»t(|unm autem iii ixclfsia ha-rescs orta: essent, 
maximum omnium convicium erat iuereiicm. 

A, NuUfene eraitt hicreses prteterquam philoso- 
phorum Grtecomro r 

B. Ktiaui iu Jndaia, Pharisfeomm,Sadducaeorum, 
Esaeuorum secia: diccbautur hiereses, ut ex Movo 
Testamento maoifestum est. (iraicismus item, Ju- 
daismus, ChristiaDismus, habehanlur eo tempore 
pro totidein hferesihus. Hitreiis item (Gal. v. 20) 
iiiter crimiua pouitur : et (Gal. i. H), ductriuam 

I siguificat doctrinfe ipsius S. Pauli coutrariam, id 
Hest, contrnriam Evangelio Christi : Si nos nut ait- 
^^elus tle rtrfo Ernngrlintn aliml praulicateril 
^^ra^tcr aittd qmd vo6ig pra-dicavimm, ««■aflifjo jtm. 
1 A. Quid est driiai^a? 

^P B, 'Af&d^a (p^r ,,) i>igntficat qnamltbet rem de- 
"dtcatain, consecratam, vel ab usu communi sepura- 
tam. Scd oi.ifl(f.n (per i) sipnificat aliquaiido per- 
1 souam Diis manibus dcvotam. 
^fe A. Quomodo Diis niBnihuf; dcvoveri potest an- 
"gclua f 

Ji. CoMiburi tpndem non potest, ne<|ue occidi : 
sed liaberi pro non augclo, scd pro spcctru lautum 
potuiC ct ut deccptor eitecrabilis dcclarari, id cst, 
in veri)is Scriptune Sncne, tradi Sntame. 
^m A. Quo^nam erat in ecclesia primitivn, runi rec- 
^^ fidet regulara haberet EvangeUutu scriptum, 
hieresium causa r 



CAP. II. 

Itolmmd. 



&41i 



CAP. 11. 



tl-lwlMl- 




APPRNDIX AO LKVIATHAS. 



B. PhilosophoruRi, qno» dixi supra, homintim 
imperitoruiu n])Oi^tolonim tempore vigCDtinm, ar- 
ro^aiitia: quica^toris hoiaini1)u8 arpitius disputare 
et puttutius pcrorare (liillLxraut. l\\ ad discipVt- 
nam Christi accedeutcs id presbyteros et episcopos, 
ad defendendam et propa^udain fidem, pene ne- 
eessario eli^ebautur : et mapatrorum suoniiu eth- 
nicoruro, quautum [wtcraut, etiam facti Clinstiatti 
dogmata relinucnint ; et propierea Scrripturas Sa- 
oras ad philos<iphi!un suniu et fidem Christianam, 
taiupiam eandem rem, s;imul cousvrvaDdain inter- 
pretari conalwiDtur. 

//. Quid erat heeresis in philosopliia, satis expti- 
casti. Qutd vero in ecelesiia diceliutur harresi^, 
Doudum iiiteLligo. 

li. In ecclesia primitiva usque ad tempus Coi»- 
cilii Niceni, dogmata quihus iiiter se discrepabant 
Christiaui eo tempore, erant pleraque circa dorlri- 
nam Trinitatis ; oujus mysterium, quanquam ob 
omnibus teiierctur iucompreheii^ihile, freti tamoi 
suorum mngigtrorum philosophin, explicai^ aiius 
alio modo ausus est. Unde primo ortae suut di^- 
putationes, ileiiidc jurgia, et deiiide, nd scaiidaluin 
evitaudum ct paccm iu ecclesiu coustituendam, 
synodi adhihita: auut, coiivucatsc uuUa juitt>ione im- 
perantium, sted coitioue episcoporum et pa.<ttorum 
voLuutnria,quaudo cessante persecutione potucruut. 
In quibns Conciliis quid de tide in re controversa 
tcuciidum esset defiuierunt. (4uod autem detim> 
tum erat, tidcs c&tholica; quod dnmnntum, hferesis 
dicehatur. Krat euim Coucilium, respectu cpiscopi 
vel pajituris sin^ilaris, ecclcsia calholica, sive tota, 
sive uuiversalis; sicut ct eorum opiiiio, cathoHcfl; 
singiilare autem c-ujuijcun<iue pastoris dogma, hi«- 




I 



APPHNDIX AD LKVIATnAIC. 



543 



rests. Atqne hiiic, quatentis in historii!? explorarp 
potui, origo noininis ecclesitB cntliolics ; et in om- 
ni ecciesia catholicus et htvrettcu» voces sunt re- 
lativx. 
^ A. Si uihil aliad significet ecclesia eatholira,mul- 
^■se sane suut in orbeChristiano ecclegiae ctttholica?. 
H B. Tot sunt ecctesiic catholicie, qnot suut eccle- 
^siaruin cjipita. Suiit iiuteui tot capitn, quot sunt 
regiia et rcsjmblica; ChristiauEB. lu ouiui cnim re- 
g^ioue Cbriiitiauorum, in ea reg^iouc prtuccps sub- 
ditonim suorum caput est, nec ab alio in teriis 
capite depeudet. Itaque (juotsuntecclesiievisibiles, 
tot suutecclesiarum capita. Uuouiam autcm elcc- 
torum a Dco uumeru.«, per totum orbem terranim 
diRiteminatufl, caput habcns in ctplis ipi^um Jciium 
Chrisluni, {licitur et est vera ecclesia catbolicissinia 
et uuica ; illa quoque esl, in quam credere profite- 
mur iu fidei symbolo. Nulla enim a)ia et^t aut esse 
potest ecclesia catholica, si modo cathnlica sumatnr 
pro omnihu.i simul C1iristiiini.s. lu Christiuuis ciiim 
civitatJbu», reguum et ccclcsia pupulus idcm est 

Iltaque }t\ aUcui in terns couccdcrctur, ut ct^set 
totius ecclesia* Christiaua; capiit, cidem tiimul con- 
cederetur ut esset rcgnornm et renmipublicnruai 
omniuni rex. 
' A. Uueenam erant illa dogmata ab ecclesiis pri- 
mitivig appellnta: lutresea ? 
H H, Intcr multas nlias prrpcipua? fnernnt, qnae 
^pertinebantad doctriiiam Triuitatis.quie ooiitiuetur 
in fitiri symbolo Niceno. tiuod qiiidem syiiibolum 
constitui ctrpit iu Concilio CEcumenico Niceno ; 
absolutum autcm est a tribusConci!iisn'>umenici8 
sec|uentibus, ucmpe Constaniinoi)olitauo, Kphe.'*ino, 
Cbalccdouensi. et ah iiupLTatoribus Romanis illo- 



C.\P. u. 



Urh*MH- 



DfWMl. 



544 




APPF.NDIX AD LBVIATIIAN. 



CAP. II. rnm temimrum, qni illa CoucUia tnilixeniut, coa- 
firmatiira. Caiisu Coudtii ^iceni coiivocandi fuit 
Arius, presbyter Alexandriip, cui cum Alexaiider. 
ejusdcni urbis episcopus, dixi.sset Filium Dci es.se 
Patri o^ioJMioi', id est, fJHicicm xir/Mtartfhr cnm Patre, 
AriascoDtradixit; cumque, muUis preseiitibu» prefc- 
byteris, fen'esceret disputatio, uegavit qn<X|ue Jesu 
Ckristi divinitatcui : unde nata fnt paiilo ]K)^t iu 
urbe .Mexandriua seditio irt cjedes. Conser^auda; 
autem pneis causa, imperator Constautinus Mag- 
nus Coucilium illud Niceuum convocavit, iu quo 
symbolum miqiie ud hfec verba, creiio t» Spiritum 
SaiictHni, Patres constabilivenint, et damiiata sen- 
tentia ArianoniQi, it>snm cum 8ocii.s ejus quibusdam 
episcopis et presb^teris excominunicavcrunt, et ab 
eccleaiis deposuerunt; quanquniu, propler sequen- 
tcs iuiperutoix-s uUquot Arianos, luvretiit) illa e\- 
tingui Don potuit. Concilium aliud gcnerale post 
annos quinquagiuta habitiim est CuustanttnopoU] 
ubi daninatH est liiercsis Macedonii, negantis diri- 
uitatcm Spiritus Sancti. Deindc, post aunos aUas 
quinquagiuta inConciliogencrali Gphesino dnmuata 
est doetrina Nestorii negantis, sieut Arius, divini- 
tateni Christi. Po.strenio, inConcilioEjeiiendi C'hal. 
ccdoucii^i dumiiHta o^it bferesis Kutychetis et Dios- 
cori, qui uegavcrunt duarum naturaruin iu Cbristo, 
divinse et humana;, uuioaem. Et ita symbolum, 
qnod voeatur Xicenum, tandem perfectum fuit, et 
cum dtctis bseresibus etiam aUs his nifines con- 
deinuatic sunt. 

A. Post hsreses illas damnatas, uulla;nc pustca 
suborta; sunt uovce ? 

B. I^ttam mult^, nescio qunt. Postqimm enim 
ecclesia ilomana decretis buis arrt^asset sibi, circa 



i 



APPRNDIX AD LRVIATHAN. 



M5 



u. 



I 
I 



» 



articulos fiJei errare se non poKse; et primatum cap. n. 
snper oiuuesepiacopos concessisset Fapie imperator 
l%DCtts ; et imperii in Italia vis limgnesceret, et 
mctus Snmcenomm priiicipea ChriKtiauos occupas- 
set ; Pflpn, jam aiite divitiw et potciitia multum 
auctus, Concilia generalia propria autlioritAte con- 
voeabat, ueglectii imperatoniuiet italiec re^loriini 
autlioritate, quonim ctiaui aliquoii rc^s et impe- 
ratores, ut hjereticos, excommunitrarc ausus est. 
Itaque progjessu temporis omnes doctrinaR, quas 
potentiam ccclesiasticaui auc surgentem tuipcdire, 
aut eonsmnniata' detraliere vhlfhuntur. pro haire- 
sibns condemiiabanl. Atqiu: indc (trta; suiit h«re- 
ses 'Mx numeros«, propter quas, post edita Liitheri 
seripta, tot Christiani in hoc regno Anglise aliisque 
in locifi combusti sunt ; douec, evigiliuitihu'; tau- 
dem illorum locnnim prineipibus, n tam gravj per- 
secutione et senitnte Romana liberati fiierunt. 

/1. Ecclesia Romana quos comburi jussit, Lu- 
theraiios, Anabaptistas, alios<iue, hAbuilue pro 
Christinnis, au pro ethnicisr 

Ji. Pro Christianis siiic duhio; nec lios tantam, 
verum etiam Arianos, et eos omnes quos damnavit 
syiiodus Niceua. Nequc eos aliter vocavit quam 
la^rcticos. Kam etsi philosophicis rationibus usi, 
de naturi.'; Salvatoris et de sancta Trinitate uHter 
senMTunt quam oportuit, noutra ScriptiirasSaora.s ; 
Chriiitum tainen pro vero Meswiah liabueruiit, et 
Fitium Uei Jesum Christum, et nonieu ejus Invo- 
carunt. 

A. Si ita est, ecclesia Romaim de imperatorum 
ethnicorum antiqui» persecntiouibus, ut inihi qui- 
dem Aidetur, inique conqueruutur. Christiani cnim 
tempnrum illurum secta^ quecdam erant, eaudcm 

VOL. U1. NN 



&4G 



APPENDIX AO LEVIATMAN. 



CAP.ll. 



fl)*:u>inii. 



faabGntes rutionem ad reliKioncm in Rouuno im- 
peno «ttabilitam, quam hicrosis hodie ad fMxilesiam 
CHthoIioam. Gravius aulem aliqiianlo est Christi- 
anm a Christiauis, quam ab intidelibns cruciari. 

B. Idcm vidctur ct mibi. Sed tamvn iu rcgnis 
et rebuspublicis, ut cautio adhibcatur ne seditioues 
et bclla civilia oriantnr, omnimodo necessarium est. 
Quie cum sKpissime nai^cantur a dirersitate doctri- 
narum et coiicertationibus de ingenio, poena c«rte 
aliqna iUi coercendi sunt, qui in concionibas vel 
libria ea docent, ([uo; doceri prineipum et rerum- 
publiearum Ico^bus prnhibentur. Itaquc Angiire 
regina Klizabetha, sorori Maria; succedens, swb 
qna multi hteretici combusti sunt, (nec ipsa EUza- 
betlia siue pericuio erat), aecepto regno, jufl re- 
geuda; ecclesia: .\njclicana*, jure naturali omnibns 
n^bus in suis dominiis dcbitum, antc omiiia, cou- 
sensu procenim et populi, omnibus potestatibus 
extraneis ecclesise Anglicame suprematum abstulit ; 
et administmtionem ejusdem sub seipsa cpiscopU 
suls, una cum paueis ev <-on.siliu ttuo privato, diplo- 
matc sub si^rillu magiio Anglia; commisit et con- 
firmavit. In quo diplomate provisum emt nequain 
doctrinam hsereticam es.se pronuntiarent, quie ha- 
retiea declarata uon fuisset in aliquo eorum, quie 
dixi, Coueiliurum quatuor primonim generalium. 
Itaque quod attinet ad hierescit, statns ecclesiie An- 
glicante similis erat ejus qui erat ecelesia; Romans 
sub Constantino Mngno ; et sic remausit iisque 
ad annum decimuni iicptimum re^s Caroli I, qui 
subditorum suorum, tantam potestalcm episcopo- 
rum non ferentium, precibus fere coactus, dijdonia 
iUud Elizabethae revocavit, relicta episeopis potes- 
tate tantum ordinaria, niminim faciendi tranoneji, 
qui cousentiente rege leges fierent ecclesiaiiticffi. 



APPENDIX AD LEVIATHAN. 



54r 



(UbmntL 



A. Ecclesi» crgo ADgHcaua: conditio qualis ho- cap. ii. 
c ceruitur, tum puritate doctriua: con^Utioni ec- 
csiEe, quic erat tempore Coustaiitiiii, »>quiili<i mX ; 
m ^eqnitate lep;iim (-•cclesiasticarum, superior. 

luiquum enim vidctur, ut homo, cujns fideti suo 
solins periculo snmitur, eo noniiue puniutur quod 
sit erronca, pnesertim ab illis quibus alienns error 
damno»^us nou cst. 

B. Errare, decipi, male seutire, natura sua cri- 
Tnexi nonest; nec, dum intra pectns coutiuetur, 
error fieri crimen potest. Nain quo indice accusa- 
bieur, qoo teste couiincetur r tinomodo ci^o ju- 
(licabitur? At verba crimen esse poiisuut, ctquibua 
legislatores volunt jHiMiit; pniiiri sinc injuria ; et 
quittcm supplicio ultimo. Si blasphcmia in regem 

orte puniri potcst, multo mn^is blaspliemia in 
lun. Venmtamcu wqnitatis est, ut in tali lege 
apfrte definitum sit, tnm quid sit crimen quod con- 
demDatur, tum quis Bit modus puniendi ; eo fine 
ut expectatione p<EnsB inalus a inalefneiendo abs- 
terreatur. Legitimse enim pnenK finis nou est irs 
.contra Iiominem satiatio, sed, nd roinmoduui hu- 
iil generis, iiijuriaruui quantum fieri potest pre- 
ventio; et iniqua est lex oinnie, qux non ante 
commiiiatur, quam fcrit ; ct quautum^^is summa- 
rum potestatum in h^gibus condendis jus arbitro- 
rium sit, arbitrarium tamen non est ia sumcndis 
piKuis quai uon sint ante legibus defiuitro. IVie- 
tfrea, Icx nisi deolnrata sit et promulgata, ita ut 
ignoratinnis excusatio oranis probabilis aaferatur, 
ne id qnidem, quod contra legem factum est, recte 
puniri aut crimeu appellari (Hitest. 

A. CJuod factnm est contra legem n»turalem, 
onne criinen est, et pnniri potest, etianisi nutlus 
lcgi adscriptus sit pnmendi modos? n ns 



qm 
m)e 



1 teri 
Lcoi] 



a4S 



APPRNOIX AU LEVIATHAN. 



CAP. Tl. 

— - ^ - 



Ji. Lex nntnralls letenia, divinit, ct conlibtis so- 
lammodo inscripta cst. Pauci autem simt, qui io 
sua i[isorutii cordn inspicere, et qiue iUic scripta 
8unt «jiuut legere. ItJHjue quie faciendn, qoae 
fiigieDila sint, a legibus scriptis discuiit ; faciunt- 
que ct fugiunt, prout pr!eviiii.s pt^nis vitlebitur »bi- 
raet ipsis utile vel doinnoauin. Pneterea si quid 
factnm sit contra le^em iiaturHlcin, non id criincn 
vocari solet, sed |>ecc»tum, idquu sibi ixciiitentibus 
atatjm coudonaudum cxifttimiuit, iiisi eum aliquo 
damno civitatiti vd proxitni coujunrtum sit : ne<]ae 
tunc ultenus pnniri se posse pntant, quam at pro 
damno illulo satisfaeiant -. malitiam autem solj Deo 
puiilcudam relinqui. Nnm si peccator peecatorem 
puniat peccati soUutt uomine, postquam legi ^atis- 
factum sit, .limile est belli civilis. 

.-/. Qnid, si quis atlieus sit, ncc sit lex scripta 
quse moduiu pocna; deSniat} uonne punietur ? 

£. Puuietur profccto, ct gruvii^simc. Scd prius 
accusaudus, audiendus, ct damniuidus cst. Accu- 
sari autem prfeter dictnm et factum, nibil potest. 
iluibus autem factis arguetur atheismus .' Quod- 
nam enim factnm audivi^ti unquam tam sceleratum 
aut impium, cujiis similc nou coraroissura sit ali- 
qunndo nb illi.s qui non modo non pntantur atliei, 
sed etiaiu professione tenns sunt Cliristimii • Non 
ergu ex factis judicaturatheus. Dictoigitnraliquo, 
sive prolato sive seripto, reus ficri, ucque uUo lUio 
modo, ]K)test ; ncmpe, si directe negavcrit Deum 
esse. 

A. Nonne atheus dicetnr etiam is, qui dixerit 
scripjeritve id, cx quo Deum uoii esse necessario 
sequitur f 

J}. Ita sane, si ipse, quando id dixit vel seripsit, 
cousequeutije talis necessitatem vidit. Nam si dic- 



Daka 



tiim vel factum sit id quod logit prohibetur, ptpro- CAr. ii. 

iiide puniri possit, illiKl ilofiniri ita <te1>et, iit ilH 

omttes, qui tege illa obligniuli sunt, coguoscant hoc 

et illud taotnm, prout lege cnm circumstnntiis defi- 

^nitum est, vcl Iiiee vel illa verba, quic in Icge ipiwi 

^■crihnntur, puniendn essc. Nam verborum con- 

HBeqaeutix ditlicillimw jadiontu stint. Itaque si 

reus, ignorattoue bene ratiociiinudi. contm literam 

le^is loquutus sit, ludlo cutquftin dnmnn facto, 

excosabit illuio ignorantia. Sin judex per igno- 

rantiam alicujus consequentias homincm inno- 

centera pocure tradiderit, excu5ari non potcst. Q.uod 

si verba ipsa sciat contra legemesse, puniri potest. 

Qoare qni D(;uin cssc negiit, vcl aperte profitetur 

dubitarc sc nn sit vel non sit, eUi moduji puniendt 

adscriptus lej^i non sit, puniri potpst, sed exitio, 

etiam flequitate naturali. Xani retigio et n^nitio 

potentiie divin% in omni civitate tege imperatur : 

et e«t CTvitati omui essentiale, ut in pactis servetur 

fidcs, et priecipue si sit jurejurando confirmata. 

Quia ergo atheus jnrfjumndo obligari non potest, 

I a republica ablegari debet, non nt contiunnx, sed 

Hnt nocumentum pubticum. Cur autem, ccssaute 

"damno publico, occideudus sit non video, cum 

ab itnpietato converti possit ntiquando. Nam a 

longniiiiiHtate divina quid est quod sperare homo 

non potest, antequnm moriatnr ? Similiter dicen- 

tltim est de btaspbemia, quie e»t orutio in Ueum 

contumcliosa, et, consentiente animo enm oratione, 

I athcisrans. 

B j^. Clnare autem non relegati potius enint blas- 
phemi. pcr Icgcm Mosaicam, quam occisi? 

B. Qnia quo jurc rex tcrrenusblasphemum.lcire 
ita, regno suo potest cxpellere, eodem jure rex 



550 



API'KNDIX AD LEVUTUAN. 



[>*liBTari, 



CAP. II. populi Israelitici, qui tempnre Mosis erat Oens ipw 
per i>artum constitutns, idemqiie rex per natnnun 
totius orbia lerrje, hlaspliemiim, le^e lata, expel- 
lere potuit ea; uuiversa terra, id est, occidere. Scd 
ad quscstioncm tuain rcspouHum lioc mcum ita ac- 
cipe, noii ut conBilii divini iu lcfife coudenda caasatn 
explicans, se.t\ ut couditse lequitatem defendens. 

A. Intelligo jam quid sit lueresis; ncmpe, qnod, 
primo, erat opinio tantum sectfe ; deinde, optnio 
sects Chri^tiana; \ tertio, opinio secta; CliristiaiuE 
ab ecclcsia Catholica damnata!. Velletn et hoc 
scirc, a qua jiot^state, et quo mudo, ah origiue us- 
que hodic ptmiri con!«uevit. 

B. Ante Constaittinum Maj^ium, imperatorcm 
Christianuin primum, uequc pastores ncque ipa 
apostoli potcstatem habmrrunt baircticis a se con- 
demuatis pteuam uUaui iufligeudi, nequc iilos io 
exilium mitteudi, ueque libertate corporis privandi, 
ne<pte quomodocunquc molestaudi ; qui)i(H.' tjuod 
soli summo imperanti ad conscrvationem pacis 
competebat. Kxcommuuicare potucnmt, id est, 
eorum societatem, convietum, congressnm decb- 
nart> et fugere, tauquam ethuiconim vel publica- 
nomm ; quie ptena non est, et s^ponumero excom- 
municanti niagis quam exoommuiiicatn iiicommoda 
erat. In Concilio Kiceno pcena, dnmnati» biereti- 
cis, iu clcricos tantum constitiita eat, eaque erat ut 
ecclcsiis suis privarentur. Scd contra dtscipubs 
illorum statutum cst nihil, quia laici forte dc pastt)- 
rum suorum doctrinis juditrarc minime tenebantur; 
vfl forle, qnia plerique eonim mitites erant qoi 
Bul) iiiipt-ratore ipso meruerant, uec irritnudi sine 
periculo erant. Ktiam doctoreshwresium ij>si cita- 
bautur ad Concilium, eorum rationes audicbanttur, 




lU 

fc 






disputabantur, et ei Scripturis Sacris refUtabau- 
tur. Ad cxtremum si ecclesire judicio subscribere 

cusarent, tuin demum prix^abantur ecclesiis. Et 

quidem poi^tca populum ba^rcsi sua iicrgerent in- 
ficere, iu exilium qunncioquc mittebantur. Cate- 
nuD iUi iidem, si posita contumacta postca subscrl- 
berent, ab imperatore restituebantur ; sicut ipse 
Arius, ]»ost<)uam fidei sua; confessionem impcratori 
scriptaiii dedisset, qum a judicio Patrum reliquo- 

sa, ut ini]>cratori videbatur, uon disercjiabat, rc- 
stitutus fiiit ; et Athnnai;ius, qui cum rccipcrc no- 
luit, ob eam rem in exilinm niisBus cat. 

A. Athanasius ille uiagnu.s svunimi imperatorts 
mandato obedietitiam negare, peccatum esse uon 
putavic ? 

/?. Ita videtnr ; loca tamcn Tcstamcuti Novi 
illa, quibus obcdientia potestatibus etiam etlmicis a 

■hri&to el apostolis proecipitur, obscura non sunt. 

d Atbauasius quo zelo litcrc^im Ariauam iu Coa- 

ilio Niccno paulo nntc oppugiiavcrnt, eodem pos- 

:a dc Ario rcstituendo ipsi imperatori se opposuit. 

eqne mirum id rideri debet; cum theologtie dots 
torcs, dum ia loen itla Scriptune Sacne, quse per- 
tinent ud pr^sentem controvert:iam, intentissime 

sjiiciunt, loca alia quie spcctant ad jura priiicipum 

.ut uegligentia, aut aliquando etiam studiu Bpre- 

tisque legibus humanis, ]>r(ctereunt. Sed (ut re- 

denmiis ad baircticoruni iKri)as)8ciend«m est, inter 

cclcsiasitica snpplicia ultimum essc quod vocatur 

athematizatio .«iive cxcommunicatio, ct i»ro])t©rea 
aliam omnem p(enam dcpenderc a potestate ciriti. 
Causa autem qunre Constautinus et caeteri Impera- 
tores Ilomani multas pcenas in haereticos coiistitu- 
cruDt, ut exilinm, publicationcm bonorum, librorum 



CAI». II. 



DabamM. 



^ut 
ti8 

dej 

^cci 



552 



APPRNDIX AD LBVIATHAN. 



CAP. II. 



UchntiL 



coin1)U8tioneni (trtiam mortem, sed nou iu scriptor 
hiereticos ipHos, sed in eos qui libros illos (lamnatc 
ad i^em iion protulerint), erat ne (^riBtiani 
praiciptie milites secederent in partes, et mutuo 
ocuidi-Tent. Niillam tamen le^em imperatonani ,j 
inveiiire po&suui, quii lueretici necaudi sunt, exi^| 
c«ptis Maiiiclia'is, (luns «^o nou tam pro heereticis," 
qunin pro fictin Chriittimiis ct scelcratiR habeo. 
Legem qnidem invenio, qua homo cthnicus vel Ju- „ 
dseus, si geutileui suum factum Obristiauum teutafl^ 
verit a fide Christiuua revoeare, comhurendus esset" 
Sed hoc nihil attinet ad supplicium bierfticorum. 
Audivi quidera iuiperatorem Fredericum j-Kuoha r- n 
bnm de comburendo baeretico legem tulisse ; sec^| 
etsi in codire Ju.stiniiuii constitutionem reperi^^ 
Frederici illius, coiifirmantem iwjwratorum prae- 
etxUnitium coustitutiones de pienis bierelicorum, , 
nuUa tameu cxtat de combustivue ha:rettcorutii^H 
Itntjue, qnantum conjectura as-iiequi possum, modo^^ 
iIIg puniendi haereticos paulo post tempora Papo! 
.'Vlexaudri III ctepit, qui primus uua cum impera^ 
tore illo imperium ipsum et principum omuiuil 
leges conculcavit. Utcunque id sit, certum est 
Anglia nostra, ab illo fcrc tempore nsque ad tci 
pora Rcgiuic Klizalx-thie, cousuctudinc quadara H 
\vQem transeunte ha:retico6 comburi solitos esse. 

^, Definitioni ergo litereseos ab hoc tempoi 
Toculo; aliquot adjicicuda: sunt : nimirum, ut hi 
rcsis sit ductrina coutra fideui Catholicam, vindt'^ 
cauda igne. 

£. Ita cst. 

yi. Qun judicc, qua judicandi fonna, condet 
uaudi crunt htcrctici t 

£. Autequam inipcrium iu iuipcratores cverc 



reut Papje, jndices plerumque eraiit illi ad quos cap. u. 
re»cripta imperatonim de pceuis h^ereticonim missa ^ ,^_^ 
eront, nempe pnctores urbis, provineianim prae- 
fecti. Scd dc forma hffiretiei convincemli niUil scio. 

KCietenmi> ixistcjuam vigiierat authoritas ptmtifieia, 
fcogiiitio causa: ad episropum unura vel plnres atti- 
nebal ; et siquidciu reus doctrinie qunm docuerat, 
puhlicc bis, si opus essct, rcquisitus, reuuntinret, 
pgEuiteutiamque agcrct ca forma quaui pra-scribe- 
ret curia,absolvebatur. Cluml si in eaudem ha;rcsin 
post relaberetur,vel in altam (uam innumerse erant), 
potestati seeidari combureudus tradebatur : neque 
^omoino vcnia; locus erat, propter potestatis ecclesi- 
^bsticce et civilis distinct.ioncm,sine conscnsu Papm. 
H A. Ab aouo primo Glizabethie ad annum deci- 
mum septimum Caroti 1, quomodo conviuceudi et 
—punieudi eraut ? 

^ B. Fcr totum ilhid tempus appanierunt quidem 

valde panci hieretici, propterca quod illift, quibm 

rc^ina coramiserat rcgimen, sub ae ipsa, ecclesi- 

_B8tlcum, prohibitum legc erat, ue quam doctrinam 

^bucrcticuni csse judicanmt, quie nuu antc pro hx- 

^vesi condemnata fuisset in aliquoquntuorConcilio- 

f" ram gcnoralinm priinonim, id est, ut ex illis ipsis 

Coneiiii^ mnnifestum est, qux uon erat contra tidem 

Iin symbulo Niceuo dcctaratam. Sed qui convicti 
eront, comburebantur. 
A. Quomodo coKiiosci potest, quid sit syrabolo 
contrarium vel non contrariuni, nisi ipsa verba 
symboli ea formula, qua scripta aunt, ncgcutur csse 
vera vcl dicantur esse fab>a ? 

S. Neque lege puniendus est hinereticus, nisi ip- 

[sis pjTiiboli verbis contradicat. Nam ut quis dicat 

legari tidcm per eonsequeutiam, utque ca de causa 



554 



APPKNDIX AD LEVIATHAN. 



CAP. II. 



D*\aamL 



aliqiiis puuiendtw sit, iniquum est. ^quamno est 
nt horaiiiis vita argutiis pctatiir cousequeutlaruiQ ; 
vel in adversarionmi, aut etiam judicis peritia in 
arte logica periolitetur ? An les, quje nihil exigit 
praiter obedieiitiaiu,Hlciaeetur paralogismum f Pa- 
trcs ipsi iu Concilio Niceno aliter censuerunt. Cam 
enim esscnt iutcr illosaliqui.sed pauci, qui propter 
vocem ^imlmar, subscnbcrc symbolo dubiturcut, ct 
explicationem iilius vocis pleniorem poHcerent ; il- 
lis morem gereutea Patres caeteri, vocem kfim-moy 
ita intelligciidam csse deelararuut, ut Filius Dei ex 
substautia quidem Patris essct, ut iion tamen es- 
set Patris pars. Ex illis qui explicationem hane a 
Hairibus impetraverunt, erat Eusebius episcopus 
Oesariensis ; idemque ad clemm per omnes dice' 
ceses epistrolam scripsit, qua; vocattir epistola cir- 
cularis, in qua certiores facit, quid decretum erat 
in synodo de fide circa sanctam Trinitatem, et de 
causa (piare ipse et cteteri, qui prius snbscribere 
recusoverant, uunc subacribereut ; ubl pro cauMi 
sub>(criptioiiis sute posult han<', qnod jQrmula a 
Patribu* ftra-ncripttt esaet, per qmm cautio adhi' 
hehatur ne a recta Jitlei sententia exeieleret, et 
quod oheam camam roecm iitoiator tion rcjiceret, 
nempe, qnia pax nohis ffniqtiam seopus ante och- 
los tersabatuT. Ex quo intelligitur, quoties verba 
fiunt crimen, juxta Concilii Niceni sententiam, ver- 
ba illa in fonnulam debere rcdiRi ; ut unu.squi8que 
quie vcrba crimcii habcnt, qmc non haheiit, siue 
pluribus syUogi.sinis ccrtus cssu possit : eodeiD 
planc modo, quo id quod iu factis crimcu est ab eo 
quod crimen non est, distinguitur per legis forma* 
lam. Idem senserunt et Fapee omnes. Nam ubi In 
Couciliis geueralibus doctriuam aliquam damnaut 



APPENDIX AD LKVIATITAN. 



665 



DvIm 



it lisreticnm, ejusdem doctrmic coDsequeDtias caf. ii. 
luotquot iiaH-i possc pmivideiit, totldcm fortutilas 
expressas iii decreto ipso perscribunt. 

A, Oixisti niodo prohibitum lege fuisse anno 
primo Repioae Elizabetbse, ne qui sub illa regimeu 
ecclcsiasticum exercerent, quicquam pronuntiarent 
essc htercsin, quod non csset ab aliquo primomm 
quatnor Concilionim generaliom condemnatum. 
QuEero igitiir an rectures illi ecclestastioi, a regina 
1 twnc coustituti, promulgaverint per omnes ccclesJas 
^K)e.roch)ales, qua;uain ductriuec illsc craiit, ct for- 
^^ttlie verboram, quibus contradicere capitale es- 
^^R? Non enim credo homines imperitos, et quibus 
1 nihii ad salutem suani legendum pi-tescriptum erat 
Hbrceter Btblia Sacra, obligatos fuisse baberc apud 
^ne excmplar ConcUiorum, qnod nefl(>io aii cxtet, ve- 
^mm. Simt emm qni oxtare illa negant, ut ab 
Arianis corrupta, et ob eam causam suppressa a 
CathoUcis. 
■ B, Dubitari non potest de ea partc Oonciiiorum, 
"qua symbolum stabilitur, quin pura extet. Quod 
j^autera ad disputationes iiiter Catbolicos et Ua-reti- 
Bcos attinet, utnmi ea pars periit uccuc, haud magvi 
inlerest. Ctctcrum quod qmeris, utrum promul- 
gatce crant per ecclesias formulee verborum illa.', 
quibus siib Rli/.!ibctlia continetur hteresis, null» 
promiilgatse erant, ne ipsse quidem Uters regiee 
publicatse fiierunt, uisi longo post tempore ; adeo 
ut quid esset ba;resis, quid non, sciri a roo non po- 
terat antequam citarc?tnr. Ktsi cnim proptcr literas 
illas regios bEcresis dcclarari potuit, qnicquid erat 
ita declaratum a pranlietis Coneiliis ; potuit tamen 
pcr eajidein nnn dcclarari. Negligentiam hauc rec- 
.torum ecclciiiasticorum sub ii^lizabctba, quod lite- 



55() 



APPENDIX AD I.KVIATHA.N. 



rAI'. II. 



U* lUHMl. 



rns illas rcgms non citiiis pubUeaverint, reprehendit 
clarissiraus ille jurii^cousultus Kduardns Cocus in 
tertio libro iiistitutomm. 

.■I. Nonue ipsum symbolnm in liturgia Augli- 
naim ])i]hlicatum, legis de hieresi sufficienti erat pro- 
mul^atio } 

B. Ita^ si in legc id scnptura fiiisset. Sed niilla 
ibi facta c&t mentio symbuU Niccni ; ncque indocti, 
iiequc aliqui fortaKsc: clerici, quid symbolum illud 
cum Conciliis commune haberet, aut qnomodo de- 
cretum Constantim lex AugUcana fecta esset, in- 
teliexerunt. 

A. Quum reetornm illonim, penes quos erat de 
hieresi judicare, authoritas lege sublata erat, anno, 
ut dicis, Caroli Primi decimo scptimo ; quoraodo 
ficri potuit, ul authoritas legibus de hrcrcsi, qun; 
extiterunt tcmpore Kegitife Mariie, uon rediret ? 

B. Cluia lex de omni alia pote&tate ecclesiaatiea 
prseter regiam abolenda, ante lata erat, quam po- 
testas iUa rectorum ecclesiasticorHm erigeretur ; 
itaque sublata illa Icge, rectores jlli authoritatem, 
pnetcr ordiuariam ittam excomnumicandi, in pn- 
niendifl hffircticis tmllum habuere, neqne hab«nt 
hodie. 

A. Hsreticns ergt) liodie alia poena praeter ex- 
communicationem puniri non potest ? 

B. Eliam ptcnis iis, quae excommunicationem, 
virtute legom civiHum, consequuntur. Citabitnr 
enira ad curiam ecclesiasticani, ubi, niai errnreni 
suum ipse damuet, trudetur {KJtcstati scculnri ia 
cnrccrcm conjiciendus ; ibi mansurus, douec bie- 
rtisi siiDE renuntiet, penitentiamque egerit legibus 
constitutam. 

A. Uui sciri potest an vere renuntiaverit necne r 



APPBNDIX AD LETIATnAN. 



557 



B. Omnino sciri non )>oU«t, prfeterquam a Deo 
solo. 

»A, Nonue cogi potest tia;resin suam objiirare ? 
B. Non potcst. Sokbont quidern, stautc autho- 
ritute (lictorum ntctonm» «x*clesiasticormn, exumi- 
nnri aliqnaudo ciim jnraineuto dc seutentifl ipso- 
ntm interna. Seit ea potestas una enm ipsa an- 
tlioritate ablata est, ut iniqua ; propterea, quocl 
uogitatioiium viudicta ad liohuu videtur pertiuere 
Deum. cogitationum inspeftoreui. Leges enim hu- 

Imanx iu contumaciam tautum animadvenunt. 
A. Nutlnne hiererieurum poena constituitur in 
evaiipclio r 
B. Nulla. uisi quod fugieudi suut, ct coumu- 
nione sauctoruin, qui iHo tempore de (livitii.s com- 
zuunibus alebantur, prohibendi. 'Nullam pcenam 
saiicitam inveuio secularem. Neque excommunit^- 
tiont-m repcrio proptcr hrcresin, sed propter vitam, 
^et scelera quibu»; rcli^o <ledecorabatur. Contra 
autcm, si ad doctrinain Cliristianam jmrabolie Novi 
Testameuti adhihenda suut, puniri hsereticum a 
Christiano homiue pa-uu civili prohibilum puto 
J{Matlh. xiii. 27-30) : Uttdc h<pr zizaaia ? Vixit 
iilisJesus, Init/iicus Jmito hocfocit. Serci autem 
disenmt illi, J'is coiir^amtt.s ca? lUe atttcm dixit, 
^T^on, ne J^orte cofligentes xixauia, eratiicetis tina 
^Kgranuin. Sinilc antbo simnl crescere usqtte ad 
' messem. Nonne maiiifestum hinc est, zizania, id 
cst haereses reservandas esse od judiohim nlti- 
mnm ? Quomodo ergo revellendie sunt in hoc 
niondo morte vel exilio? Item 1 Cor. iit. 11-15: 
Fntiiiameutiim aliutl ponere newo potest, prater- 
quaiu (/uoti •le.ttis e.tt Christiis. Siu f/ui.v huic 
futtilamettto sapera:dijicaccrit auruiu, argenium, 



c.AP. n. 



Dolutmi. 



S5S 



APPENDIX AD LF.VIATHAX. 



CAP. n. 



Ottemi. 



hpides preliosas, liffnuj», Ja^nunt, culmum: tni- 
mctijasque opus maHiJestum fiet. Si aiicajia 
opiis cofNbtiretur, (lamHiim susiinebit ; ipae auti-m 
saivabitur, ita tamen itt per ignem. Q.ui(l hoc, 
uifii quod qui fuudamciituin tcuet hoc, Jesum ew. 
Christmn, id est, is, qui vcre ChristiaDUS est, clo 
suptTsdificaverit liguum, fcEmim, cultniim, id «t, 
dog^Qiata falsa, operam perdet, ipse tamen sntn- 
bitur ; 8«d quasi per ignem, id est, animo errorihis 
expurgatis. Etinm 2 Tira. ii. 25 : Ministruni Domiti 
docere ojwrtet eos qvi se opponunt, in mititia, »r 
forte Detts ipsis det resipiscetitiam ut agnoscmt 
reritatem. Nonne hoc coiitra eos est. qiii haereti- 
cam bis citatum, uisi reuunciet doctrinre sii*. 
statim comburi faciunt aditumque, homini Chris- 
ttano ad miRerirnrdiam dirinam, quantum in ipsis 
est, occludunt *' Quibus locis Scripturse Sacrs 
senteotiam adde thcolt)|S;oruni omnium, neminema 
Cbristo recipi, qui metu murtis ud illum cogitmr. 

y/. Quomodo piiniri solet bla.s[>hcmia } 

B. HhiBphemin, si prooedAt ah animi se: 
atheismns est. Uuis euim blasphemare Deum 
deret, quem esse et curam rerum humnuaruin ge- 
rerc existimiiret. Sed id quod vulffo hhwpherai» 
dicitur, uihil aliud est, prEctcr affcctatuui diviui- 
tatis in jurameutis non uccessaniH abusum. Q 
crimen defiuitur a Justioiano (Novella Lxx.vt 
hoc modo : " Blasphema sunt, per Dei capillosy 
capnl, et bis pro3:inia verbu." Deinde i^Hfiiii consti- 
tuitur supplicium ultimom. 

J. Ejusmodi juramenta nullane lege puninnttr 
apud nos ? 

B. Nescio. Quin tamen puuiri ea posse ccn 
ris ecclesiasticis uon dubito. Nam etscandalimi est 




APPBNDIX AD LKTIATHAM. 



559 



ecclesiac, et tcrtii praM^epti Decalogi trantigressio in 
ypnmts audax. Juramoiitum quodUbet uon neces- 
sarium, pcccatiim cst iion parvum, ortum habens 
ab eo, quod soleant homines mciitiri. Itaque qui 
verum dixerit, videtque sibi creditum noii es»e, ne 
non serin dixisse Wdeatur, jurat per quem, si jurare 
omniiio necesse esset, jurare debet, Deum. Morum 
impiuiitatem cum videant inRenia qusdam luxu- 
riautia, Deum in mcmbra dividenlea ranre antliro- 
pomorphiturum, per sinsrula jurare cteperunt, non- 
nuUam ex novitate juraraeutorum laudem aucu- 
pantes ; atque inde verba illa, pfr corpus, pcr 
uugue«,per capil/o», blasphema Birniil ct ha;retica. 
, Quomodo punienda sint, viderit ccclesia. 

^V CAPUT III. 

H DC QUIBUSDAM OBJECTIONIBUS CONTKA LEVIATHAN. 

Hy^. PRODttT auno Domini mdcli. liber qnidem 

HAnglico sermonc scriptus, cui titulu.'; pst Lepiathan, 

^cujus quatiior suiit partes; prima, fXe.natura Jiomi- 

nis, et Ifgibutf nattirafibus ; sccunda, de nalura 

cititatis, et jure potestatiJ! sutHma^ ; tertia, de re- 

publica C/trisliana ; quarto, dc rcgno tenebrarum. 

Insunt iu sinirulis partibus paradoxa qufedam, tum 

philosophica tum theologicB; ct ita muUa contra po- 

testatem Romanorum Pontificum in olios pnncipcs, 

ut fncile apjiareat auttiorem existimassc cau&am belli 

eiviliw, quod eu teiu|>orc per .AnsHnm, Scotiain, et 

j^Kibcrniam gercbatur, aliam non fiiisse quam dis^en- 

^uionein, primo inter eccte<tiam Romanam et .\ngli- 

^^bam, deinde in ecclesla Auglicaua inter pastorcs 

^^^iscopale* et Preshyterianus. eirca quajstiones tlie- 

, oU^ca& Btlluu iliud civile iDcepit in Scotla aui 



CAP. II, 



DvWcu. 



560 



APPENDIX AD LEVIATHAN. 



n al 



CAF. III. MDCXXXTX; s(>d coiice8sioi)ibui; (juibusdam repis, 
itainib.'*'^ quanim una erat sublatio potestatis episcopalis * 
IfllSbS** •'^^o ScotiEP, illino sopitum est ; sed rito, instigan- 
tnLtraiiun. tlbus Presbyterianifi Aiigiicis, anno mik:xl resus- 
citatum. Erat f.o tempore regimen ecclesiasiictim 
admiuistratum \irtnte literarum regiarum per epii 
copos. Sedebat etiam ParliamentHm, totum fere 
Prtsbyterimmm. Factio eiiim Presbyteriaun fac- 
tJoiiem episco]ial(>m pott-titiiL et fiivore ]M)puIi longe 
superabat. Itaque anno proximo coactus 
Kex, quu Parliamentum placaret,episco]>os etiam 
regimine omui ccclesiaBtifo extraordiuario remo- 
vere. Uuo faclo, nulla amplius potestaii rfmausit 
inter Aaglos eoguo&cendi hareses, sed omnimo' 
secta; apparuerunt scribentium et pulilicanliu: 
qualcm quisque voluit tlieologiaui. Jam Parisr 
degebat autbor dicd libri, vulgata jam libcrtate 
scribendi uteus. Etjnraquidcm re^s,tum int 
poralibus tum in spiritualibus, egregie vindicav 
CVterum dum hoc ex Scripturis Sacris conat 
facerc, iu dogmata lapsus est inaudita, qua; a p 
risqne theologis luereseosct atbeismi aecusata su 
B. Uujenam Hunt illadogmata? 

A. (iuid tibi videtur oratio liwc, capite secnn 
versus finem : Opinionem homivma <le spirifihus 
mortHorum ambHfan/ibiis, de indmtria puto, tra- 
fiitam^/uiase, atU «o» coiffutatam, ad sunteniandaBi 
exijtflfua/ivnrm e.rorcismorum, sif^m crucis, aqua 
benctlictte, aliarnmgue artium cleri, 

B. Mihi quidem vera, pnidens, et Christi 
vidfbitur, nisi coutrarium evincas ex Script 
Sacra. Kquidrm lego (Mattli. xxvii. .'iS), CTiri.stn 
cruce moriente corpora mortua c scpulchris ex 
tata esse, nou autem animas. 







//. Dcinde, capite (|i)nrto sub inititiTD, iiegat 
sudstatUias uUas (^u incarjioreas. Q.iiid aliud 
est hoc, qaam nrgare Dcuin esiic*, vcl aftirmare 
Deum esse corpus r 

B. Affirmat qiiidem Deum essie corpus. Sed 
ante eum idem aftirmavit TertuUianus. Oisputans 
enim contra Apellem alioiique sui temporis hiereli- 
cos, qui Salvatorcm nostrum Jesam Christum non 
corpus scd plinntasma esse docuerunt, dictum hoc 
univei-sale prouuntiavlt : quict/uid corpiis nou exl, 
noH esl ernr. Itcra contra Praxenm : Omiin xubxlun- 
iia est corpm sui gencri.s. Neque in ullo ex qua- 
tuor Couciliia primis gcncralibus doctrina hsec con- 
demnata est. Ostendc, si potcs, voccm iucorpo- 
reum yel imHaieriale in Scriptnris. Ego vero 
ostendam tibi plenitudinem diriaitafis habitare in 
Chrislo corporaliter, id est. lit expouit Atlmno- 
sins, Dealiter. Omacs snmtts et movcmur in Deo, 
sunt (Act. xvii. 28) verba 1'auU apostoli. (juanti- 
tatem autcm habcmns omues. An t/uantmu in- 
esse potesi in uon quanto ? Mapins cst Dcus, sed 
magnitudiuem iutclligcre sine corpore impossibile 
est. Ne a Coneilio Niceuo qutdem definituro est 
Dcuni eHse incorporeum. Patrca autem qui aderant, 
nescio rui nmuet^, ita .senserunt : et ipse Constanti- 
uus voccm illam, oftovaiov, id est, eoesscntialem, 
ideo comprohavit, quod ex ea voce videretur illl se* 
qni Deum esse iticorporeum. NihilominUK, voccm 
illam, irtri^rporetn/i, qua^ non est in Scriptnra S.iora, 
in symbfllum iufcrrc nolueruut. Neque vero ex 
voce eoesseutinHsy quanquam esscntiu corpus non 
«it,inferri potest Dei ineorporeitJts. Pater Dnvidis, 
et filius Obedi, rum fuerit unus et idem JeMteas. 
eraiit cocsxeulinlex ; sequituruc inde Patrem Da- 

VOL. III. O O 



«liint nbji^ 
<>fimlii]h«ir 



562 



APPENUIX AU LKVIATHAN*. 



CAP. 111. vidis et Jesseum fuisse mccrporeos? Prieterca, 
iir.iiUbi*' Patribus Coiicilii Niceui iu onimo erat coudem- 
ii«m.,i.i,o. j^ffQ .,ep iiiuj gyuibolum non modo Ariairisinum, 
in ia*i.ii»«B sed etiam Iijproscs oiiiucs qua; post mortem Domini 
in ecclesiam irreiKeraiil ; qnaniin una vrvA aiithro- 
pomorphitarum, qui Deo corporis humant membra 
attribueraut ; non autem coiidemiiare cos qui ve- 
rum, realem, et punim spiritum, rorporcum e«se 
cum Tertulliaiio scripseraut. Illi quidem, qui Deo 
puritatero tribuuiit, recte faciunt ; est euim hoiiori- 
ficum. Sed teuattatcmattribuere, quee ^radus qui- 
(laui cst ad uihiUtntem, perieulosum est. Joliaii- 
ncs Dama^iccmis, expoiiciis fi<leiu Nieenam, Ii!m 
primi ca]>ite deeimo tertlo : Divinarum 7iomhiNm, 
inquit, alia neffativa *w»/, significantia id f/uoti eJtf 
supra snhatanliam, nt A.<'.i-ff<i>f, id est, sine exHentia; 
«jtpi.vfic, sine tempore ; «i-npx-jc, stHe principio ; mn 
qaod his injerior sif, sed tjHod supra htec omaia 
elafus sit. Deiig cmm in numcro eHtittm non ett, 
sed xupra ea omnia. \'idcs Jobamiem Damas- 
cenum, pbilot<ophum Aristotclicum, (ut ^ndere esC 
ex opere ejus diaIeetico),eundemquepatrem ccclc- 
siae et doctoreoi pium, dum metait dicere cum 
Tertulliano Dcum csse corpus, et studet craRsitudi- 
nem corporcam attennare, qnam (neseio quare) 
Deo indi^am putat, in verba atbca incidere, di- 
centem Deum &t^i9un- ei^se, et nihtl eorum qute sunt. 
A. Per«iw«nvuihil ille (credo) signitiearevuluit, 
pra.'ter increatum. 

Ji. Fortasse. Quid autem opns erat, postqiiain 
paucis ante versibns dc attributo illo, incrcatum, 
satis locutus esact, rursus idcm dicere pcr uomea 
illud «oii fercuUum, arovvioc } Cum deiiique sciret 
«piritum omucm, utcuuque teuuem, cssc tauten 



APPENUIX AD LEVIATHAV. 



563 



eorpus; qnain aubstantiam sive ens reale potuit cap. iii.j 
ille sibi fing:ere, quod sulwtmitia vicleretur essc in- ^JTTihuT 
corporea, praitpr idola se\i phantasmatft qaalia vi- fl»!" -H'^ 

, . >■ - - 1 - liimilut ton-J 

demae in KpeciiiiR, in i^miin, ni tciicnns, et quie m Lrr>>tb 
Paulus apostolus dieit esse uihif? 

A. Tertio, capitc sexto vcrsus tinem, Timor, iu- 
qtiit, potcnliarum inrisibiUum, xive potentieE iUa 

Jictw «int a tiiaenir, xtre coaceptts afahu^is pub/ice 
pcrmi9-xi9, rtli^io est. .4 mn publtcf permissis, 
«mpersiitio est. Quando vero potentite qu<£ timen- 
ttir, verte suiU, vera religio. 

B. Itleiii hor (liritur al> F^MiIesiaste (Ecclesiastici 
i. Ifi) : Timor Domini ext initittm aapienti^r ; et a 
Psalmista (PsaL xiii. 1) : Sfultusin cordesuo dixit, 
noB ext Deus. 

A. Uuarto. eapitedecimo wxto, Etiam Deiveri 
peraonam gerebtit, priino, Moses, cum regeref 
populum uon suiim, scd Dei, diceudo ttoc dicit Do- 
minNS ; secundo, Ftlius, qui rcitit iu mitudum ad 
redncendos Judtfox, el iuduceudos omries fwpuloa 
in regnuw cwiestc: tcrlio, Splritus Sanctus, (jui 
miasus est ad saactijicandum Dei poputum. 

B. Videtur auttior voluisse iioc loco doctrinaiu 
explicare Trinitatis, qnanqiinm Trinitatem non 
nominat. Pia voluiitns, sed erronca est cxplicatio. 
Nani Moseiu, qiioniani is quoque aliquo niudo 
gessit personain Dei, «t faciuut omues reges Chris- 
tiani, unam videtur facere persouam in Triiiitatc. 
Valde liuc neglig;enter. Si dixisset Deum, in per- 
sona propria, crcasse mnndum ; in persona Filii, 
redemisse geiius Iiuinauum ; in persoiia Spiritus 
Saucti, sanctificassc ccclcsiaiu ; uitiil aliud dixisset, 
iii:ii quod est in eateeliismo uli etrele-sia edito. 

A. Scd idcm repetit iti pturibu» lucis. 



ii64 



APPBNDIX AU LEYIATUA.N. 



CAP. 111. B. Sed nuoquoqiie loco facile emendari potest. 
^^^1^"" Vel si (lixiiiset l>eum, in persona propria, eonsti- 
jim oUK tuisse sibi. ministraiite Mose, eeclesiam : in persoiia 
tni uri^thm. Filn, f-anaem redcmisse : m persona Spintus Sancti, 
eandem sauctifica5se ; non errassei. 

A, Capite trigeaimo quarlo, negatprobnri iwsse 
ex canone Veieris Tt-stamenti, augelos reales et 
permanentes substantias e«se, scd phantasmata su- 
peniaturalia ; quie, quia illis Dcuk utitur ad vulun- 
tatem snam declaraudam, appellantur angeli. 

li. Certum est, angelum nomen esse officii, spi- 
ritnsque omnes, proptcr diapbmiitatem substantiffi 
spiiitnaliM, invisil}iles csse, nisi eo seusn quo videri 
diciintur phnntasmata in speculo, somno, vel feene- 
bris. Itaquc quoties aliquis (licitur in Scrijituri!) 
Sacris vidisse angelum, visio ilhi non rst seusio 
humana quaj tit pur oculos, scd quakm habnit 
.Tacob, cam videret angelos ascendentes et descen- 
dentes per scalam, cum dormiret. Sadduciei nega- 
bant angelo8 esse suh^tantias. Quare ) Nou quod 
noii crederent Testamento Veteri, sed quia creatio- 
nis angclontm in Veteri Tcstumento uulla est men- 
tio. Neque tamen a Jndxis cxcommnnicati sunt^ 
An etiani ncgat ]irobari posse augelos substaulias 
esseex Teslameuto Novo? 

A. Non negat : se<l si sunt, probari inde posse 
dicit substantias corporcas esse. 

B. Hoc neque antiqnis Patrihus omnibns, ncque 
DoctQribu.s omnibus ecclesiarum re.formataruni, 
paradoxum est : ueque ab ccclc^la jVngllcaua con- 
demnatur. 

A. Capite trigesimo octavo, auimam humannm 
sna natura, id cst, ab ii>fta crcatiune, imraortalem 
esse ncgat, sed gratia Dei, pnebentis Adamo ct Kv» 






APPRNniX AI> LRVIATHAN. 



565 



frnctura arboris vitm, dnm non giiRtarPnt de frnctu cap. iii. 
arboris scieiitiie boni et mali. Quando autem prse- „ „i,,„J 
ceptnm Dei, de esu fructus iirboris scientise boni et "i^woW"»- 

•^ 111 IlimibuioKi. 

mali, tranjfressi erant. tunc exclusi aditii ad arno- m i^«ihiu, 
rem vita;, facti sunt mortales, et ipsi et eorum pos- 
teritas ; morienteitque mortui manserunt, donec per 
mortem Chrtsti remissis ^teeratis, rerinscant ad vi- 
tam wternain iii resurrectione mortuorum e^enernli. 
Scd juxta hanc doctriuam, auiuix mortuurum uul- 
l» omuino exi«tent iminortaltw, impionim nec pio- 
mm, aiite diem judicti. 

B. De hac re seutentiam meara satis ampHter 
modo explicavt. Addo autem, quod uon intelligo 
(juomodo eoutra fidem Christintiam peccare dicatur 
is, qui vitam astemam confitetar, sive eam creationi, 
Kive redemptioui aree]ttam ferat. Neque qnoraodo 
coiitra doctriuam vel cultum Christianum esse pos- 
siCf cnm neque in Scriptura Sacra, quae doctrinam, 
ueque lu Hturgia, qua: cuttum Christiauum conti- 

^UCt, iuvciiiatur usquam vox i]ln, imtnortalh anima ; 

^Led viia a^tema jier Ckristum, fra|uaitissimc-. 

Hi A. Kodem capite, reg;nnm Dei post resurrectio 
nittx futumm esse dicit in terra. 

li. Ex sttane philosophia hoc dlcit, on ex Scrip- 

^tura Sacra ? 

H A. Looa aliquot ndducit ex prophetis Isiun, Oba 

^Hia, Joelc, inihi quidem uon satis intellecta ; et 

"prsetcrea, id quod a S. Pctro dicitur de couflagra- 

^ltione ct renovatiotic hujus muudi. 

H B. Addeerg:oiUis, h)cum ex Apocalypai (v. 8-1 1) 
mBnifestlorera : Animalia qttatnor et viginti gufi- 
tuor preshijieri cnram A^tio prociderttnt, hahentes 
aiMguii eitfiaras et pkialas aureas pieuas t/iuris, 
^wce jntai aanciorum preecs ; et caataierunt can- 



S66 



APPENDIX AD LEVIATHAN. 



CAP. m. tileuam noram, dieeates, ttignus es accipere librnvi 
o.q»ii.i*"' *' npcrire sigilia ejus, qnia oecisus jHisti, et re- 
*"■*>«• demisti nos Dco per saaguiHem tuuni, ah omni 
M UTiMiuM trihu, ei liugua, ei popnlo, et f^ettte : et /eci»ti 

nos Deo tiasfro reges ct sacerthtes, et regnabi- 

mus in tcrra. Quid liuc clariusr 

A. Rodetn crapite, |)\imtlonetn reprobonim in 
terra quoqne fore dicit, nec ieternam. 

B. Dubitandum tton est, quin si reprobi a sancti» 
militantibus destruendi sint, destruentixr «uper ter- 
ram ; neque quidem Beteme, ri veram sit moritnros 
csse mortcm seeundam. 

A. Capite trigesimo nouo, definit ecclesiam hoc 
modo: Ecclegia est humitttUH numertts projitentium 
reUgionetn Christitttiaia, nuitorntn in pcrsontt tma 
supretua, cttjns Jusstt com-cnirc dchcut, ct sitie cu- 
Jus anthorilate couvenire hoh dchent. Ex. qua 
definitione seqaitur, quod teinpori.- iniperatorum 
ethnicorotn, neque Concilium Apostolonim, neque 
alind Ohristianorum Concilium ante Niceuum, er&t 
licitum. 

B. Conventiones, id est, synodi fuerc atiquot 
Christianonim sub imperatoribu.s etlmicis. Sed per 
ecclesiam, intellitrit synodum cum authoritate de- 
cerneiidi, et eujus decretis non obtemperare injus- 
tum crat. Tales autem syuodi siue summa potes* 
tate existere uou possunt. 

A. Cipite trigeaimosexto, nbi dicitur (Joh.i. 1), 
Verhum eral aputi Deitm, et (Joh. i. 14), i'erbum 

factttm est earo ; verbum dicit idem sifpiificare 
quod protnisaio, et protnissionem idem quod res 
promissa, id est, Jesum Christutn : iit Psalm. civ. 
19, et Genes. sl. 13, aliisque locis similibius. 

B. Quidni ? Nam vocem haac, verhutn, au 



APPENniX AD LEVIATHAN. 



567 



ali 
I ct 



K 

BSci 

Pdn 

qu 

rei 

I tui 



rcm rcrlo sig^nificatam, carnem foctam esse pu- cAP.ni. 
tas j Uuid signififimt lUa vcrba cjusdcin a])ostoli ^^"^^ 
lApoc.xiii. 8): AffnuJi occixux a fundaiione muHili? d™!*!*». 

otaittie oToidi antcqunm incarnaretiir r Nonnc tn Lcrtuiiu.] 
sequitur inde, tnm incarnationem tnm passionem 
nomiiii, ^iife iii t^mpore erant, fiiisse tameu a 

ndatiotie muudi? Uui potesthoe esse aliter, quam 
in deereto «tenio Patris ? Quod decretum, quid 
aliiid cst, quam res decretaf Nonneeodem modo 
ctiam Spiritus Snnctiis dicitur (Luc.xxic.-IOj^pro- 

issio Patria ? EgOt dicil Christus, mitlam in vot 
promissionem Pafrh mei. 

A. Capitc quudrugesimo secuado, ad quxstio- 
,em, " duid si quis tidell.s a priucipc suo legitimo 

jubeatur negare Christum," respondet, licitum esse 
obedii-e ; exemplo Naamam Syri, cui dictum est a 
propheta, mdi' in paee. Uiife verba non mihi vi- 
dentur pcrmi.ssio, scd formnla valedictionis. 

B. Ita forta-sse, si aliquid alind illi vel appro* 
bando vel improbando respondisaet : at in hoc loco 
,aliter quain pro porniissione intelligi non possunt. 

k pcrinultos fuissc Christinnos, panlo ante liyno- 
dum Nicenam, bouos quidem, scd nuu fortitisimoa, 
qui, morte et tormentls oatentatis, fidei Christianse 
renuutiaverunt. Quas putas pcenas in tales sta- 
tuisse Xi(;eii!un illitin synodum g;eueralem r In 

inonibiLi ilHus synodi dccimus nonus est, quo sta- 
tiiitnr cos, ^mV citra tormenta et periciilujn id fa- 
eercnt^ redire debere ud catcchumenos. At dc illis 
qui uegareul iuteutata niorte, «ihil st-ituitur. Nou 
tamen uego quin in aiwstoio vel in discipulo, qui 
octrinam Christi prtedicarcinter Christi hostcs iu 

recepemt, peccatum id esset : et iu Fctro mag- 



568 



APPENDIX AD LKV1ATRAX. 



CAP. ni. tiiim, scd mfirmitatts, et a Christo facile con^ 



■ fdbiu. 



tum. 



A. Eodem capite, aflinnat Ucitiim esge 
LnMbn. ChrlHtiaiii» adrainistrare sacramenta. 

B. Oiniiefl fere miniiitri ecrlesiae An^licaitx, 
Do primo regins Elizabetlue, idem senseruiit 
illo. Simol euim nc rcgiua suprematum ccci 
sibi vcndioassct emisit mandatii (jua?<lam, per 
di(£ccftC8, quec nmiidata appellavit injunctio 
Quarum una erat, ut rlerict omnes cum jura 
recogrioscerentecclesi» suprcniatum jnre pertm 
ad regiuam «t SHCcessores saos. Midti autem e; 
qui jurare iiolueruut, hauc, ut ipsi dicebaut, 
causam ; quod eo conccsso, uim couceditur regi 
si velit, posse administrare sacramenta. Mnnift 
liincest, clerum illum credidisse, in quocunqui- 
siderct ecclesiie suprematui», citlcui quoquc ltc«!rr, 
quoties ^idt, ca omuia administrare^ qtue a sacv- 
dotibus ndministrart solent. Ceetemm nd tollendani 
scnipulum liunc rescripsit regina, uuuquam sibi id 
animo fuigse aJiam sibi admini.<tratinneni aut po- 
testatem ai^umere, quam qua usi simt Pater ejas 
Henricus et frater Eduardns. Alqne hoc rescripto 
nec surcesaoribus suis mascoHs potestatem illiun 
derogavit, nec sibi arrogavit ; scicus prolubitu^^ 
esse ficmiuis loqui in ecclcslis, ^M 

A. Caput quadru^imum tertium totum in eo^ 
consumitur, ut probet peccatori pcenitenti fidem 
aliani ad sidutcm necessariam iion esse^ quam ([tue 
contineturinhocmioarticulo,./^^»» esseCbrislum. 

B. In illo articulo mtilta continentur, ut Jesuni 
esse miuni Dei, regem Juda?orum. restaurntoreiB 
regni Oei. Ktiam scopus Kvongelii aUus noa 
ut testatur Jobatmes apostolus (xx. 31), quum 



APPENDIX AD LEVtATUAN. 569 

raws Jcxitm e»ae Chnstum Filiuin Dei meentit. cap. iii. 
terea, dicit itlem aposlolm ( I Epist. Vf. 2) : 



Dr qia 

w# Spiritus qui eonjitetur Jesum essc Chris- < umii<» o- 
et teuiftxe in earue, ex Deo est. Multa itfim tn uruiikH. 
loea suiit iu Testamenio Novo liujus siniilia. 
l Sed contra est, quod lcgitQr in fine sjiuboli 
anasii, nempe hoc : Hitc est Jtdrs cathotica, 
m nisi qtiis pro certo credat, sahari non po- 

f. Tunc Sacne Scriptiineet verbis apostoH op- 
68 verba Athanasii ? Oqjqs symbolum recipitur 
lem ab ecclesia ut expositio vel parapbrasis 
jboli Niccni ; scd hsx vcrba Athauasii uulla est 
illiua gymboli. 
SDQt et alia panidoxa non pauca in codem 
sed (]uia miiiori» sunt quam ut illis nunc 
Drarcmur, nun proferam. 

Ut Ubct. Sed in his quee protuli»ti, uiliil in- 
9 contra fidem ecclesiae nostr^, quamquam uou 
a doctrinam tbeologorum privatorum snper- 



FINIS VOLUMINIS TBRTII. 



VOL. III. PP 




SCRIPTUR^ SACRiE 

INSIGNIORA LOCA ANNOTATA, IN LEVIATHANE BXPLICATA AUT 

ADDUCTA, QUOaUM INDICIO «ULTA ALIA SE ULTBO 

OCCULIS OrPEHENT. 



CAP. TBB. PAG. 

Oen. 
I. 2 383 

II. 18 mortemoritru 331,fi33 
III. 6 1fi7 

Exod. 
XX. l,2,etcDecalogus,192,243,sqq 

I Sam. 
vin. U 15S 

Job. 
xu. 34,35 330 

Psal. 
LI. 6 Tibi loli peccavi. 163 

LXXII. 1,2,3, 257 

Ecvlesiaetic. 
III. 17, I8,etc. -Vje 



Cip. vEk. p*o, 

Hatth. 

XII. 32 469, 470 

XIX. 21 Feaieomnw. 193,193 

Luc. 
XVI. 20 De divite et Lazoro. 466 

Joh. 
I. 3 300 

Act. 
XIX. 38 18 

1 COT. 

III. 12 557 

Apocal. 
V. 9, 10, U. 56.'), 56« 



INDEX IN LEVIATHANKM, 



M\T. 



DE MATERIA, FOUMA, Ef POTESTATE CIVITATIS, 
ECCI-FSIASTlC.t: n CIVILIS. 



Ajion non habuit tamaiuii pnieMatem 
inpopulo Iinu!lilu»,|>af-^3;aMMa 
«unuiiu» Sjicvtdos coiiMionitiu, ■iiiA, 
IM ; Tiiulaiii atireuiD wiifliuiclo idolo- 
iBtriaiu ocTniil, iSOi pro sccl Mcer- 
doiibus ucri6c3ie iiecesium hihuit. 
949,350. 

MiwIiIm» nonm afavH tcI «jUBlitiitiR, 33d 

'liatliiii nuTiiiiiui &tcefdo(i a SjifaMnonc 
im; (lrpowlii.1,816, 423. 

AlituKinrpniicipau^20«.328: jiiii r^ll- 
t^mh balKt tmsi.3W; cui iitilln rmsti 
Mvtblio obitalwl, 308; ntt ulli buo- 
nnt feola.906; Ipo» (tmui rerbi jn- 
lovm, 330; Atmtuinitiat. laoacuni, 
eC Jki^qid noQ octu rireii:, »ed pro- 
iBl«k»e, ■IW. 

[e cx pcDUitcaliiD ootia iDiiitituT 
ntrrnis Miycciuris, 967, S6S. 

A1>itnctuio, cooeTCtum, HB. 

Abeurdum c* mor qQoniodo dilfersi:it, 
M : «taunlum i>rtnlegiuiii «uliiu hc- 
raiiit, 3A. 

Academiffi locua « oiigo, 491 -, acttde- 
_ mianiin «t Mbalanuii aans alqtw at>a- 
ma, 6, H, J-l«, W ; doclriiu dc mm- 
litH, 7 ; in aGadLinlia Tqca el T'iiii<-ijiei 
pni>lt('i>i)oeH<p<nuat,308. ViiUljai- 
ntiit^i, 

A(»dmiJcoium vrtciuni u-cta, fDI. 

Acttt coiKilinniiu ticr bc noa Eunt lc^, 

I «b n|Hltiuni)>u«, l3i,X>e. 
rqttis, l'Jd;Mloriapmonaiii pltuM 
mt lepftneaiaie, 134, 125. 
piimiu nctnr •cnucinlsi, 3 1 ; non 
Iftmen fuii onilar, luc rocalmla U-cb. 
tricarcpvrit, 21,^2; tuiBtnie euliialcni 



ci i)si(ldiuiteni, '22 ; potuttMt ta tcter- 

nani t-iv«ti', tam manxktirai viwtaatct, 

I »iO, 331 ; paiulMM Tem ct afligi, «li- 

; aiDti non pcocnuct, ii7 ; ao hi lUta 

ianocGDtifc lil)i-ri» pntL-reandii opcrua 

deiliuel, 32:) : iiiitDurlBJifi i-raitH«ftiit 

rnn viittilcnntiira-, scil yti gmtxumvt 

TirtuU.' irlKin!! vitu.-, '131. 

*A.*7C i|uiil, vt utnle dit^tilm, ."MtS, rl tTqij, 

Adrot^tamm tt k'i;iduiurum ccrunuii, 

a.'»o. 

AllDctuK in baiDtnconumerantur Gt iIm- 

criliuntur, 41) cl tt^. 

^cutlutuj 

lur, IMO. 
Alei>andcr, P. III. slc fomu conini hir- 

fttioM primui «enn cu-pit, 6^3. 
Amasonum pactum cum «iciaii maiibua, 

IA3. 
AmtianaJia, -18». 
Ambrosiaua: cxcoromunicatioiiis Knviii 

oensnra, -1113. 
AnabtpliiiUi' tioiiibuxii, A4A. 
Annllimia, suuditrmtitiEatiu.All, Ul. 
Atigclui, umuc iil pci (|ui)d l)cij.i sujicr. 

oatiuiUibcr altquid maairuuc, ■iv^; 

iinicdos rea euc penn&DFJilcs, ct niuiHl 

iiKorpomi*, iion iuj»e cx Scriptarit 

prubari, 986, 6i>4 . 
.AngUfauai ccclcnia^ Miprciiinlus pena 

su iniiiani pntciutcni, rc^iCTii, rr)cuiiun- 

vc,4K,0(W; .\u];li.f ^lui, 'i01'.S.M). 
Aniiiiuin iinmorlalfitirKwnn in?icnploni 

iDvcDialut, 3U£, 6*^1 ; aii ia lituip» 

Aiifi;licau>, £65; animaDi dlm cutpu* 

nKtunilitcr tinii (uhiittcrr, 4AM rl w^y. 

ntioun cnutniriii' cxcutiuutiir, 461 el 

«ro«. A2I (I rWio, 



INDEX. 



Animfe fntTnorlalitii» vxcibit «A mliitrm, 
&2f>; nrdrt iiuiilifi^it'; niiiiiinidttncor- 
pUK sulni^tciil» niickiri-» l'lata ct Ari»- 
lowlef.^'^^: animaiD iiou «ua DattlTa 
ct siibKiittcntnn, «od pt^r irnittim H k- 
surmaloiii;)!! iiiiinorliildii c**i*,W!4j5U6 

A.iiiiniit artificiiLlc rvnptihlii-a, I ; itiiiiii.tl 
biutum uiiiun auni pni<leutius liuniiuv 
difctnai, l!J; anitnBiiliuni Bfflictioucs, 
2A7. 

'Af a^muc Hr Pen apud DainiiMcnun>,5l1S 

AiiiinliriHium [M|Hitii wm iiimduiD (Allt 
prolmmui, 108, 400. 

AjKiitotus laiKiTum BUCccAons DOflim 
jicMU-reA. sed Imlimagistros, nec eorum 
prn^ilioalitniTTn li^ntswdinnnitnrti.y)!!- 
wliaruiw.3.1tt,a3n.n«a,:W3;B|H.Miila. 
rumut1ictuioiitf<>nuaKclaLtciUi>i,^6. 

Appaiiticinvf, lcinun», sp<uctni, vide Uk- 
inono1o|ria, Spiniua. 

A(|unlu»tniliii,1>i!). 

Arliitirr iniduneun itui«, 130. 

Arvhiva cuuniliuriuiti iii»lruuiit,I(H^ et 
coufiun nirdil«Dt<.-iQ in qumionc ju- 
ii-i,-JOI. 

AriMuuOet earplui, 118, UO, riUA; i-jiit 
liliil")»op3iiii c-uni wicri» oiinruiui. ^il ; 
ul>i iloeucril, 4j>), qnuiitu iii prelio 
doctrinu fucril, iwi, 'lua- nma, notlm, 
cliuoDia cXG(igilarit,1l<ti,41^,4t)8 ; con- 
ttudieil iiilii in icieniiiaU! luundi, 613. 

AriiiE, et Ariuni, Mt. 

ArtiuutuA fiilei uuus omnes coiiiiitecUriis. 
JfiUUl esw ClirialiiQi, 441, 415, 56ii. 

Atlianosius xclo lixrcii* Ariniiic olicdi- 
CHlis polMlatibui pnuibiiilu^ olilitus. 
66\ ', illiii^ *ytut'utuiu luiituni ett pn- 
lapliTMi* Nii-n-ni, nou pan. i!itil>. 

Atlieus quin, ct (jiiHiiilo puuimdut, &48, 

AuKiutui Cffaur Uibmius iilclii» «l pon- 

litvx Huiximuit, <lttx. 
AulhoT, aullLuritA», 12.1, 134. 
Autouuttuin, liinainii vl civilatiii ootn- 

pan.tiOi 1- 



BaPTlHMtJs, 2flfl, 35fl, 3WI, 3fi7, 4D3 ; 
1»ptizAre re),H an euiDptLtl, 31IH; pct 
Iiaptiiiinuni rrx sulidilus CliriMi, -I3'J ; 
liitpliimi iiienntntin, 4i*> ; tiagitlzari pru 
iU':ittiii» i(uid.473; baytitiniti uiiuiii,iw 

Ba^taKiriini iudusuin dJblt, 333; Bat^ 
viie nendiooTimi fiuliiom, 947. 



ncrtxcliuh (cx pbonlJiBiiBliiu, flltoram 

ti'ncl>niruiu, 44!l. 
Btllarniiniui i|uond pntntntem pontifici) 

ddit-llauir. Air*, ^m <rif^7.433; ia 

eaua» Tricilati^ necuiutur, i34. 
IttJtiim nau in pii)[iii<. <«d manifefitit de- 

d^tuiidl voluntalc eon«itlit,t>t'; lielluni 

uuinunt coiitn omucs, i|uaado, lUI ; 

bclH slatus ct CUI& in iummu prin* 

eipe, ■Ji.l. 
Bcu nn n^um C1irt«ti a Rsurrevtione 

inccplH* «i ei.vleaiain ttae amtiueril, 

400, 4rtl,4W3. 
Blosplic-niia tcI fx atlicifino, vd lcvitoie 

procedit, Ai^j^; hlatpheinuin ]iruiiii«nw 

cut 1)enii in rricnn «no morlc puuite 

jiiMMrit, b.W, 
Buui vi niiili judicium inciHtaic iina «t 

privati.Md sunimiE pati:slalis,3n3,34&, 
BnQoium «tianitii civiii ita «t (luniinui, 

nl jiii; eivitutis non «nccludiilur, 931, 

■i4S; boui laineu puUIoi caiua, Ma 

iinpetautiiun, bOS. 



C. 



' 



Canon ScriptURf rtib Scriptuim. 

Canunixutiu «utclurum, 4V», AM. 

Cuuii Itnmani dictun, mi ioN0, 503. 

CaUialii^us d bvietieua tnocs rclstivs', 
HS ; tol r4-rii mitit cccleaiHi i-alliolieni 
i|uotectJ£«iaTunicauita,&4a; tntQtin- 
in i|u»t roEna, Ma; CaUiolica flue» 
Albaiiuait, 660. 

Ceteomm derivntio iinde, -IKfl. 

CbrislusWilr ^rnl-ir Jctu». 

Clirihiiaiiwpulilitu' priui-ipiB,366rttei7f. 

Cliriiitiiinis i-^oitititiiu noi, Btil Bltcui 
*|nn0 erroruin neliulo;, IM. 

ChfUtitliiinii, Jiidimini, ctc. MvUt^540, 
Ml ; ('hriitiiinitnii liBmb «nb etkiu- 
cia potosUiiliu», M5. 

CiritJuliuniounificialis,cl pcnona unicii 
2,'.!tt'J;eitT-^eiTitatra)jurijiiiund<iuuH 
i'sse tocnm,:^!; nec pctwno: rci inaiki- 
mniat', BH ; nlT* potcniinm oonoenMn 
i.tatua belli, W). 137; ciTiutvl cnnsBv' 
KcuiTaiio. el dcliiiitiu, 1-27 rt ir?y.( «Ti- 
Us aa|iiirilur, inililnilUT, i:il ; ciritai 
pei iuititutiancna, 1:I2 us<(ue IM; 
nctufl sub utia liMninc • uttcuR, wcus 
i«|niuiitiit inirt, 134; exitu dvitnlem 
juntuui vcl injuslum nuUum, lU, 311. 
ciTltalDiD g^cnera. 141 n Mfg. ; civitaa 
nan ctl, niuc Kul>jici aim ~ 
IM. 




INDEX. 



!)tiut a Itfgibnt lihcm, llhl; riiiln.i*yi 
tnna («KulurenliMiluluni, 170; civjla- 
lUriicullH* nutrilitn ct ftcnmtii a, 1X5. 

^ivitaiis uiii)nu8. 181»; praVx, li.joxini 
civtl«tcni auUiut rci jiniiirirtiu, iii.v 
tniiMiuilla ramiiiiiiihus !'>'< l uiiiuiiiia 
oiirata, S;>*; ciiiijiii maftt rxivinc 
pbnlinuliini, mn tetv rontmnu iuteiTie 
rfMlciiiluiii. JiW. 

i^iiiUt piipuh Kniuliliei in dcsnto, I8lt. 

^iTitatvni Ubt^acUBtiR et illMuIiMltJii, 
i|iM-, 3;)0 tt ir^. 

ITiniatis RomiiM nih strniilu rt pnpiila 
iUDUiDimB«(Ut]0Di«,'U'2;Ki:ini Atlii-- 
nii, TJH I «iTttu ei nvlcnn iilciu, il>i 
liDmiiK^, liir ChriMinni, 'iT^t. 

yiin snliiliti, 1^1; i*ivi'!i oiiiiib rt^s 
sem, ii5; coininadum ct xolaliuin, 
HO. lAM. 
Clvhlibcrliu ttjim ttuiiiiutii» )icii<-Btiit«m 

Siaiu kiigwto (Mliut. 1G4 ••( trvf. 
uiii lioiia ivipublira' liiviiiliu i-uuin 

impi-ranlibui obligBta, -JM, M!*, ifOtf. 
Coiciuitiouuii) iffttc^ diMitisits meuUli.^ 

l-1'.ciieiutiiitiiiiuikerlnijn^alari*, lA; 
it^nbri», lli. 
'ii|I«u>B'< "^ SiTibeiiin. 
slonur homiDiK civiuti^ nrtiliHnli« |ini- 
1«. If^i; i)uaiidi>tiiiiit'iiitu-, 3H4. 
autiliii I .Hmliwiiiii lirlii-lnrcumiu Scrip. 
1111», 77*1, ;lN>'i; ati ijuiii )>iuruiii Itau- 
iliDtii.iiliniu-iiiD,t'i. ;{.'oiii-i1iiiruiii atla 
connilin, iinn li>i>cv, it.-, ('fincilii Ijitr- 
raneDAis (lci-n:tiiin iii iCKm, liiiivULX)» 
fi"eiit«», -IW-. Ciini-I liniiitn laini nii 
(iiiMn, SSA; CoDi-ilia t|uaiuoi (Eca- 
[iatttiaa,94:t, SM. 

iifcMlnBurii.'ulari»rxplorolKxi:(in«ilio- 
ram, ACH, 

njector prnpht-Hi. ]H; niiijcctiiin tcm- 
puris «I jmcteriii, 19. 
CtMiMTiciitin TFt-U-i, VJ; luan.M; crTOnini, 
ofiiniiincs. '-':l^; i.'iiiiM-ii-nti& cutia uhIu- 
rali» ju»tttiii.', 'J.VI, 

nKcmtiix cnutcna iu i-oi))iinitionfni, 
43-! : iiualif eac detiwt, lfi:(. 
nKilin rx um C)iri>ti, >l. H»|)ti>tir, ctc. 
IKt, 'Vi^ 417; cuusilia iiuii tc^ct ui'Tii 
TOii«Ii"runi,97'l; oiniiliii siitil Irjdi- 
tionc», 117; Tiilc Oticilimtiu. 
uauliiiiiii* Uuluin, iinn eiL inini-ilt'! 
puMi.-uK. ItM ; i-onnliiim dnre (iiiiii, 

. H iguulvs i-KKr ilclnruut nnuiliiiiii, liKI 
W M^f . ; roii«iUiiui t-uinjinmtiini luiln 

, piliv, V.Hii ()iulo porro debcaot n»c 
miisiliari.2A2,2M. 



C^anKtnntini Mnn;!!! tempoiv uonniti is 

liicirUcoa clerioit iiniiiiMihtnum, qui 

o.-<'le«ifi |irii-[iti. .J.IO. 
Ciiti^iirludii luufta k-s, 19", aOB; c«ii- 

niicluilu •(un- i^onuitlam iinuUIt, uiliil 

prolhii. -Jii. 
CiniioiiiKTei-tf iirt- ciiperrilci! oiliw, II. 
C>>iitMrtii«n]tiliiBJnri«trmisUtioest,HI3. 
Ci>iitributicniiiti a><tuiUi H ulilititt, 140, 

'J^I:ciitus,mliiu%,lK>;a'<|unii(H.>,247. 

Convrriio ad <'h(isliiiii,i|ui(l iinwiK-.^tTtt. 

Coipus r|uiJ siijuiliwt,i!ril' ; iiii.oipiircuni 
uu uiliil, 4!«; cotpu^ iacoiporcum, 
»pitilUN<i|iiiii.33fl. 

Cf«iliu,.'fl3, 

Ctiminum priiinipia.ircncTa^cxcuiiadtina^ 
niciiiinli»ii(4, ',!10 et n^q. 

Cimniitiii (liiRiiiatdiiim nnn forcsicrnos, 
wil (Inri iiioilciii sn.<un(iiiiii. ctunqno 
■Ctemum. 4ti7; nn! iil jiiAtiliir Dci uW 
aUti-. i|uiiiii iiliquc initiiiiin DilMTicunlia 
roiIimlUlllT. i'1-1. 

Culliibct liuNiir.iii iliirc-ranl,4tr2;cillliu 
(luplra. iliviBusctdTilii.4a9. 

D. 

i) v.MitNi,(ciitn|inilJuil)Co>i hitbitus meiilc 
nipuis, lunnllciM, clc. rt-l, Z^Sfl. i^li.lSO. 

Dn-ftiiiiiia pliuiiUsuiiiU, riiii tcnebrarum, 
Bwlwitpiib rci, -11»; du-tnancs nn ni- 
liil.Sia. 

Dirmiiiinliigia ttliiiicnriini et tiOL-tftnim 
iuter Clirititliiii(i»,4^0; dc (ln:mi>iii.il»- 
ICin i.'t n'lii(iiiiii nliiK rclit^onum ethDl- 
carum copio^e, 47A utigue 4KI). 

D-tmiinniliH nun n.-lcniiiiii lidnma, «rd 
(Liri mcxlcin *Rciiniluin.4'>7. ^:t2, !i^. 

Dikii<lcui prti liunlo ct Jouailuuiu jcju' 

iwrii. m»'. 

OMiiniT. 3!I4 ;iiiullDJureDxieiiiilur, 453. 

Der<iis)ottiii iina milix, l(if>. 

Dcllntiinnnm u>uik,2A. 

Dclilicmtio bvni ct uiiUi, AO. 

Dcnpntictiin iliiiniiuum, lAO, 153. 

lX>us noiniuniur ut lioDoretiir, nan ul 
concipintur, 'i(l ; l>cum lA ejiu ualtum 
nntiini dicut, 8.\ !I0; I)eum Spiritusi 
C!iiciiii.<uqiurvUIu,uu ilof^iUiiliCW stottli^ 

rinl ilicoli>i,'i illi iiiiinnilra. H7, 36i, 
yS7: Dcuin iu iiemjiin pro[iiia cmsw 
inimdum, Vi'>, .VM.Stra; ile Dci rfdno 
miuiiiii, obi <i(.Oii>iion-, rt i-jiis ciiutis, 
BllrlbulU iliiiiii» Istc, 'ZTi-l '( trfij. ; Dct 
miticricordiam vix Mlmittcrr, ut ciu- 
diLtus uul ffitcnii, -lOt) ; DeijuMlliam 



INDEX. 



noa intprine tpio minus (TVtAalnHBier- < 

ni rrlaxniliir, SdS; Dcum affirmntur 

etoc coriwrcmii i-iiin Tcrtullirtiio. nb 

(Ki^titn>-iiifi« CiiDcitiiK iKin ilaiiiiiaui, 

fVtil : tX*iiin ofoiWiDv dixit JonnncA 

Damiiicvnus, ^U. 
DiuMuin, S.itD,nuiii. A1xi<l(Ictii. nou bo- 

iiiinn Iniliiiilijonini, ttd qiialiuum ct 

oRicioruiii eui!, X2V. 
Di.i(-<itii»<cck«tv.<iT(rr)ildiirenint,3iiO; 

(liiKomiTuia i>Oi<:iB,%H), 400. 
Digiiitiu Vit ralur boTninis, (Ht. 
DiKKilina «vlniiuto oanmi civilis belli 

b ScalB, pec Anitliiuu, (t Kibcniiani, 

M». 
DiMunus tniMiUlis imii^DiiliinnTn se~ 

riifs, l-l ; diacilriui, iiimligJitio, wigH- 

citM, Kolcrtia, 17 ; dtMmiaiium dctcr- 

niintiliouca, 61, 
pi«pitari puuani riaMDniin doctrlnz, «t 

non poiMtjttuin lcint, -J li^. 
Divitini conjuiicta libcnlilntv poUTUlnn 

bciiiiit, iM. 
Dauiiiiium patcmuiu cl dniKiiicuni.ldO. 
Ddniiniuni rri [■Tiviitn' dektur pruicc- 

liiini flumiiia- {Kitnlntia, 3.14. 
A>Ari4i. WfiataiiuneriU' ili9liu{,ititur,4BM 
DuliitBlii» vcri et falsi. Al. 
Duclla, i|ttoino(Io buidciii cfficni.-itcf inlii- 

bciJila, 2^4. 
Dii ),'i-utiuiii qui, i)ai>t, 89, 00. 

E. 

Ecct.rsiyi H dTil»» tili-m : cocleK» hi>- 
iiiiiie« Cliriiitiiini, (rivitus liaminc» pocli* 
mutiiin iu uniim consiifinii, 279 ; dc- 
(.'lcsiiicrKnutiivcisiii^ ituii iIuiUTi ijuin 
ncociTil«s.47P,3;i.^, 337, 12^ ^2,^43 ; 
dc M«1nnfl3lica notfsbitc iiiupliisiinc, 
£U7, Dsquc 434; Vidc Ap'-tl-fl<<: Ecclo 
riaKticft alGda inagihlcHiilin-, niiniitr' 
rialin. •IHHrt rrfy.; vlcutiuiIM!) ; ccdc- 
i.iiL<>liconiii)»i])ili'nUiti»iiiiilr,3t)3,am; 
oaput iunimiiF! imiwriti», 397; ecclff- 
»iijiii in Irm iioti Pi»r rc[niuiii ChnMi, 
4it \ ecclf4ilo»itcCi>n*taiilinumMn|;. 
niun «iiic aukiofitile iltKcmcndi, 5W. 

Rcde^ iniiii>tri miiiistri piitilici, IK>. 

Kluctio xtifOTona, 3?S!) ; i>l«ctio uutic 
doctotum (H^clcsioi pcna Hiuiniiuti po- 

tflltlllCUl, «t CUT, ({imicimIo, di>7. 

Eliznbc-ilm rcjpu» pwiorallbtit ecolniii' 
riinaii>iiiliii9 pcr di|)Iciiiiit n-niinliut, 
402, .Vlti; leiuurcs An^rliacijiwt, .'W'7; 
iitin alitfiuc pcTicuIo (oiMbustiuniii fuit 
au1> Muna krginit Mtt. 



Kloqneniia potemU «t, 60. 

Em cnbctanlin, S30. 

Eniliuauinuti, 3ff7, 309. 

Epiwopiit. pul«, piofajrt», dMlor, 
iilcm. 3HH. 

£|iL»c<»jionim Aii|;liK et Scoli» Mnpla 
polcsbu,40a, MA; minuitnr, .Vlrt, Mt); 
[uiiunni, cnm dunno r«ri]nontfi,a(iO. 

ErruT cl Blniihlum uutlF.iiuiitupla, M; 
«1) ftTBiv nmiruutwt rritninit, 319 ; er- 
rorat) uuctoriliilc iu>li:;aL9I6: cmin'. 
deripi, amlr nrntirc, ri fnctnm nullum 
sciiuiuT, fu« maaia crimcu aou ta, 
547 rl irfj, 

EuchfLrictin. i-irf* S. Sjiinxif. 

Estciiti» noniCD urti^ niai rM.4W; in- 
Tiiitum Arislotclin occmio. 4M!. 

Emmitiir tcpnrsuc, 4i>Sl; nuHv, 490, :i^i\ 
csKStiu ct cii» t^deui cuiiunilunt, 
estquv ««Mntiu- tenuitius cupen-aouiu, 
et iioxiui. &33. 

E»! ctTjitiln, Tviliuni «ulntnntivntn, 407, 
^ilKi.M^; nc)ir«i cn ut copul* nnn- 
(juaui utuiitur, -1'.*^, 'j13. 

Rlliicii li-|nit" iiatunlintn Mripnliii, 131 . 

Kllinic.-igmi r?)ii|uia; iulcr ClitiitiatioR, 
475 UH|ii«4H)>. 

Rxcomtniiiiicnniiiim tuiitun nh mom, 
37I,0A>; iitv Utnicn siunnnni pote»- 
luLcan, 37.1; esi^nmtuutiicntiaaii ful* 
tnra qnBlF piH-tici Jotic, 374 ; ateam- 
mimiatuKntfuK^ur. >miima odpo- 
tccUtc,>1lU, 403; cxcinnmuRiattiaDrn 
Tbcodo«iioin>mrtiin«lsMiimiitMjili 

in.-). 

GxcoiiiiiiunicaLii> oblmnin, iSO, Ul. 

fl-W. 
rxcmpUo clpricoTnni, 304. 
l^xiliui» «ulidiliim a (uinnM polMlAto 

lilicmt, if^ i tix |Wiia CA, 327. 
Kian-itniits 4^7, 4\i:t, itift. 
E:ip»i«iiliit reruin mnltArtiiD ineiiMRt^ 

a i mala prudcntis, SB. 

F. 

Factio liimulonim, 180. 

F»l-a.rii,-i-il. 

Fuiiiiliit mntnia, parv» ciritas, IS1, 

hinmtonmi tt MTiiunini fnctin. ttto. 

yiiicit, bU i iictuji u Deo nuu jiuuut wd ' 
&ctnK, 20^ ; Tiini crFfttrc ncgntio, mm , 
tntiigTcwii) rsl, 1^1. V cfititnli iion Kn. 
pur cmlenduii), il>. ; lld«« ei w 
jitinvdi; ah rilui^iliutii.', dlMtpliii 
iM{uc nalnralibiiK, Dco bil uMMfl^ 
«uoti tiMlruciida», ^l;fidet>uMderi,« 



IKUKX. 



oiel Tult, 3^0 : (Mteet bunm cmitra 
diehN ■ (.-iribilc paniri, </>.; fiilcni, JD- 
bentV «aiTi almt:);Hn^ »miki&g pTin<i|if, 
•mx poMc illMiniiilaii, '-Kl ; nil cn> 
tkndDHi ii«D» oMignri iwUrd, 117; 
fida«m<rera in u-ieutuiEQ, intfrit. il6; 
S<l«i ttjjHHtan*, h30\ cmtcn* Jmbhi 
M* ChnMuin,oa>nla lenM cmleiHU ad 
Mlatcni nvciMgMia, Hi, 
FonituU padi hniDinuoi (rx >l4tn helli 
^H Miiumui uutiln umties seee riuiUeiiu- 

^B IIUUI. 

^^Vro4er)cu»^noW)iDs «n Wgvin ilo«on) 
^H^ bumulo lurititito tulctii, AM. 



G. 

lKftH*Ni» auctor liKToditJiriie luUIiti- 
dt, 7A; pnnii iialinttnmt [mobnu tjA- 
ritanlea, iktndo Angli, ^OA. 



n 



H. 

U£BETicij8i]Dii.tt an oi«oitimuDicut- 
daa, '(71 • bcmiii (loclriia pu